Adhyaya 217

Verse 1

आनर्त उवाच । विधिना येन कर्तव्यं श्राद्धं सर्वं मुनीश्वर । तमाचक्ष्वाऽद्य कार्त्स्न्येन श्रद्धा मे महती स्थिता

আনর্ত ক’লে: হে মুনীশ্বৰ, যি বিধিৰে সম্পূৰ্ণ শ্ৰাদ্ধ কৰ্তব্য, সেই সকলো কথা আজি সম্পূৰ্ণকৈ কৃপা কৰি কওক; মোৰ অন্তৰত মহাশ্ৰদ্ধা দৃঢ়ভাৱে স্থিত হৈছে।

Verse 2

भर्तृयज्ञ उवाच । शृणु राजन्प्रवक्ष्यामि श्राद्धस्य विधिमुत्तमम् । पितॄणां तुष्टिदं नित्यं सर्वकामप्रदं नृणाम्

ভৰ্তৃযজ্ঞ ক’লে: হে ৰাজন, শুনা; মই শ্ৰাদ্ধৰ উত্তম বিধি ক’ম—ই পিতৃসকলক নিত্য তৃপ্তি দিয়ে আৰু মানুহৰ সকলো ধৰ্মসঙ্গত কামনা পূৰণ কৰে।

Verse 4

स्वकर्मोपार्जितैर्वित्तैः श्राद्धकार्याणि चाहरेत् । मायादिभिर्न चौर्येण न च्छलाप्तैर्न वंचनैः । स्ववृत्त्योपार्जितैर्वित्तैः श्राद्धद्रव्यं समाहरेत् । सुप्रतिग्रहजैर्द्रव्यैर्ब्राह्मणानां विशिष्यते

শ্ৰাদ্ধৰ সামগ্ৰী নিজৰ ধৰ্মসঙ্গত কৰ্মে উপাৰ্জিত ধনেৰে সংগ্ৰহ কৰিব লাগে; মায়া-ছলৰে নহয়, চৌৰ্যৰে নহয়, কৌশল-ঠগিৰে লাভ কৰা ধনেৰে নহয়, নতুবা বঞ্চনাৰে নহয়। নিজৰ জীৱিকাৰ শুদ্ধ উপাৰ্জনে শ্ৰাদ্ধদ্ৰব্য গোটাব। ব্ৰাহ্মণৰ বাবে সুপ্ৰতিগ্ৰহ—দোষহীন গ্ৰহণে লাভ কৰা দ্ৰব্য বিশেষ প্ৰশংসিত।

Verse 5

रक्षणाप्तैर्नरेन्द्रस्य वैश्यस्य क्षेत्र संभवैः । शूद्रस्य पण्यलब्धैश्च श्राद्धं कर्तुं प्रयुज्यते

নৰেন্দ্ৰৰ বাবে ৰক্ষণ-ধৰ্মে (শাসনৰ ন্যায় কৰ্তব্যে) লাভ কৰা ধন শ্ৰাদ্ধত ব্যৱহাৰযোগ্য; বৈশ্যৰ বাবে ক্ষেত্ৰৰ উৎপন্ন ধন; আৰু শূদ্ৰৰ বাবে বাণিজ্য-বিক্ৰয়ে উপাৰ্জিত ধন—এইবোৰে শ্ৰাদ্ধ কৰাত উপযুক্ত।

Verse 6

एवं शुद्धिसमोपेते द्रव्ये प्राप्ते गृहांतिकम् । पूर्वेद्युः सायमासाद्य श्राद्धार्हाणां द्विजन्मनाम्

এইদৰে শুদ্ধি-সমন্বিত আৰু যোগ্য দ্ৰব্য ঘৰলৈ আহিলে, আগদিনা সন্ধ্যাবেলি শ্ৰাদ্ধাৰ্হ দ্বিজসকলৰ ওচৰলৈ গৈ ব্যৱস্থা কৰিব লাগে।

Verse 7

गृहं गत्वा शुचिर्भूत्वा कामक्रोधविवर्जितः । आमंत्रयेद्यतीन्पश्चात्स्नातकान्ब्रह्मकर्मिणः

গৃহলৈ গৈ শুচি হৈ, কাম-ক্রোধ ত্যাগ কৰি, প্ৰথমে যতি-সন্ন্যাসীসকলক নিমন্ত্ৰণ কৰিব; তাৰ পাছত স্নাতকসকলক—যিসকল ব্ৰাহ্মণ্য কৰ্ম আৰু পবিত্ৰ আচাৰত স্থিত।

Verse 8

तदभावे गृहस्थांश्च । ब्रह्मज्ञानपरायणान् अग्निहोत्रपरान्विप्रान्वेदविद्याविचक्षणान्

যদি তেনে (যতি আৰু স্নাতক) নাথাকে, তেন্তে ব্ৰহ্মজ্ঞানত পৰায়ণ গৃহস্থসকলক নিমন্ত্ৰণ কৰিব—অগ্নিহোত্ৰত নিৱিষ্ট বিপ্ৰসকলক, যিসকল বেদবিদ্যাত নিপুণ।

Verse 9

श्रोत्रियांश्च तथा वृद्धान्षट्कर्मनिरतान्सदा । बहुभृत्यकुटुम्बांश्च दरिद्रा्न्संयुतान्गुणैः

শ্ৰোত্ৰিয়সকলকো, তদুপৰি বৃদ্ধসকলকো, আৰু যিসকল সদায় ষট্কৰ্মত নিয়োজিত, তেওঁলোকক নিমন্ত্ৰণ কৰিব; লগতে বহু পৰিয়াল-ভৃত্য-আশ্ৰিত পোহা লোককো—দৰিদ্ৰ হ’লেও গুণসম্পন্ন হ’লে।

Verse 10

अव्यंगान्रोगनिर्मुक्ताञ्जिताहारांस्तथा शुचीन् । एते स्युर्ब्राह्मणा राजञ्छ्राद्धार्हाः परिकीर्तिताः

হে ৰাজন! যিসকল ব্ৰাহ্মণ অঙ্গদোষৰহিত, ৰোগমুক্ত, আহাৰত সংযমী আৰু শুচি—তেওঁলোককেই শ্ৰাদ্ধৰ যোগ্য পাত্ৰ বুলি ঘোষণা কৰা হৈছে।

Verse 11

अनर्हा ये च निर्दिष्टाः शृणु तानपि वच्मि ते । हीनांगानधिकांगांश्च सर्वभाक्षन्निराकृतीन्

এতিয়া অনৰ্হ বুলি যিসকল নিৰ্দিষ্ট, সেয়াও শুনা; মই তোমাক কওঁ। যিসকলৰ অঙ্গহীনতা আছে, যিসকলৰ অধিক অঙ্গ আছে, যিসকল অবিবেচনাৰে সকলো খাদ্য গ্ৰহণ কৰে, আৰু যিসকলৰ স্বভাৱ ঘৃণিত—তেওঁলোক বর্জনীয়।

Verse 12

श्यावदन्तान्वृथादन्तान्वेदविक्रयकारकान् । वेदविप्लवकान्वापि वेदशास्त्रविवर्जितान्

(বর্জন কৰা) যিসকলৰ দাঁত ক’লা পৰিছে, যিসকলৰ দাঁত ৰোগাক্ৰান্ত বা অকামা; যিসকলে বেদ বিক্ৰী কৰি পবিত্ৰ জ্ঞানক বাণিজ্য কৰে; যিসকলে বেদক বিপ্লৱিত/বিঘ্নিত কৰে; আৰু যিসকল বেদ-শাস্ত্ৰীয় নিয়ম-শৃঙ্খলাৰ পৰা বঞ্চিত।

Verse 13

कुनखान्रोगसंयुक्तान्द्विर्नग्नान्परहिंसकान् । जनापवादसंयुक्तान्नास्तिकानृतकानपि

যি পিতৃসন্মান ৰক্ষা কৰিব খোজে, সি শ্ৰাদ্ধত বর্জন কৰিব: নখৰ ৰোগে পীড়িত, সদায় দুবাৰকৈ নগ্ন হৈ ঘূৰা, পৰহিংসক, জনঅপবাদত জড়িত, নাস্তিক, আৰু মিছাৰ ওপৰত জীৱিকা কৰা লোকক।

Verse 14

वार्धुषिकान्विकर्मस्थाञ्छौचाचारविवर्जि तान् । अतिदीर्घान्कृशान्वापि स्थूलानपि च लोमशान्

শ্ৰাদ্ধত বর্জন কৰিব লাগে সুধখোৰ (সুদে জীৱিকা কৰা), নিষিদ্ধ কৰ্মত নিয়োজিত, আৰু শৌচ-সদাচাৰবিহীন লোকক; তদুপৰি অতিশয় দীঘল, অতিশয় কৃশ, অতি স্থূল, বা অতিলোমশ বুলি গণ্য লোককো।

Verse 15

निर्लोमान्वर्जयेच्छ्राद्धे य इच्छेत्पितृगौरवम् । परदाररता ये च तथा यो वृषली पतिः

যি পিতৃগৌৰৱ সত্যৰূপে কামনা কৰে, সি শ্ৰাদ্ধত বর্জন কৰিব লাগে: নিৰ্লোম (অযোগ্য লক্ষণস্বৰূপে) লোকক; পৰস্ত্ৰী-আসক্ত লোকক; আৰু যি বৃষলী-ৰ পতি।

Verse 16

वंध्या वै वृषली प्रोक्ता वृषली च मृतप्रजा । अपरा वृषली प्रोक्ता कुमारी या रजस्वला

বন্ধ্যা নাৰীকে বৃষলী বোলা হয়; যাৰ সন্তানসকল মৃত্যুবৰণ কৰিছে সিও বৃষলী নামে কোৱা হয়। আৰু আন এক বৃষলী: যি কুমাৰী ৰজস্বলা (ঋতুমতী) হৈছে।

Verse 17

षण्ढो मलिम्लुचो दम्भी राजपै शुन्यवृत्तयः । सगोत्रायाश्च संभूतस्तथैकप्रवरासुतः

শ্ৰাদ্ধত এড়াই চলিব লাগে—ষণ্ড (নপুংসক), মলিম্লুচ (অধম/বহিষ্কৃত), দম্ভী, আৰু যিসকলে ৰাজদূতী/গুপ্তচৰ বৃত্তিৰে জীৱিকা কৰে; তদুপৰি একে গোত্ৰাৰ স্ত্ৰীৰ পৰা জন্মা আৰু একে প্ৰৱৰাৰ ভিতৰত সংযোগে জন্মা পুত্ৰো।

Verse 18

कनिष्ठः प्राक्कृताधानः कृतोद्वाहश्च प्राक्तु यः । तथा प्राग्दीक्षितो यश्च स त्याज्यो गृहसंयुतः

তদ্ৰূপ, কনিষ্ঠ ভ্ৰাতা যদি জ্যেষ্ঠৰ আগতেই আধান (অগ্নিসংস্কাৰ) সম্পন্ন কৰে, বা জ্যেষ্ঠৰ আগতেই বিবাহ কৰে; আৰু যি জ্যেষ্ঠৰ আগতেই দীক্ষা গ্ৰহণ কৰে—এনে গৃহস্থ শ্ৰাদ্ধত ত্যাজ্য।

Verse 19

पितृमातृपरित्यागी तथाच गुरुतल्पगः । निर्द्दोषां यस्त्यजेत्पत्नीं कृतघ्नो यश्च कर्षुकः

শ্ৰাদ্ধত ত্যাজ্য—যি পিতৃ-মাতৃ ত্যাগ কৰে; আৰু গুৰুতল্পগ (গুৰুৰ শয্যাৰ অপৰাধী); যি নিৰ্দোষা পত্নীক ত্যাগ কৰে; কৃতঘ্ন; আৰু কৃ্ষুক (ইয়াত নিন্দিত, অযোগ্য) জন।

Verse 20

शिल्पजीवी प्रमादी च पण्य जीवी कृतायुधः । एतान्विवर्जयेच्छ्राद्धे येषां नो ज्ञायते कुलम्

শ্ৰাদ্ধত শিল্পজীৱী (কাৰিগৰ-বৃত্তি), প্ৰমাদী (অসাৱধান), পণ্যজীৱী (বাণিজ্যজীৱী), আৰু কৃতায়ুধ (অস্ত্ৰ নিৰ্মাতা) জনক এড়াই চলিব; লগতে যিসকলৰ কুল-পৰিচয় জনা নাযায়, তেওঁলোকো বর্জনীয়।

Verse 21

अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि ये शस्ताः श्राद्धकर्मणि । ये ब्राह्मणाः पुरा ख्याताः पापानां पंक्तिपावनाः

এতিয়া মই আগলৈ ক’ম, শ্ৰাদ্ধকৰ্মত যিসকল প্ৰশংসিত—সেই ব্ৰাহ্মণসকল, যিসকল প্ৰাচীন কালৰ পৰা ‘পংক্তিপাৱন’ বুলি খ্যাত, যাঁহাৰ কেৱল সান্নিধ্যেই পাপ দূৰ কৰে।

Verse 22

त्रिणाचिकेतस्त्रिमधुस्त्रिसुपर्णः षडंगवित् । यश्च विद्याव्रतस्नातो धर्मद्रोणस्य पाठकः

শ্ৰাদ্ধ-ক্ৰিয়াত প্ৰশংসিত সেইসকল, যিসকলে ত্ৰিণাচিকেত, ত্ৰিমধু আৰু ত্ৰিসুপৰ্ণ বিধানত নিপুণ, ষড়্‌ৱেদাঙ্গৰ বিদ্বান, বিদ্যা-ব্ৰত সম্পূৰ্ণ কৰি স্নাতক; আৰু ধৰ্মদ্ৰোণ নামক ধৰ্ম-পাঠৰ পাঠক/আচাৰ্য।

Verse 23

पुराणज्ञस्तथा ज्ञानी विज्ञेयो ज्येष्ठसामवित् । अथर्वशिरसो वेत्ता क्रतुगामी सुकर्मकृत्

যি পুৰাণ-জ্ঞ আৰু জ্ঞানী, জ্যেষ্ঠ-সামন গীতৰ বোধসম্পন্ন, অথৰ্বশিৰসৰ বেত্তা, যজ্ঞ-ক্ৰিয়াত দক্ষ আৰু সৎকৰ্ম সম্পাদনকাৰী—তেওঁকেই পবিত্ৰ ক্ৰিয়াৰ যোগ্য সত্য ব্ৰাহ্মণ বুলি চিনিব লাগে।

Verse 25

मृष्टान्नादो मृष्टवाक्यः सदा जपपरायणः । एते ब्राह्मणा ज्ञेया निःशेषाः पंक्तिपावनाः

যিসকলৰ আহাৰ শুদ্ধ, বাক্য মাৰ্জিত, আৰু যিসকল সদায় জপত পৰায়ণ—সেইসকল ব্ৰাহ্মণকেই সম্পূৰ্ণৰূপে ‘পংক্তি-পাৱন’ বুলি জানিব লাগে, যিসকলে ভোজন-পংক্তিৰ সমগ্ৰ সঙ্গক পবিত্ৰ কৰে।

Verse 26

एतैर्विमिश्रिताः सर्वे गर्हिता अपि ये द्विजाः । पितॄणां तेऽपि कुर्वंति तृप्तिं भुक्त्वा कुलोद्भवाः

এনেকুৱা যোগ্য লোকসকলৰ সৈতে একেলগে বহুৱাই মিশ্ৰিত কৰিলে, আনথা নিন্দিত হ’ব পৰা যিসকল দ্বিজ—তেওঁলোকেও ভোজন কৰাৰ পাছত, কুলত জন্ম লোৱাৰ বলত, পিতৃলোকক তৃপ্তি দান কৰে।

Verse 27

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन कुलं ज्ञेयं द्बिजन्मनाम् । शीलं पश्चाद्वयो नाम कन्यादानं ततः परम्

সেয়ে সকলো প্ৰয়াসে প্ৰথমে দ্বিজসকলৰ কুল-পৰিচয় জানিব লাগে; তাৰ পাছত তেওঁলোকৰ শীল-আচৰণ; তাৰ পাছত বয়স আৰু নাম; আৰু তাৰো পাছত কন্যাদান আদি বিবাহ-সম্পৰ্কৰ বিষয়।

Verse 28

श्रुतशीलविहीनाय धर्मज्ञायापि मानवः । श्राद्धं ददाति कन्यां च यस्तेनाग्निं विना हुतम्

যি মানুহে শ্ৰুতি-বিদ্যা আৰু শীল-আচাৰহীন লোকক, যদিও সি ধৰ্মৰ কথা কয়, শ্ৰাদ্ধ দান কৰে বা কন্যা বিবাহ দিয়ে—সেই কৰ্ম অগ্নিবিহীন হোমৰ আহুতি সদৃশ।

Verse 29

ऊषरे वापि तं सस्यं तुषाणां कण्डनं कृतम् । कुलाचारसमोपेतांस्तस्माच्छ्राद्धे नियोजयेत्

যেনেকৈ উষৰ মাটিত গজা শস্য কেৱল তুষ কুটাৰ সমান, তেনেকৈ শুদ্ধ মানদণ্ড নাথাকিলে ক্ৰিয়া শূন্য হয়। সেয়ে শ্ৰাদ্ধত নিজ কুলৰ সদাচাৰযুক্ত লোককেই নিয়োগ কৰিব লাগে।

Verse 30

ब्राह्मणान्नृपशार्दूल मन्दविद्याधरानपि । एवं विज्ञाय तान्विप्रान्गृहीत्वा चरणौ ततः

হে নৃপশাৰ্দূল! ব্ৰাহ্মণসকলৰ মাজতো কিছুমান মন্দ-বিদ্যাধাৰী থাকে। এইদৰে পৰীক্ষা কৰি সেই বিপ্ৰসকলক গ্ৰহণ কৰি, তাৰ পাছত ভক্তিভাৱে তেওঁলোকৰ চৰণ ধৰা উচিত।

Verse 31

प्रयत्नेन तु सव्येन पाणिना दक्षिणेन तु । युग्मानथ यथाशक्त्या नमस्कृत्य पुनःपुनः

তাৰ পাছত যত্নসহ—প্ৰথমে বাঁও হাতে, তাৰ পিছত সোঁ হাতে—যুগ্মসমূহ যথাশক্তি সন্মানেৰে গ্ৰহণ কৰি, পুনঃপুনঃ নমস্কাৰ কৰিব।

Verse 32

दक्षिणं जान्वथालभ्य मन्त्रमेनमुदीरयेत् । आगच्छंतु महाभागा विश्वेदेवा महाबलाः

দক্ষিণ হাঁটু স্পৰ্শ কৰি এই মন্ত্ৰ উচ্চাৰণ কৰিব: “হে মহাভাগা, মহাবল বিশ্বেদেৱাসকল, আহক।”

Verse 33

भक्त्याहूता मया चैव त्वं चापि व्रतभाग्भव । एवं युग्मा न्समामंत्र्य विश्वेदेवकृते द्विजान्

ভক্তিৰে মই তোমাক আহ্বান কৰিলোঁ; তুমিও এই ব্ৰতৰ ভাগী হওঁক। এইদৰে যুগলসমূহক বিধিমতে নিমন্ত্ৰণ কৰি, বিশ্বেদেৱসকলৰ পক্ষত দ্বিজসকলকো নিমন্ত্ৰণ কৰিব।

Verse 34

अपसव्यं ततः कृत्वा पित्रर्थं चाभिमंत्रयेत् । ब्राह्मणांस्त्रीन्यथाशक्त्या एकैकस्य पृथक्पृथक्

তাৰ পাছত অপসব্য কৰি পিতৃসকলৰ অৰ্থে অভিমন্ত্ৰণ কৰিব। নিজৰ সামৰ্থ্য অনুসাৰে তিনিজন ব্ৰাহ্মণক—এজন এজনকৈ পৃথক পৃথকভাৱে—নিমন্ত্ৰণ দিব।

Verse 35

एकैकं वा त्रयाणां वा एकमेवं निमंत्रयेत् । ब्राह्मणान्मातृपक्षे च एष एव विधिः स्मृतः

সিহঁতক এজন এজনকৈও নিমন্ত্ৰণ কৰিব পাৰে, বা তিনিজনক একেলগে, বা এইদৰে কেৱল এজন ব্ৰাহ্মণকো। মাতৃপক্ষৰ ক্ষেত্ৰতো এই একেই বিধি নীতি বুলি স্মৃত।

Verse 36

ततः पादौ परिस्पृष्ट्वा द्विजस्येदमुदीरयेत् । श्रद्धा पूतेन मनसा पितृभक्तिपरायणः

তাৰ পাছত দ্বিজৰ পদযুগল ভক্তিভাৱে স্পৰ্শ কৰি এই বাক্য উচ্চাৰণ কৰিব—শ্ৰদ্ধাৰে পবিত্ৰ মন লৈ, পিতৃভক্তিত সম্পূৰ্ণ নিবিষ্ট।

Verse 37

पिता मे तव कायेस्मिंस्तथा चैव पितामहः । स्वपित्रा सहितो ह्येतु त्वं च व्रतपरो भव

‘মোৰ পিতা আৰু মোৰ পিতামহো, নিজৰ নিজৰ পিতাসকলসহ, তোমাৰ এই দেহতেই ইয়ালৈ আহক। আৰু তুমি এই ব্ৰত পালনত অচল থাকক।’

Verse 38

एवं पितॄन्समाहूय तथा मातामहानथ । संमंत्रिताश्च ते विप्राः संयमात्मान एव ते

এইদৰে পিতৃসকলক আহ্বান কৰি আৰু মাতৃপক্ষৰ মহাপিতৃসকলকো মাতি, সেই ব্ৰাহ্মণসকল মন্ত্ৰেৰে সমন্ত্ৰিত হ’ল—আত্মসংযমী আৰু নিয়মানুবর্তী।

Verse 39

यजमानः शांतमना ब्रह्मचर्यसमन्वितः । तां रात्रिं समतिक्रम्य प्रातरुत्थाय मानवः

যজমান শান্তচিত্তে, ব্ৰহ্মচৰ্যত স্থিত হৈ, সেই ৰাতি তেনেদৰে অতিবাহিত কৰিব; আৰু পুৱা মানুহে উঠি ক্ৰিয়া আগবঢ়াব।

Verse 40

तदह्नि वर्जयेत्कोपं स्वाध्यायं कर्म कुत्सितम् । तैलाभ्यंगं श्रमं यानं वाहनं चाथ दूरतः

সেই দিন ক্ৰোধ, (সাধাৰণ) স্বাধ্যায় আৰু নিন্দনীয় কৰ্ম ত্যাগ কৰিব; তেল-মালিশ, অধিক পৰিশ্ৰম, ভ্ৰমণ আৰু বাহনত আৰোহণো দূৰত ৰাখিব।

Verse 41

ततो मध्यं गते सूर्ये काले कुतपसंज्ञिते । स्नातः शुक्लांबरधरः सन्तर्प्य पितृदेवताः । सन्तुष्टांश्च समाहूतांस्तान्विप्राञ्छ्राद्धमाचरेत्

তাৰ পাছত সূৰ্য মধ্যাহ্নত উপনীত হলে—কুটপ নামে কালে—স্নান কৰি শ্বেত বস্ত্ৰ পৰিধান কৰি, পিতৃ-দেৱতাসকলক তৰ্পণে সন্তুষ্ট কৰিব; আৰু আহ্বান কৰা ব্ৰাহ্মণসকল সন্তুষ্ট হৈ একত্ৰিত হলে, শ্ৰাদ্ধ আচৰণ কৰিব।

Verse 42

विविक्ते गृहमध्यस्थे मनोज्ञे दक्षिणाप्लवे । न यत्र जायते दृष्टिः पापानां क्रूरकर्मिणाम्

ঘৰৰ ভিতৰত এক নিৰ্জন, মনোহৰ স্থানত—দক্ষিণমুখী ঢাল থকা ভূমিত—য’ত পাপী আৰু ক্ৰূৰকৰ্মী লোকৰ দৃষ্টি নপৰে, তাতেই এই ক্ৰিয়া কৰিব।

Verse 43

यच्छ्राद्धं वीक्षते श्वा वा नारी वाऽथ रजस्वला । पतितो वा वराहो वा तच्छ्राद्धं व्यर्थतां व्रजेत्

যদি শ্ৰাদ্ধক কুকুৰে, বা ৰজস্বলা নাৰীয়ে, বা পতিত লোকে, বা বৰাহে চায়, তেন্তে সেই শ্ৰাদ্ধ নিষ্ফল হয়।

Verse 44

अन्नं पर्युषितं यच्च तैलाक्तं वा प्रदीयते । सकेशं वा सनिंद्यं च तच्छ्राद्धं व्यर्थतां व्रजेत्

শ্ৰাদ্ধত যদি পৰ্যুষিত (বাচি) অন্ন, বা তেললেপিত অন্ন দিয়া হয়, বা চুলসহ, বা নিন্দ্য/অপবিত্ৰ অৱস্থাত থাকে, তেন্তে সেই শ্ৰাদ্ধ নিষ্ফল হয়।

Verse 45

विभक्तिरहितं श्राद्धं तथा मौनविवर्जितम् । दक्षिणारहितं यच्च तच्छ्राद्धं व्यर्थतां व्रजेत्

যি শ্ৰাদ্ধত যথাযথ বিভাজন নাথাকে, বা বিধিসিদ্ধ মৌন-সংযম নাথাকে, বা দক্ষিণা নেদিয়া কৰা হয়—সেই শ্ৰাদ্ধ নিষ্ফল হয়।

Verse 46

घरट्टोलूखलोत्थौ च यत्र शब्दौ व्यवस्थितौ । शूर्पस्य वा विशेषेण तच्छ्राद्धं व्यर्थतां व्रजेत्

য’ত ঘঁৰাট (চাকি) আৰু উখল (মৰ্টাৰ)ৰ শব্দ থাকে, আৰু বিশেষকৈ শূৰ্প (চালনি/ঝাঁপি)ৰে ঝাৰণিৰ শব্দ শুনা যায়—ত’ত শ্ৰাদ্ধ নিষ্ফল হয়।

Verse 47

यत्र संस्क्रियमाणे च कलहः संप्रजायते । पंक्तिभेदो विशेषेण तच्छ्राद्धं व्यर्थतां व्रजेत्

য’ত প্ৰস্তুতি চলোঁতে কলহ জন্মে, আৰু বিশেষকৈ পংক্তিভেদ (ভোজন-পংক্তি ভাঙি যোৱা) ঘটে—ত’ত সেই শ্ৰাদ্ধ নিষ্ফল হয়।

Verse 48

पूर्वाह्णे क्रियते यच्च रात्रौ वा संध्ययोरपि । पर्याकाशे तथा देशे तच्छ्राद्धं व्यर्थतां व्रजेत

পূৰ্বাহ্নত, বা ৰাতিত, বা দুয়োটা সন্ধ্যাৰ সময়ত কৰা—আৰু খোলা/আশ্ৰয়হীন ঠাইত কৰা—শ্ৰাদ্ধ ফলহীন হৈ পৰে।

Verse 49

ब्राह्मणो यजमानो वा ब्रह्मचर्यं विना यदि । भुंक्ते दद्याच्च यच्छ्राद्धं तद्राजन्व्यर्थतां व्रजेत्

হে ৰাজন! ব্ৰাহ্মণ বা যজমান, যদি ব্ৰহ্মচৰ্য নথকা অৱস্থাত শ্ৰাদ্ধত ভোজন কৰে বা দান দিয়ে, তেন্তে সেই শ্ৰাদ্ধ ফলহীন হয়।

Verse 50

तुषधान्यं सनिष्पावं यच्चोच्छिष्टं च दीयते । अर्धभुक्तं घृतं क्षीरं तच्छ्राद्धं व्यर्थतां व्रजेत्

ভুঁচা-সহ শস্য, অশুদ্ধি-মিশ্ৰিত আহাৰ, বা উচ্ছিষ্ট দিয়া হলে; অথবা আধা-ভোগ কৰা ঘিউ আৰু দুধ দিয়া হলে—সেই শ্ৰাদ্ধ ফলহীন হয়।

Verse 51

येषु कालेषु यद्दत्तं श्राद्धमक्षयतां व्रजेत् । तानहं संप्रवक्ष्यामि शृणुष्वैकमना नृप

হে নৃপ! যি সময়ত দিয়া শ্ৰাদ্ধ অক্ষয় পুণ্য লাভ কৰে, সেই সময়সমূহ মই এতিয়া ক’ম; একাগ্ৰ মনে শুনা।

Verse 52

मन्वादीरपि ते वच्मि ताः शृणुष्व नराधिप । पितॄणां वल्लभा नित्यं सर्वपापक्षयावहाः

হে নৰাধিপ! মন্ব-আদি আদি পবিত্ৰ উপলক্ষসমূহো মই ক’ম; শুনা। এইসমূহ পিতৃসকলৰ সদায় প্ৰিয় আৰু সকলো পাপ ক্ষয়কাৰী।

Verse 53

यासु तोयमपि क्ष्मायां प्रदत्तं तिलमिश्रितम् । पितृभ्योऽक्षयतां याति श्रद्धापूतेन चेतसा

সেই উপলক্ষত, ভূমিত তিল-মিশ্ৰিত জল দান কৰিলেও—শ্ৰদ্ধাৰে পবিত্ৰ মন লৈ অৰ্পণ কৰিলে—সেই জল পিতৃলোকলৈ গৈ অক্ষয় ফল দান কৰে।

Verse 54

अश्वयुक्छुक्लनवमी द्वादशी कार्तिकस्य च । तृतीयापि च माघस्य तथा भाद्रपदस्य च

আশ্বযুজৰ শুক্ল নবমী, কাৰ্তিকৰ দ্বাদশী, মাঘৰ তৃতীয়া আৰু তদ্ৰূপ ভাদ্ৰপদৰ (উচিত তিথি)—এইবোৰ পিতৃকাৰ্যৰ বাবে শুভ বুলি ঘোষিত।

Verse 55

अमावास्या तपस्यस्य पौषस्यैकादशी तथा । तथाऽषाढस्य दशमी माघमासस्य सप्तमी

তপস্যা (ফাল্গুন) মাহৰ অমাৱস্যা, পৌষৰ একাদশী, আষাঢ়ৰ দশমী আৰু মাঘ মাহৰ সপ্তমী—এইবোৰো পিতৃশ্ৰাদ্ধ আদি কৰ্মৰ বাবে প্ৰশংসিত।

Verse 56

श्रावणस्याष्टमी कृष्णा तथाऽषाढी व पूर्णिमा । तथा कार्तिकमासस्य या चान्या फाल्गुनस्य च

শ্ৰাৱণৰ কৃষ্ণ অষ্টমী, আষাঢ়ৰ পূৰ্ণিমা, তদ্ৰূপ কাৰ্তিক মাহৰ (শুভ) পূৰ্ণিমা—আৰু ফাল্গুনৰো—পিতৃঅনুষ্ঠানৰ বাবে প্ৰশংসিত।

Verse 57

चैत्रस्य ज्येष्ठमासस्य पंचैताः पूर्णिमा नृप । मनूनामादयः प्रोक्तास्तिथयस्ते मया नृप

হে নৃপ, চৈত্ৰ আৰু জ্যেষ্ঠৰ পূৰ্ণিমাসহ এই পাঁচখন পূৰ্ণিমা-তিথি—মনুসকলৰ প্ৰিয় আদি তিথিসমূহৰ ভিতৰত—মই তোমাক শ্ৰেষ্ঠ বুলি কৈছোঁ।

Verse 58

आसु तोयमपि स्नात्वा तिल दर्भविमिश्रितम् । पितॄनुद्दिश्य यो दद्यात्स याति परमां गतिम्

সেই পবিত্ৰ জলে স্নান কৰি যি জনে তিল আৰু দৰ্ভা-ঘাঁহ মিহলাই পিতৃসকলক উদ্দেশ্য কৰি তৰ্পণ দান কৰে, সি পৰম গতি লাভ কৰে।

Verse 59

इह लोके परे चैव पितॄणां च प्रसादतः । किं पुनर्विविधैरन्नै रसैर्वस्त्रैः सदक्षिणैः

পিতৃসকলৰ প্ৰসাদে এই লোক আৰু পৰলোক দুয়োতে মঙ্গল লাভ হয়; তেন্তে নানাবিধ অন্ন, ৰস, বস্ত্ৰ আৰু যথোচিত দক্ষিণাসহ কৰিলে কিমান অধিক ফল হ’ব!

Verse 60

अधुना शृणु राजेन्द्र युगाद्याः पितृवल्लभाः । यासां संकीर्तनेनापि क्षीयते पापसंचयः

এতিয়া শুনা, হে ৰাজেন্দ্ৰ, পিতৃসকলৰ প্ৰিয় যুগাৰম্ভ (যুগাদি) দিনসমূহ; যাৰ নাম-মাত্ৰ সংকীৰ্তনে পাপৰ সঞ্চয়ো ক্ষয় হয়।

Verse 61

नवमी कार्तिके शुक्ला तृतीया माधवे सिता । अमावास्या च तपसो नभस्यस्य त्रयोदशी

কাৰ্তিক মাহৰ শুক্ল নবমী, মাধৱ (বৈশাখ) মাহৰ শুক্ল তৃতীয়া, তপস্য (ফাল্গুন) মাহৰ অমাৱস্যা, আৰু নভস্য (ভাদ্ৰপদ) মাহৰ ত্ৰয়োদশী—এইসমূহেই পিতৃপ্ৰিয় যুগাদি দিন।

Verse 62

त्रेताकृतकलीनां तु द्वापरस्यादयः क्रमात् । स्नाने दाने जपे होमे विशेषात्पितृतर्पणे

ত্ৰেতা, কৃত আৰু কলি যুগৰ—আৰু ক্ৰম অনুসাৰে দ্বাপৰৰো—এই আদিদিনসমূহ স্নান, দান, জপ, হোমত বিশেষ ফলদায়ক, আৰু সৰ্বাধিক পিতৃ-তৰ্পণত।

Verse 63

कृतस्याक्षयकारिण्यः सुकृतस्य महाफलाः । यदा स्यान्मेषगो भानुस्तुलां वाथ यदा व्रजेत्

ই পুণ্যকৰ্মক অক্ষয়কাৰী কৰে আৰু সুকৃতৰ মহাফল প্ৰদান কৰে—যেতিয়া সূৰ্য মেষ ৰাশিত প্ৰৱেশ কৰে, অথবা পুনৰ যেতিয়া তুলা ৰাশিত গমন কৰে।

Verse 64

तदा स्याद्विषुवाख्यस्तु कालश्चाक्षयकारकः । मकरे कर्कटे चैव यदा भानुर्व्रजेन्नृप

হে নৃপ, সেই সময়ক ‘বিষুৱ’ বুলি কোৱা হয়—ই কালে অক্ষয় পুণ্য উৎপন্ন কৰে। বিশেষকৈ যেতিয়া সূৰ্য মকৰ আৰু কৰ্কট ৰাশিত প্ৰৱেশ কৰে।

Verse 65

तदायनाभिधानस्तु विषुवोऽथ विशिष्यते । रवेः संक्रमणं राशौ संक्रांतिरिति कथ्यते

সেই বিষুৱ পুনৰ ‘আয়ন’ নামে বিশেষভাৱে চিহ্নিত হয়। ৰৱিৰ কোনো ৰাশিত প্ৰৱেশক ‘সংক্রান্তি’ বুলি কোৱা হয়।

Verse 66

स्नानदानजपश्राद्धहोमादिषु महाफलाः । त्रेताद्याः क्रमशः प्रोक्ताः कालाः संक्रांतिपूर्वकाः । नैतेषु विद्यते विघ्नं दत्तस्याक्षयसंज्ञिताः

স্নান, দান, জপ, শ্রাদ্ধ, হোম আদি কৰ্মত—‘ত্রেতা’ আদি ক্ৰমে কোৱা, আৰু সংক্রান্তিপূৰ্বক এই সময়সমূহ—মহাফল প্ৰদান কৰে। ইয়াত কোনো বিঘ্ন নাথাকে; সেই সময়ত দিয়া দানক ‘অক্ষয়’ বুলি কোৱা হয়।

Verse 67

अश्रद्धयाऽपि यद्दत्तं कुपात्रेभ्योऽपि मानवैः । अकालेऽपि हि तत्सर्वं सद्यो ह्यक्षयतां व्रजेत्

শ্ৰদ্ধা নথাকিলেও মানুহে যি দান কৰে—অযোগ্য পাত্ৰকো, আৰু অকালে হলেও—সেই সকলো তৎক্ষণাৎ ‘অক্ষয়তা’ লাভ কৰে।

Verse 217

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये श्राद्धकल्पे श्राद्धार्हपदार्थब्राह्मणकालनिर्णय वर्णनंनाम सप्तदशोत्तरद्विशततमोऽध्यायः

এইদৰে শ্ৰী স্কন্দ মহাপুৰাণৰ একাশীতিসাহস্ৰী সংহিতাৰ ষষ্ঠ নাগৰখণ্ডত, হাটকেশ্বৰ-ক্ষেত্ৰ-মাহাত্ম্যৰ শ্ৰাদ্ধ-কল্পৰ অন্তৰ্গত ‘শ্ৰাদ্ধযোগ্য দান-পদাৰ্থ, উপযুক্ত ব্ৰাহ্মণ আৰু উপযুক্ত কাল নিৰ্ণয়’ বৰ্ণনা নাম দ্বিশতসপ্তদশ অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।