Adhyaya 18

Verse 1

। सूत उवाच । ततः सोऽपि महीपालः क्षुत्पिपामासमाकुलः । पपात धरणीपृष्ठे पद्भ्यां गत्वा वनांतरम्

সূত ক’লে: তাৰ পাছত সেই ধৰিত্ৰীৰ ৰক্ষক মহীপাল ক্ষুধা-পিপাসাত ব্যাকুল হৈ, পদব্ৰজে বনান্তৰলৈ গৈ ধৰণীৰ ওপৰত ঢলি পৰিল।

Verse 2

अथाऽपश्यद्वियत्स्थानात्स त्रीन्प्रेतान्सु दारुणान् । ऊर्ध्वकेशान्सुरक्ताक्षान्कृष्णदन्तान्कृशोदरान्

তেতিয়া তেওঁ আকাশস্থিত স্থানৰ পৰা তিনিজন অতি ভয়ংকৰ প্ৰেত দেখিলে—উৰ্ধ্বকেশ, ৰক্তবৰ্ণ চকু, কৃষ্ণ দন্ত আৰু কৃশ উদৰযুক্ত।

Verse 3

तान्दृष्ट्वा भयसंत्रस्तो विशेषेण स भूपतिः । निराशो जीविते कृच्छ्रादिदं वचनमब्रवीत्

তেওঁলোকক দেখি ৰজা বিশেষভাৱে ভয়াক্ৰান্ত হ’ল; সেই দুঃসহ অৱস্থাত জীৱনৰ আশা ত্যাগ কৰি তেওঁ এই বাক্য ক’লে।

Verse 4

के यूयं विकृताकारा मया दृष्टा न कर्हिचित् । एवंविधा नृलोकेऽत्र भ्रमता प्राग्विभीषणाः

“তোমালোক কোন, এনে বিকৃত আকাৰৰ? মই কেতিয়াও তোমালোকৰ দৰে সত্তা দেখা নাই। মানুহলোকত ইয়াত এনে ভয়ংকৰসকল কেনেকৈ ঘূৰি ফুৰে?”

Verse 5

विदूरथो नरेन्द्रोऽहं क्षुत्पिपासातिपीडितः । मृगलिप्सुरिह प्राप्तो वने जन्तुविवर्जिते

“মই বিদূৰথ নৰেন্দ্ৰ; ক্ষুধা-পিপাসাই অতি পীড়িত। মৃগ শিকাৰৰ আশায় মই ইয়ালৈ আহিছোঁ—এই বন জন্তু-জীৱবিহীন।”

Verse 6

ततस्तेषां तु यो ज्येष्ठो मांसादः प्रत्युवाच तम् । कृतांजलिपुटो भूत्वा विनयावनतः स्थितः

তেতিয়া তেওঁলোকৰ মাজত যিজন জ্যেষ্ঠ—মাংসভোজী—তেওঁক উত্তৰ দিলে; কৃতাঞ্জলি হৈ বিনয়ে নত মূৰে থিয় হৈ থাকিল।

Verse 7

वयं प्रेता महाराज निवसामोऽत्र कानने । स्वकर्मजनिताद्दोषाद्दुःखेन महता वृताः

হে মহাৰাজ, আমি প্ৰেত; এই কাননত বাস কৰোঁ। নিজৰ কৰ্মজনিত দোষৰ বাবে আমি মহাদুঃখে আৱৃত হৈ আছোঁ।

Verse 8

अहं मांसादकोनाम द्वितीयोऽयं विदैवतः । कृतघ्नश्च तृतीयस्तु त्रयाणामेष पापकृत्

মোৰ নাম মাংসাদ। এই দ্বিতীয়জন বিদৈৱত নামে পৰিচিত। তৃতীয়জন কৃতঘ্ন; এইদৰে আমি তিনিও পাপকর্মকাৰী।

Verse 9

राजोवाच । सर्वेषां देहि नां नाम जायते पितृमातृजम् । किमेतत्कारणं येन सर्वे यूयं स्वनामकाः

ৰাজাই ক’লে: সকলো দেহধাৰী জীৱৰ নাম পিতৃ-মাতৃৰ পৰা জন্মে। তেন্তে কি কাৰণে তোমালোক সকলোৱে নিজৰেই গঢ়া নাম ধাৰণ কৰিছা?

Verse 10

तच्छ्रुत्वा प्राह मांसादः कर्मनामानि पार्थिव । मिथः कृतानि संज्ञार्थमस्माभिः स्वयमेव हि

এই কথা শুনি মাংসাদ ক’লে: হে ৰাজন, এইবোৰ কৰ্মৰ পৰা জন্মা নাম। আমাৰ আচৰণ চিনাবলৈ আমি নিজে নিজে পৰস্পৰে এই সঞ্জ্ঞা দিছোঁ।

Verse 11

शृणुष्वाऽवहितो भूत्वा सर्वेषां नः पृथक्पृथक् । कर्मणा येन संजातं प्रेतत्वमिह भूमिप

হে ভূমিপতি, মনোযোগী হৈ শুনা। মই তোমাক আমাৰ সকলোৰে কৰ্ম পৃথক পৃথককৈ ক’ম, যাৰ দ্বাৰা আমি ইয়াত প্ৰেতত্ব লাভ কৰিছোঁ।

Verse 12

वयं हि ब्राह्मणा जात्या वैदिशाख्ये पुरे नृप । देवरातस्य विप्रस्य गृहे जाता महात्मनः

হে নৃপ, আমি জন্মসূত্ৰে ব্ৰাহ্মণ; বৈদিশা নামে নগৰত মহাত্মা বিপ্ৰ দেৱৰাতৰ গৃহত জন্ম লৈছিলোঁ।

Verse 13

नास्तिका भिन्नमर्यादाः परदाररताः सदा । पाप कर्मरतास्तत्र शुभकर्मविवर्जिताः

তাত আমি নাস্তিক হৈ পৰিলোঁ, মৰ্যাদা ভঙকাৰী; সদায় পৰস্ত্ৰী-আসক্ত, পাপকর্মত ৰত আৰু শুভকর্মবিহীন।

Verse 14

जिह्वालौल्यप्रसंगेन मया भुक्तं सदाऽमिषम् । तेन मे कर्मजं नाम मांसादाख्यं व्यवस्थितम्

জিহ্বাৰ লোভৰ প্ৰসঙ্গত মই সদায় মাংস ভক্ষণ কৰিছিলোঁ; সেই কৰ্মফলত মোৰ কৰ্মজাত নাম ‘মাংসাদ’ স্থিৰ হ’ল।

Verse 15

द्वितीयोऽयं महाराज यस्तिष्ठति तवाऽग्रतः । अनेनाऽन्नं सदा भुक्तमकृत्वा देवतार्चनम्

হে মহাৰাজ, এই দ্বিতীয়জন যি তোমাৰ আগত থিয় আছে, সি সদায় দেবতাৰ অৰ্চনা নকৰাকৈয়ে অন্ন ভক্ষণ কৰিছিল।

Verse 16

तेन कर्मविपाकेन प्रेतयोनिं समाश्रितः । विदैवत इति ख्यातो द्वितीयोऽयं सुपापकृत्

সেই কৰ্মৰ বিপাকত সি প্ৰেতযোনিত আশ্ৰয় ল’লে; সেয়ে এই দ্বিতীয় মহাপাপী ‘বিদৈৱত’ নামে খ্যাত।

Verse 17

सदैवाऽनुष्ठिताऽनेन सुपापेन कृतघ्नता । कृतघ्नः प्रोच्यते तेन कर्मणा नृपसत्तम

এই মহাপাপীয়ে সদায় কৃতঘ্নতা (অকৃতজ্ঞতা) আচৰণ কৰিছিল। সেই কৰ্মৰ ফলতেই, হে নৃপশ্ৰেষ্ঠ, তেওঁ ‘কৃতঘ্ন’ বুলি কোৱা হয়।

Verse 18

राजोवाच । आहारेण नृलोकेऽस्मिन्सर्वे जीवन्ति जन्तवः । युष्माकं कतमो योऽत्र प्रोच्यतां मे सविस्तरम्

ৰাজাই ক’লে: এই মনুষ্যলোকে সকলো প্ৰাণী আহাৰৰ দ্বাৰাই জীৱে। তোমালোকৰ মাজত ইয়াত কোনে বিশেষকৈ কিহেৰে পোষিত হয়—মোক বিস্তাৰে কোৱা।

Verse 19

मांसाद उवाच । भोज्यकाले गृहे यत्र स्त्रीणां युद्धं प्रवर्तते । अपि मन्त्रौषधीप्रायं प्रेता भुंजति तत्र हि

মাংসাদে ক’লে: যি ঘৰত ভোজনৰ সময়ত স্ত্ৰীসকলৰ মাজত বিবাদ আৰম্ভ হয়, তাতেই প্ৰেতসকলে আহাৰ গ্ৰহণ কৰে—মন্ত্ৰ আৰু ঔষধিৰে প্ৰায় সিদ্ধ কৰা হলেও।

Verse 20

भुज्यते यत्र भूपाल वेंश्वदेवं विना नरैः । पाकस्याग्रमदत्त्वा च प्रेता भुंजति तत्र च

হে ভূপাল, য’ত মানুহে বৈশ্বদেৱ অৰ্পণ নকৰাকৈ আহাৰ কৰে আৰু ৰন্ধা আহাৰৰ প্ৰথম ভাগ আগবঢ়োৱা নহয়, তাতো প্ৰেতসকলে ভোজন কৰে।

Verse 21

रात्रौ यत्क्रियते श्राद्धं दानं वा पर्ववर्जितम् । तत्सर्वं नृपशार्दूल प्रेतानां भोजनं भवेत्

ৰাতিত যি শ্ৰাদ্ধ বা দান কৰা হয়, অথবা উপযুক্ত পবিত্ৰ পৰ্বণ উপেক্ষা কৰি কৰা হয়—হে নৃপশাৰ্দূল, সেয়া সকলো প্ৰেতসকলৰ আহাৰ হৈ পৰে।

Verse 22

यस्मिन्नो मार्जनं हर्म्ये क्रियते नोपलेपनम् । न मांगल्यं च सत्कारः प्रेता भुंजति तत्र हि

যি গৃহত কেৱল ঝাড়ু দিয়া মাৰ্জন কৰা হয়, কিন্তু লেপন-পোচা কৰি শুদ্ধি ৰক্ষা নকৰে, আৰু য’ত মঙ্গলাচাৰ নাই, অতিথি-সত্কাৰো নাই—তাতেই প্ৰেতসকলে ভোজন কৰে।

Verse 23

भिन्नभाण्डपरित्यागो यत्र न क्रियते गृहे । न च वेदध्वनिर्यत्र प्रेता भुञ्जंति तत्र हि

যি গৃহত ভঙা পাত্ৰ-ভাণ্ড নেপেলাই থোৱা হয়, আৰু য’ত বেদধ্বনি শুনা নাযায়—তাতেই প্ৰেতসকলে ভোজন কৰে।

Verse 24

यच्छ्राद्धं दक्षिणाहीनं क्रियाहीनं च वा नृप । तथा रजस्वलादृष्टं तदस्माकं प्रजायते

হে নৃপ, যি শ্ৰাদ্ধ দক্ষিণাহীন বা বিধি-ক্ৰিয়াহীনকৈ কৰা হয়, আৰু ৰজস্বলা নাৰীৰ দৰ্শনে দোষিত শ্ৰাদ্ধো—সেই সকলো আমাৰ (প্ৰেতৰ) ভাগ হৈ পৰে।

Verse 25

हीनांगा ह्यधिकांगा वा यस्मिञ्च्छ्राद्धे द्विजातयः । भुंजते वृषलीनाथास्तदस्माकं प्रजायते

যি শ্ৰাদ্ধত দ্বিজাতিসকলে হীনাঙ্গ বা অধিকাঙ্গ (আচারগত অযোগ্য) হৈ, আৰু অশুদ্ধ আসক্তি/সঙ্গতিত আবদ্ধ হৈ ভোজন কৰে—সেই শ্ৰাদ্ধ আমাৰ (প্ৰেতৰ) ভাগ হয়।

Verse 26

अतिथिर्यत्र संप्राप्तः श्राद्धकाल उपस्थिते । अपूजितो गृहाद्याति तच्छ्राद्धं प्रेततृप्तिदम्

শ্ৰাদ্ধকালত কোনো অতিথি হঠাতে উপস্থিত হৈ যদি পূজা-সত্কাৰ নোপোৱাকৈ গৃহৰ পৰা গুচি যায়—সেই শ্ৰাদ্ধ প্ৰেতসকলক তৃপ্তিদায়ক হয়।

Verse 27

किं वा ते बहुनोक्तेन शृणु संक्षेपतो नृप । अस्माकं भोजनं नित्यं यत्त्वं श्रुत्वा विगर्हसि

বেছি কথা ক’লে কি লাভ? হে নৃপতি, সংক্ষেপে শুনা: আমাৰ নিত্য আহাৰ সেইটোৱেই, যি শুনিলে তুমি ঘৃণা কৰি নিন্দা কৰা।

Verse 28

यदन्नं केशसूत्रास्थिश्लेष्मादिभिरुपप्लुतम् । हीनजात्यैश्च संस्पृष्टं तदस्माकं प्रजायते

যি অন্ন চুল, সূতা, হাড়, কফ আদি বস্তুৰে অপবিত্ৰ হৈ থাকে, আৰু নীচ জাতি বুলি গণ্য লোকৰ স্পৰ্শত দুষিত—সেই অন্নেই আমাৰ ভাগ্যত পৰে।

Verse 29

राजोवाच । केन कर्मविपाकेन प्रेतत्वं जायते नृणाम् । एतन्मे सर्वमाचक्ष्व मांसाद मम पृच्छतः

ৰাজাই ক’লে: কোন কৰ্মবিপাকত মানুহৰ প্ৰেতত্ব জন্মে? হে মাংসভোজী, মই সোধা মতে এই সকলো কথা বিস্তাৰে কোৱা।

Verse 32

परदाररतश्चैव परवित्तापहारकः । परापवादसंतुष्टः स प्रेतो जायते नरः

যি নৰে পৰস্ত্ৰীত আসক্ত, পৰধন অপহৰণকাৰী, আৰু পৰনিন্দাত সন্তুষ্ট—সেই নৰ প্ৰেত হৈ জন্ম লয়।

Verse 33

कन्यां यच्छति वृद्धाय नीचाय धनलिप्सया । कुरूपाय कुशीलाय स प्रेतो जायते नरः

যি নৰে ধনৰ লোভত নিজৰ কন্যাক বৃদ্ধলৈ, নীচলৈ, কুৰুপলৈ, কুশীল (দুৰাচাৰী)লৈ দিয়ে—সেই নৰ প্ৰেত হৈ জন্মে।

Verse 34

कुले जातां विनीतां च धर्मपत्नीं सुखोच्छ्रिताम् । यस्त्यजेद्दोषनिर्मुक्तां स प्रेतो जायते नरः

যি জনে সুকুলজাত, বিনয়ী, ধৰ্মপত্নী, সুখে সুপ্ৰতিষ্ঠিত আৰু দোষমুক্ত পত্নীক ত্যাগ কৰে, সেই নৰ প্ৰেত ৰূপে জন্ম লয়।

Verse 35

देवस्त्रीगुरुवित्तानि यो गृहीत्वा न यच्छति । विशेषाद्ब्राह्मणस्वं च स प्रेतो जायते नरः

যি জনে দেৱতা, নাৰী বা গুৰুৰ ধন গ্ৰহণ কৰি উভতাই নিদিয়ে—বিশেষকৈ ব্ৰাহ্মণৰ সম্পত্তি—সেই নৰ প্ৰেত ৰূপে জন্ম লয়।

Verse 36

परव्यसनसंतुष्टः कृतघ्नो गुरुतल्पगः । दूषको देवविप्राणां स प्रेतो जायते नरः

যি জনে আনৰ দুৰ্ভাগ্যত আনন্দ পায়, কৃতঘ্ন, গুৰুৰ শয্যা লঙ্ঘন কৰে, আৰু দেৱতা-ব্ৰাহ্মণক নিন্দা কৰে—সেই নৰ প্ৰেত ৰূপে জন্ম লয়।

Verse 37

दीयमानस्य वित्तस्य ब्राह्मणेभ्यः सुपापकृत् । विघ्नमारभते यस्तु स प्रेतो जायते नरः

যি মহাপাপী ব্ৰাহ্মণসকলক দান দিয়া থকা ধনত বাধা সৃষ্টি কৰে, সেই নৰ প্ৰেত ৰূপে জন্ম লয়।

Verse 38

शूद्रान्नेनोदरस्थेन ब्राह्मणो म्रियते यदि । स प्रेतो जायते राजन्यद्यपि स्यात्षडंगवित्

হে ৰাজন! যদি কোনো ব্ৰাহ্মণ শূদ্ৰৰ পৰা পোৱা অন্ন পেটত থাকোঁতেই মৰে, তেন্তে সি প্ৰেত হয়—যদিও সি বেদৰ ছয় অঙ্গৰ জ্ঞানী হয়।

Verse 39

कुलदेशोचितं धर्मं यस्त्यक्त्वाऽन्यत्समाचरेत् । कामाद्वा यदि वा लोभात्स प्रेतो जायते नरः

যি মানুহে নিজৰ কুল আৰু দেশ-অনুযায়ী উচিত ধৰ্ম ত্যাগ কৰি আন ধৰ্ম আচৰে—কামনা বা লোভৰ বশত—সেই মানুহ প্ৰেত-যোনিত জন্ম লয়।

Verse 40

एतत्ते सर्वमाख्यातं मया पार्थिवसत्तम । येन कर्मविपाकेन प्रेतः संजायते नरः

হে ৰাজশ্ৰেষ্ঠ! কৰ্মৰ বিপাক পক্ব হোৱাত মানুহ কেনেকৈ প্ৰেত হৈ জন্ম লয়, সেই সকলো কথা মই তোমাক সম্পূৰ্ণকৈ ক’লোঁ।

Verse 41

राजोवाच । कृतेन कर्मणा येन न प्रेतो जायते नरः । तन्मे कीर्तय मांसाद विस्तरेण विशेषतः

ৰাজাই ক’লে: “কোন কৰ্ম কৰিলে মানুহ প্ৰেত নহয়? হে মাংসাদা, সেই কথা মোক স্পষ্টকৈ, বিস্তাৰে আৰু বিশেষ নিখুঁতভাৱে কওক।”

Verse 42

मांसाद उवाच । मातृवत्परदारान्यः परद्रव्याणि लोष्टवत् । यः पश्यत्यात्मवज्जंतून्न प्रेतो जायते नरः

মাংসাদাই ক’লে: “যি পৰস্ত্ৰীক মাতৃবৎ দেখে, পৰধনক মাটিৰ ঢেলা সদৃশ গণে, আৰু সকলো জীৱক নিজৰ আত্মাৰ দৰে দেখে—সেই মানুহ প্ৰেত নহয়।”

Verse 43

अन्नदानपरो नित्यं विशेषेणातिथिप्रियः । स्वाध्यायव्रतशीलो यो न प्रेतो जायते नरः

যি সদায় অন্নদানত নিবিষ্ট, বিশেষকৈ অতিথিসেৱাত আনন্দিত, আৰু স্বাধ্যায় আৰু ব্ৰতত নিয়মানুবর্তী—সেই মানুহ প্ৰেত নহয়।

Verse 44

समः शत्रौ च मित्रे च समलोष्टाश्मकांचनः । समो मानापमानेषु न प्रेतो जायते नरः

যিজন শত্ৰু আৰু মিত্ৰৰ প্ৰতি সমভাবাপন্ন, লোষ্ট, শিল আৰু সোণক সমান জ্ঞান কৰে, মান-অপমানত নিৰ্বিকাৰ, তেওঁ কেতিয়াও প্ৰেত নহয়।

Verse 46

यूकामत्कुणदंशादीन्सर्वसत्त्वानि यो नरः । पुत्रवत्पालयेन्नित्यं न प्रेतो जायते नरः

যি মানুহে ওকণি, উৰহ আদি সকলো জীৱক নিজৰ সন্তানৰ দৰে সদায় পালন কৰে, তেওঁ কেতিয়াও প্ৰেত হৈ জন্ম গ্ৰহণ নকৰে।

Verse 47

सदा यज्ञक्रियोपेतः सदा तीर्थपरायणः । शास्त्रश्रवणसंयुक्तो न प्रेतो जायते नरः

যিজন সদায় যজ্ঞ কাৰ্যত লিপ্ত, সদায় তীৰ্থ ভ্ৰমণত ৰত আৰু শাস্ত্ৰ শ্ৰৱণত যুক্ত, তেওঁ প্ৰেত নহয়।

Verse 48

वापीकूपतडागानामारामाणां विशे षतः । आरोपकः प्रपाणां च न प्रेतो जायते नरः

যিজন পুখুৰী, কুঁৱা, জলাশয়, বাগিচা আৰু বিশেষকৈ পানীৰ চত্ৰ নিৰ্মাণ কৰায়, তেওঁ প্ৰেত নহয়।

Verse 49

दानधर्मप्रवृत्तानां धर्ममार्गा नुयायिनाम् । प्रोत्साहं वर्धयेद्यस्तु न प्रेतो जायते नरः

যিজন দান-ধৰ্মত প্ৰবৃত্ত আৰু ধৰ্মৰ পথত চলা লোকসকলৰ উৎসাহ বৰ্ধন কৰে, তেওঁ প্ৰেত নহয়।

Verse 50

गत्वा गयाशिरः पुण्यमेकैकस्य पृथक्पृथक् । श्राद्धं देहि महीपाल त्रयाणामपि सादरम्

পবিত্ৰ গয়াশিৰলৈ গৈ, হে পৃথিৱীৰ পালনকৰ্তা ৰাজন, প্ৰতিজনৰ বাবে পৃথক পৃথক শ্ৰাদ্ধ দিয়া, আৰু ত্ৰয়ো জনৰ বাবেও সাদৰে কৰা।

Verse 51

प्रेतत्वं याति येनेदं त्वत्प्र सादात्सुदारुणम् । नाऽन्यथा मुक्तिरस्माकं भविष्यति कथंचन

তোমাৰ কৃপাৰ ফলত এই অতি ভয়ংকৰ অৱস্থা প্ৰেতত্বলৈ পৰিণত হৈছে; অন্য কোনো উপায়ে আমাৰ মুক্তি কেতিয়াও সম্ভৱ নহ’ব।

Verse 52

राजोवाच । ईदृग्जातिस्मृतिर्यस्यां प्रेतयोनौ च खे गतिः । धर्माधर्मपरिज्ञानं तच्च कस्मात्प्रनिंदसि

ৰাজাই ক’লে: “এই প্ৰেত-অৱস্থাত পূৰ্বজন্মৰ স্মৃতি, আকাশে গতি, আৰু ধৰ্ম-অধৰ্মৰ বিবেচনা আছে—তেন্তে তুমি ইয়াক কিয় নিন্দা কৰিছা?”

Verse 53

मांसाद उवाच । प्रेतयोनिरियं राजन्नवमी देवसंज्ञिता । गुणत्रयसमायुक्ता शेषैर्दोषैः समंततः

মাংসাদে ক’লে: “হে ৰাজন, এই প্ৰেতযোনিক ‘নৱমী’ বোলা হয়, আৰু ‘দৈৱ’ বুলিও কোৱা হয়। ই ত্ৰিগুণে যুক্ত, কিন্তু চাৰিওফালে আন দোষেৰে আৱৃত।”

Verse 54

एका जातिस्मृतिः सम्यगस्यामेवप्रजायते । खेचरत्वं तथैवान्यद्धर्माधर्मविनिश्चयः

এই অৱস্থাতেই তিনিটা বিশেষ দান জন্মে: পূৰ্বজন্মৰ সত্য স্মৃতি, আকাশে বিচৰণৰ ক্ষমতা, আৰু ধৰ্ম-অধৰ্মৰ স্পষ্ট নিৰ্ণয়।

Verse 55

एतद्गुणत्रयं प्रोक्तं प्रेतयोनौ नृपोत्तम । दोषानपि च ते वच्मि ताञ्च्छृणुष्व समाहितः

হে নৃপোত্তম! প্ৰেত-যোনিত এই তিন গুণ কোৱা হ’ল। এতিয়া তাৰ দোষসমূহো ক’ম—চিত্ত একাগ্ৰ কৰি শুনা।

Verse 56

यदि तावद्वनादस्माद्यामोन्यत्र वयं नृप । अदृष्टमुद्गराघातैर्नूनं हन्यामहे ततः

হে নৃপ! যদি আমি এই বন এৰি আন ঠাইলৈ যাবলৈ চেষ্টা কৰোঁ, তেন্তে নিশ্চয়েই তাত অদৃশ্য গদাৰ আঘাতে আমি নিপাতিত হওঁ।

Verse 57

तथा धर्मक्रियाः सर्वा मानुषाणामुदाहृताः । न प्रेतानां न देवानां नान्येषां मानुषं विना

তদ্ৰূপে ধৰ্মৰ সকলো ক্ৰিয়া মানুহৰ বাবেই ঘোষণা কৰা হৈছে। প্ৰেতৰ বাবে নহয়, দেৱতাৰ বাবে নহয়, আন কাৰো বাবে নহয়—মানৱদেহেই ধৰ্মক্ৰিয়াৰ ক্ষেত্ৰ।

Verse 58

पश्यामो दूरतो राजञ्जलपूर्णाञ्जला शयान् । पिपासाकुलिताः श्रांता भास्करे वृषसंस्थिते

হে ৰাজন! দূৰৰ পৰা আমি আন কিছুমানক দেখি—জলভৰা অঞ্জলি কৰি শুই আছে; তৃষ্ণাত কাতৰ, ক্লান্ত—যেতিয়া সূৰ্য বৃষ ৰাশিত স্থিত।

Verse 59

गच्छामः संनिधौ तेषां यदि पार्थिवसतम । अदृष्टमुद्गराघातैर्वयं हन्यामहे ततः

হে পাৰ্থিৱসতম, নৃপোত্তম! যদি আমি তেওঁলোকৰ ওচৰলৈ যাওঁ, তেন্তে তাতো অদৃশ্য গদাৰ আঘাতে আমি নিপাতিত হওঁ।

Verse 60

तथा रसवती सिद्धाः पश्यामो दूरसंस्थिताः । क्षुधाविष्टा गृहस्थानां गृहेषु विविधा नृप

তথাপি, হে ৰাজন, দূৰৰ পৰা গৃহস্থসকলৰ বহু ঘৰত সাজি থোৱা ৰসাল, সুস্বাদু আহাৰ আমি দেখি; তথাপি নানাভাৱে ক্ষুধাই আমাক আৱিষ্ট কৰি ৰাখে।

Verse 61

तथा सुफलिनो वृक्षान्कलपक्षिभिरावृतान् । स्निग्धान्सच्छाययोपेतान्सेवितुं न लभामहे

তথাপি, ফলভৰা গছ, পাখীৰ দলেৰে আৱৃত, সেউজ-স্নিগ্ধ আৰু মনোহৰ ছাঁযুক্ত সেই বৃক্ষসমূহৰ তলত আশ্ৰয় ল’বলৈও আমি সুযোগ নাপাওঁ।

Verse 62

किंवा ते बहुनोक्तेन यद्यत्कर्म विगर्हितम् । क्लेशदं च तदस्माकं स्वयमेवोपतिष्ठते

কিন্তু অধিক ক’বলৈ কি প্ৰয়োজন? যি যি কৰ্ম নিন্দনীয় আৰু ক্লেশদায়ক, সেয়াই আমাৰ ওচৰলৈ নিজে নিজেই আহি উপস্থিত হয়।

Verse 63

न च्छिद्रेण विनाऽस्माकं प्राणयात्रा प्रजायते । न जलानि न च च्छाया न यानं न च वाहनम्

কোনো ‘ছিদ্ৰ’—অর্থাৎ আশ্ৰয় বা উপায়—নাথাকিলে আমাৰ প্ৰাণযাত্ৰাই চলি নাযায়। আমাৰ বাবে ন জল, ন ছাঁ, ন যাত্ৰাবাহন, ন কোনো বাহন আছে।

Verse 64

एतस्मात्कारणान्नित्यं भ्रमामश्छिद्रहेतवे । प्राप्ते रात्रिमुखे राजन्न प्रातर्न च वासरे

এই কাৰণেই আমি সদায় ‘ছিদ্ৰ’—অর্থাৎ উপায় বা আশ্ৰয়—বিচাৰি ভ্ৰমি থাকোঁ। ৰাত্ৰিৰ আগমন হ’লে, হে ৰাজন, আমাৰ বাবে ন প্ৰভাত থাকে, ন দিন।

Verse 65

यत्त्वं शंससि चाऽस्माकं खेचरत्वं महीपते । व्यर्थं तदपि न श्रेयः शृणु तत्रापि कारणम्

হে মহীপতি! তুমি আমাৰ বিষয়ে যি ‘আকাশ-গমন’ স্বভাৱৰ প্ৰশংসা কৰিছা, সেয়াও ব্যৰ্থ, সত্য শ্ৰেয় নহয়। তাৰ কাৰণো শুনা।

Verse 66

क्रियते खेचरत्वेन किंकिं धर्मं विनिश्चयैः । यतो न सिध्यते मोक्षो जाति स्मृत्यादिकं तथा

কেৱল ‘আকাশ-গমন’ৰ দ্বাৰা নিশ্চিত বিচাৰে ক’ন ধৰ্ম সিদ্ধ হয়? ইয়াৰ দ্বাৰা মোক্ষ নসিদ্ধ হয়, জন্ম-স্মৃতি আদি কথাও নহয়।

Verse 67

तस्माद्दोषादिमे राजन्गुणा यद्यपि कीर्तिताः । प्रेतानां यान्समाश्रित्य काचित्सिद्धिर्न जायते

সেই দোষৰ কাৰণে, হে ৰাজন! যদিও এই ‘গুণ’সমূহ কীৰ্তিত, তথাপি যি প্ৰেতসকলে ইয়াক আশ্ৰয় কৰে, তেওঁলোকৰ কোনো সত্য সিদ্ধি জন্মে নাহে।

Verse 68

विषादो जायते भूयो गुणैरेतैर्नराधिप । अशक्ताः प्रेतयोगाद्वै सर्वस्य शुभकर्मणः

বৰং, হে নৰাধিপ! এই ‘গুণ’সমূহৰ দ্বাৰাই বিষাদ অধিক জন্মে; কিয়নো প্ৰেত-যোগত আবদ্ধ হৈ আমি সকলো শুভকৰ্মত অক্ষম।

Verse 69

राजोवाच यदि यास्यामि भूयोऽहं गृहमस्मान्महावनात् । तत्करिष्यामि सर्वेषां गयाश्राद्धमसंशयम्

ৰাজাই ক’লে: যদি মই এই মহাৱনৰ পৰা পুনৰ নিজ গৃহলৈ উভতি যাওঁ, তেন্তে নিঃসন্দেহে মই সকলোৰে বাবে গয়া-শ্ৰাদ্ধ সম্পাদন কৰিম।

Verse 70

तारयिष्यामि सर्वांश्च सर्वपापैः प्रयत्नतः । अप्यात्मदेहदानेन सत्येनात्मानमालभे

মই সৰ্ব প্ৰচেষ্টাৰে সকলোকে সকলো পাপৰ পৰা উদ্ধাৰ কৰিম। সত্যৰ বলত, নিজৰ দেহ দান কৰিলেও, এই সংকল্পত নিজকে অৰ্পণ কৰিম।

Verse 71

यस्माद्धृद्गतशंका मे हृता युष्माभिरद्य वै । येन तत्प्राप्य युष्माकमुपकारं करोम्यहम्

যিহেতু আজি তোমালোকেই মোৰ হৃদয়ত থকা সন্দেহ সত্যই দূৰ কৰিলে, সেয়ে এতিয়া উপায় লাভ কৰি মই তোমালোকৰ উপকাৰৰ প্ৰতিদান স্বৰূপ সেৱা কৰিম।

Verse 72

मांसाद उवाच । इतः स्थानान्महाराज नातिदूरे जलाशयः । अस्ति नानाद्रुमोपेतश्चित्ताह्लादकरः परः

মাংসাদে ক’লে: হে মহাৰাজ, এই ঠাইৰ পৰা বেছি দূৰ নহয় এক জলাশয় আছে। নানা প্ৰকাৰ গছ-গছনিয়ে শোভিত, মন হৰ্ষিত কৰা অতি মনোৰম দৃশ্য।

Verse 73

तस्मादुदङ्मुखो गच्छ यत्र ते जलपक्षिणः । दृश्यंते व्योममार्गेण प्रगच्छतः समंततः

সেয়ে উত্তৰমুখী হৈ আগবাঢ়া, য’ত সেই জলপক্ষীবোৰ দেখা যায়। সিহঁতে আকাশপথে গতি কৰি চাৰিওফালে উৰি ফুৰে।

Verse 74

सूत उवाच । अथासौ नृपशार्दूलः समुत्थाय शनैःशनैः । सौम्यां दिशं समुद्दिश्य प्रतस्थे स तु दुःखितः

সূতে ক’লে: তেতিয়া সেই নৃপশাৰ্দূল ৰজাই ধীৰে ধীৰে উঠিল। সৌম্য (উত্তৰ) দিশলৈ লক্ষ্য কৰি যাত্ৰা আৰম্ভ কৰিলে, তথাপি সি দুখিত আছিল।

Verse 76

एवं प्रगच्छता तेन क्षुत्पिपासाकुलेन च । अदूरादेव संदृष्टं नीलं द्रुमकदंबकम् । भ्रममाणैर्बकैर्हंसैः सारसैर्मद्गुभिस्तथा

এইদৰে আগবাঢ়ি গৈ, ক্ষুধা-পিপাসাত কাতৰ হৈ, তেওঁ অলপ দূৰতে নীলাভ ছাঁয়াৰ গছৰ ঘন ঝোপ দেখিলে; তাৰ চাৰিওফালে বক, হাঁহ, সাৰস আৰু মদ্গু পক্ষী ঘূৰি ফুৰিছিল।

Verse 77

अथाऽपश्यन्मनोहारि सौम्यसत्त्वनिषेवितम् । आश्रमं ह्रदतीरस्थं तापसैः सर्वतो वृतम्

তাৰ পাছত তেওঁ মনোহৰ এক আশ্ৰম দেখিলে, য’ত সৌম্য স্বভাৱৰ সত্ত্বসকলে অহা-যোৱা কৰিছিল; হ্ৰদৰ তীৰত অৱস্থিত আৰু চাৰিওফালে তপস্বীসকলে ঘেৰাও কৰি আছিল।

Verse 78

पुष्पितैः फलितैर्वृक्षैः समंतात्परिवेष्टितम् । विचित्रैर्मधुरारावैर्नादितं विहगोत्तमैः

সেই আশ্ৰম চাৰিওফালে ফুলে-ফলে ভৰা গছপালাৰে বেষ্টিত আছিল, আৰু উত্তম পক্ষীৰ বিচিত্ৰ মধুৰ কূজনত গুঞ্জৰি উঠিছিল।

Verse 79

तत्रापश्यन्नगाधस्तात्तपस्विगणसेवितम् । शिवधर्मपरं शांतं जैमिनिं मुनिसत्तमम्

তাত, হে প্ৰিয়, তেওঁ তপস্বীগণৰ সঙ্গত সেবিত জৈমিনিক দেখিলে—মুনিসত্তম, শান্ত স্বভাৱৰ, আৰু শিৱধৰ্মত পৰায়ণ।

Verse 80

अथ गत्वा स राजेंद्रः प्रणिपत्य मुनीश्वरम् । तथान्यानपि तच्छिष्यान्निपपात धरातले

তাৰ পাছত সেই ৰাজেন্দ্ৰ আগবাঢ়ি গৈ মুনীশ্বৰক প্ৰণিপাত কৰিলে; আৰু সেই মুনিৰ আন শিষ্যসকলৰ আগতেও ভূমিত লুটি পৰি ভক্তিভাৱে নমস্কাৰ কৰিলে।

Verse 81

ते दृष्ट्वाऽदृष्टपूर्वं तं राजलक्षणलक्षितम् । धूलिधूसरितांगं च भस्मावृतमिवाचलम्

তেওঁক দেখি—যাক আগতে কেতিয়াও দেখা নাছিল—তথাপি ৰাজলক্ষণে চিহ্নিত, আৰু ধূলিৰে ধূসৰ অঙ্গযুক্ত, যেন ভস্মে আৱৃত পৰ্বত; তেওঁলোকে তেওঁৰ প্ৰতি দৃষ্টি দিলে।

Verse 82

मन्यमाना महीपालं विस्मयोत्फुल्ललोचनाः । प्रोचुश्च मधुरैर्वाक्यैराशीर्वादपुरःसरैः

তেওঁক মহীপাল বুলি ধৰি, বিস্ময়ে ফুলি উঠা চকুৰে, তেওঁলোকে আশীৰ্বাদ আগত ৰাখি মধুৰ বাক্যৰে পৃথিৱীৰ ৰক্ষকক সম্বোধন কৰিলে।

Verse 84

पार्थिवस्येव लिंगानि दृश्यंते तव भूरिशः । न विद्मो निश्चयं तस्माद्वदागमनकारणम्

হে মহাবলী! তোমাৰ ওপৰত ৰজাৰ দৰে বহু লিংগ স্পষ্ট দেখা যায়; কিন্তু আমি নিশ্চিত নহয়োঁ, সেয়ে তোমাৰ আগমনৰ কাৰণ কোৱা।

Verse 85

अथोवाच नृपः कृच्छ्रात्पिपासा मां प्रबाधते । तस्माद्वदत पानीयं यत्पीत्वा कीर्तयाम्यहम्

তেতিয়া নৃপতিয়ে কষ্টে ক’লে—“পিপাসাই মোক অত্যন্ত পীড়া দিছে। সেয়ে সেই পানীৰ কথা কোৱা; যি পানী পান কৰি মই তাৰ কীৰ্তি গাম।”

Verse 86

ततस्तैर्दर्शितं तोयं समीपे यन्महीपतेः । सोऽपि पीत्वाऽवगाह्याथ वितृष्णः समपद्यत

তেতিয়া তেওঁলোকে মহীপতিৰ ওচৰত থকা সেই পানী দেখুৱালে। ৰজাইও পান কৰি আৰু তাত অৱগাহন কৰি, পিপাসামুক্ত হ’ল।

Verse 87

ततः फलानि पक्वानि तरूणां पतितान्यधः । सुमृष्टानि समादाय भक्षयामास वांछया

তাৰ পাছত তেওঁ গছৰ তলত পৰি থকা পকা ফলবোৰ উঠাই, ভালদৰে পৰিষ্কাৰ কৰি, নিজৰ ইচ্ছামতে ভক্ষণ কৰিলে।

Verse 88

ततस्तृप्तिं परां प्राप्य गत्वा जैमिनिसंनिधौ । उपविष्टः प्रणम्योच्चैस्तथान्यांश्च मुनीन्क्रमात्

তাৰ পাছত পৰম তৃপ্তি লাভ কৰি তেওঁ জৈমিনিৰ সন্নিধিলৈ গ’ল; সশ্ৰদ্ধ প্ৰণাম কৰি বহিল আৰু ক্ৰমে আন আন মুনিসকলকো নমস্কাৰ কৰিলে।

Verse 89

उवाच च निजां वार्तां कृतांजलिपुटः स्थितः । स पृष्टस्तापसैः सर्वैः सुविस्मयसमन्वितैः

তাৰ পাছত তেওঁ অঞ্জলি জোৰি থিয় হৈ নিজৰ বৃত্তান্ত ক’লে; মহান বিস্ময়ে ভৰা সকলো তাপসেই তেওঁক প্ৰশ্ন কৰিছিল।

Verse 90

विदूरथो महीपोऽहं माहिष्मत्यां कृतास्पदः । मृगलिप्सुर्वने घोरे प्रविष्टः सैनिकैः सह

তেওঁ ক’লে— “মই বিদূৰথ নামৰ ৰজা, মাহিষ্মতীত প্ৰতিষ্ঠিত। মৃগ শিকাৰৰ আকাঙ্ক্ষাৰে মই সৈন্যসকলৰ সৈতে ভয়ংকৰ বনলৈ প্ৰৱেশ কৰিছিলোঁ।”

Verse 91

ततो मे भ्रममाणस्य प्रणष्टाः सर्वसैनिकाः । गुल्मैरंतरिताश्चाऽन्ये न जानेऽहं कथं स्थिताः

“তাৰ পাছত মই ঘূৰি ফুৰোঁতে মোৰ সকলো সৈন্য হেৰাই গ’ল; আন কিছুমান ঝোপঝাড়ে আড়াল কৰি বিচ্ছিন্ন হ’ল—তেওঁলোক কেনেকৈ আছে মই নাজানো।”

Verse 92

आसीद्धयो ममाऽधस्ताज्जात्यः सर्वगुणान्वितः । सोऽपि कर्मविपाकेन पञ्चत्वं समुपस्थितः ।ा

মোৰ তলত মোৰ ঘোঁৰা আছিল—উত্তম জাতৰ, সকলো গুণেৰে সম্পন্ন। তথাপি কৰ্মৰ বিপাক পক্ব হোৱাত সিও অন্তলৈ গৈ পঞ্চতত্ত্বত লীন হ’ল।

Verse 93

कुतस्त्वमनुसंप्राप्तो वनेऽस्मिञ्जनवर्जिते । एकाकी सुकुमारांगः पदातिः श्रमविह्वलः

তুমি ক’ৰ পৰা আহি এই জনশূন্য বনলৈ উপস্থিত হ’লা? একাকী, কোমল অঙ্গৰ, পদব্ৰজী—শ্ৰমে ব্যাকুল যেন দেখা যায়।

Verse 94

ततस्ते तापसाः प्रोचुर्विद्महे न वयं पुरीम् । त्वां च देशं च ते राजन्कोऽयं देशश्च कीर्त्यते

তেতিয়া সেই তাপসসকলে ক’লে: “আমি নগৰ-নগৰী নাজানোঁ। হে ৰাজন, তোমাকো তোমাৰ দেশকো নাজানোঁ—এই দেশ কোনটো, আৰু কোন নামে খ্যাত?”

Verse 95

नरेन्द्रैर्नैव नः कार्यं न दिशैर्न पुरैर्नृप । वनेचरा वयं नित्यं शिवाराधनतत्पराः

হে নৃপ, ৰজাসকলৰ সৈতে আমাৰ কোনো কাৰ্য নাই, দিশা-দেশ বা নগৰ-পুরীৰ সৈতেও নহয়। আমি সদায় বনচাৰী, শিৱ-আৰাধনাত একাগ্ৰ।

Verse 96

सर्वे शीर्णानि वृक्षाणां पुष्पाणि च फलानि च । भक्षयामोऽथ पत्राणि शरी रस्थितिहेतुना

আমি সকলোৱে গছৰ পৰা ঝৰি পৰা ফুল আৰু ফল খাওঁ; তাৰ পিছত পাতো—কেৱল দেহ ধাৰণাৰ কাৰণে।

Verse 97

मानुषैः सह संसर्गं संभाषं च नराधिप । न कुर्मो न च पश्यामो गच्छामोऽन्यत्र दूरतः

হে নৰাধিপ, আমি সাধাৰণ মানুহৰ সৈতে সঙ্গ নকৰোঁ, কথা-বতৰা নকৰোঁ; তেওঁলোকক চাবলৈও নাচাওঁ—বৰং দূৰলৈ আন ঠাইলৈ গুচি যাওঁ।

Verse 98

एकैकस्य तरोर्मूले दिवसं वा दिनद्वयम् । तिष्ठामो न भवेद्येन ममत्वं तत्समुद्भवम्

প্ৰত্যেক গছৰ মূলত আমি এটা দিন, অধিকতে দুদিন থাকোঁ—যাতে তাত বাস কৰাত ‘মোৰ’ বোধ, মমত্ব, উদ্ভৱ নহয়।

Verse 99

कारणात्तव राजेंद्र निशामेतां वनस्पतौ । नेष्यामोऽन्यत्र यास्यामः प्रभा तेऽन्यत्र कानने

কিন্তু তোমাৰ কাৰণে, হে ৰাজেন্দ্ৰ, আমি এই ৰাতি এই গছৰ কাষতে কটাম। প্ৰভাত হ’লে আমি আন ঠাইলৈ যাম, আৰু তোমাৰ তেজ অন্য বনানীত উজ্জ্বল হ’ব।

Verse 101

एकाकी पार्थिवेन्द्रोऽयं नेष्यति च कथं निशाम् । वनेऽस्मिन्मंत्रयित्वैवं ततोऽत्रैव व्यवस्थिताः

এই পাৰ্থিৱেন্দ্ৰ একাকী; এই বনতে তেওঁ কেনেকৈ ৰাতি কটাব? এইদৰে বনভূমিত পৰামৰ্শ কৰি, তাৰ পাছত তেওঁলোকে ইয়াতেই থাকিবলৈ স্থিৰ কৰিলে।

Verse 102

तस्मादत्रैव नेष्यामः समेताः शर्वरीमिमाम् । गंतव्यं प्रातरुत्थाय ततः सर्वैर्यदृच्छया

সেয়েহে, আহা, আমি সকলোৱে একেলগে ইয়াতেই থাকি এই ৰাতি কটাওঁ। পুৱা উঠি তাৰ পাছত সকলোৱে যদৃচ্ছা, ভাগ্য অনুসাৰে, আগবাঢ়ি যাব।

Verse 103

एवं संवदतां तेषां भगवांस्तीक्ष्णदीधितिः । अस्ताचलमनुप्राप्तः कुंकुमक्षोदसंनिभः

এইদৰে তেওঁলোকে কথা পাতি থাকোঁতে, তীক্ষ্ণ কিৰণময় ভগৱান সূৰ্য অস্তাচলত উপনীত হ’ল, কেশৰ-গুড়িৰ দৰে ৰঙা আভাৰে দীপ্ত।

Verse 104

अथ तास्तापसान्राजा प्रोवाच प्रणतः स्थितः । संध्याकालः समायातः सांप्रतं मुनिसत्तमाः । तस्मात्संध्याविधिः कार्यः सर्वैरेव यथोचितः

তাৰ পাছত ৰজা বিনয়সহ নত হৈ তপস্বীসকলক ক’লে— “হে মুনিশ্ৰেষ্ঠসকল, এতিয়া সন্ধ্যাৰ সময় আহিল; সেয়ে সকলোৱে যথাবিধি সন্ধ্যাবিধি সম্পাদন কৰক।”

Verse 105

अथ ते मुनयः सर्वे स च राजा तथा द्विजाः । चक्रुः सायंतनं कर्म यथोद्दिष्टं पुरातनैः

তেতিয়া সেই সকলো মুনি, লগতে ৰজা আৰু দ্বিজসকলেও, প্ৰাচীনসকলে নিৰ্দেশ কৰা মতে যথাযথ সায়ংকর্ম সম্পন্ন কৰিলে।

Verse 106

कामिभिः कामिनीलोकैः प्रियोक्तैरभिवां छिता । असत्स्त्रीभिर्विशेषेण संप्राप्ता रजनी ततः

তাৰ পাছত ৰজনী আহিল— কামাসক্ত পুৰুষ আৰু কামিনীৰ সমাজে যাক আকাঙ্ক্ষা কৰে, মধুৰ লোভনীয় বাক্যৰে যেন আহ্বানিত; বিশেষকৈ অসৎ নাৰীৰ বাবে প্ৰিয়।

Verse 107

पीयूषार्णववेलेव विषवृक्षलतेव च । उलूकैश्चक्रवाकैश्च युगपद्या विलोक्यते

ই একেলগে দুটা বিপৰীত ৰূপে দেখা যায়— অমৃত-সাগৰৰ তীৰৰ দৰে, আৰু বিষবৃক্ষত উঠা লতাৰ দৰে— উলুক আৰু চক্ৰৱাক পক্ষী দুয়োৰে দৃষ্টিত।

Verse 108

उलूका राक्षसाश्चौराः कामिनः कुलटांऽगनाः । यां वांछंति सदा सोत्काः सुवृष्टिमिव कर्षुकाः

উলুক, ৰাক্ষস, চোৰ, কামাতুৰ পুৰুষ আৰু কুলটা নাৰী সেই (ৰাতি)ক সদায় উৎকণ্ঠাৰে কামনা কৰে—যেনেকৈ কৃষকে সু-বৃষ্টিৰ বাবে ব্যাকুল হয়।