Adhyaya 183

Verse 1

सूत उवाच । द्वितीये दिवसे प्राप्ते यज्ञकर्मसमुद्भवे । द्वादश्यामभवत्तत्र शृणुध्वं तद्द्विजोत्तमाः । वृत्तान्तं सर्वदेवानां महाविस्मयकारकम्

সূত ক’লে: যজ্ঞকর্মৰ ধাৰাত দ্বিতীয় দিন আহি পালে, তাত দ্বাদশী তিথি হ’ল। শুনা, হে দ্বিজোত্তমসকল, সকলো দেৱতাৰ বিষয়ে সেই বৃত্তান্ত—যি মহা বিস্ময়কৰ।

Verse 2

मखकर्मणि प्रारब्ध ऋत्विग्भिर्वेदपारगैः । जलसर्पं समादाय बटुः कश्चित्सुनर्मकृत्

যজ্ঞকৰ্ম আৰম্ভ হোৱাত, বেদপাৰগ ঋত্বিজসকলে কৰ্মত নিয়োজিত থাকোঁতে, দুষ্ট-চঞ্চল স্বভাৱৰ এজন ব্ৰহ্মচাৰী বটুৱে পানীৰ সাপ এটা তুলি ল’লে।

Verse 3

प्रविश्याथ सदस्तत्र तं सर्पं ब्राह्मणान्तिके । चिक्षेप प्रहसंश्चैव सर्वदुःखभयंकरम्

তাৰ পাছত সি যজ্ঞ-সদসত প্ৰৱেশ কৰি, হাঁহি হাঁহি সেই সাপটো ব্ৰাহ্মণৰ ওচৰত নিক্ষেপ কৰিলে; সেই কৰ্মই ভয়ৰ কাৰণ আৰু সকলো দুখৰ উৎস হৈ উঠিল।

Verse 4

ततस्तु डुण्डुभस्तूर्णं भ्रममाण इतस्ततः । विप्राणां सदसिस्थानां सक्तानां यज्ञकर्मणि

তেতিয়া ডুণ্ডুভা তৎক্ষণাৎ ইফালে-সিফালে দৌৰি ফুৰিল, সদসত বহি থকা সেই বিপ্ৰসকলৰ মাজত, যিসকল যজ্ঞকৰ্মত একাগ্ৰ আছিল।

Verse 5

अहो होतुः स्थिते प्रैषे दीर्घसत्रसमुद्भवे । स सर्पो वेष्टयामास तस्य गात्रं समंततः

হায়! দীঘল সত্র-যজ্ঞৰ মাজত, হোতৃ নিজৰ নিৰ্দিষ্ট স্থানত থিয় হৈ থাকোঁতে, সেই সাপে তাৰ দেহ চাৰিওফালে পেঁচাই ধৰিলে।

Verse 6

न चचाल निजस्थानात्प्रायश्चित्तविभीषया । नोवाच वचनं सोऽत्र चयनन्यस्तलोचनः

প্ৰায়শ্চিত্তৰ ভয়ত সি নিজৰ স্থানৰ পৰা নচলিল; আৰু তাত একো কথাও নক’লে, চলি থকা কৰ্মত দৃষ্টি স্থিৰ কৰি ৰাখিলে।

Verse 7

हाहाकारो महाञ्जज्ञे एतस्मिन्नंतरे द्विजाः । तस्मिन्सदसि विप्राणां विषा ढ्याहिप्रशंकया

ইতিমধ্যে দ্বিজসকলৰ মাজত মহা হাহাকাৰ উঠিল। সেই সভাত বিপ্ৰসকলে আশংকা কৰিলে যে সৰ্পটো বিষেৰে ভৰা, সেয়ে ভয়ত কঁপিল।

Verse 9

हाहाकारो महानासीत्तं दृष्ट्वा सर्पवेष्टितम् । तस्य पुत्रो विनीतात्मा मैत्रावरुणकर्मणि

তেওঁক সৰ্পেৰে বেষ্টিত দেখি মহা হাহাকাৰ উঠিল। তেওঁৰ পুত্ৰ—বিনীতচিত্ত—মৈত্ৰাৱৰুণ যাজকীয় কৰ্মত নিয়োজিত আছিল।

Verse 10

यस्मात्पाप त्वया सर्पः क्षिप्तः सदसि दुर्मते । तस्माद्भव द्रुतं सर्पो मम वाक्यादसंशयम्

‘হে পাপী, হে দুৰ্মতি! তুমি পবিত্ৰ সভাত সৰ্প নিক্ষেপ কৰিলা। সেয়ে মোৰ বাক্যবলে, নিঃসন্দেহে, তৎক্ষণাৎ সৰ্প হৈ যা!’

Verse 11

बटुरुवाच । हास्येन जलसर्पोऽयं मया मुक्तोऽत्र लीलया । न ते तातं समुद्दिश्य तत्किं मां शपसि द्विज

বটুৱে ক’লে: ‘হাস্যৰ ছলে মই এই জল-সৰ্পটো ইয়াত লীলাভাৱে মুকলি কৰিলোঁ। তোমাৰ পিতাক লক্ষ্য কৰি নহয়; তেন্তে হে দ্বিজ, মোক কিয় শাপ দিছা?’

Verse 12

एतस्मिन्नंतरे मुक्त्वा तस्य गात्रं स पन्नगः । जगामान्यत्र तस्यापि सर्पत्वं समपद्यत

সেই মুহূর্ততে পন্নগে তেওঁৰ দেহ এৰি আন ঠাইলৈ গ’ল; আৰু সেই (অপৰাধী) জনেও সৰ্পত্ব অৱস্থা লাভ কৰিলে।

Verse 13

सोऽपि सर्पत्वमापन्नः सनातनसुतो बटुः । दुःखशोकसमापन्नो ब्राह्मणैः परिवेष्टितः

সনাতনৰ পুত্ৰ সেই বালকো সৰ্পত্ব লাভ কৰিলে। দুখ-শোকত আচ্ছন্ন হৈ, ব্ৰাহ্মণসকলে চাৰিওফালে ঘেৰি ধৰিলে।

Verse 14

अथ गत्वा भृगुं सोऽपि बाष्पव्याकुललोचनः । प्रोवाच गद्गदं वाक्यं प्रणिपत्य पुरःसरः

তাৰ পাছত সি ভৃগুৰ ওচৰলৈ গ’ল; চকু অশ্ৰুৰে ব্যাকুল। আগত প্ৰণিপাত কৰি, গদ্গদ কণ্ঠে বাক্য ক’লে।

Verse 15

सनातनसुतश्चास्मि पौत्रस्तु परमेष्ठिनः । शप्तस्तव सुतेनास्मि च्यवनेन महात्मना

“মই সনাতনৰ পুত্ৰ, আৰু পৰমেষ্ঠিনৰ পৌত্ৰ। তথাপি তোমাৰ পুত্ৰ মহাত্মা চ্যৱনে মোক শাপ দিছে।”

Verse 16

निर्दोषो ब्राह्मणश्रेष्ठ तस्माच्छापात्प्ररक्ष माम् । तच्छ्रुत्वा च्यवनं प्राह कृपाविष्टो भृगुः स्वयम्

“মই নিৰ্দোষ, হে ব্ৰাহ্মণশ্ৰেষ্ঠ; সেয়ে এই শাপৰ পৰা মোক ৰক্ষা কৰা।” এই কথা শুনি, কৃপাৰে আৱিষ্ট ভৃগুৱে নিজেই চ্যৱনক ক’লে।

Verse 17

अयुक्तं विहितं तात यच्छप्तोऽयं बटुस्त्वया । न मां धर्षयितुं शक्तो विषाढ्योऽपि भुजंगमः

ভৃগুৱে ক’লে: “বৎস, তুমি এই কনিষ্ঠ ব্ৰহ্মচাৰীক শাপ দিয়া অনুচিত হ’ল। বিষে ফুলি উঠা সৰ্পো মোৰ ওপৰত আঘাত হানিব নোৱাৰে।”

Verse 19

किं पुनर्जलसर्पोऽयं निर्विषो रज्जुसंनिभः । न मामुद्दिश्य निर्मुक्तः सर्पोऽनेन द्विजन्मना । शापमोक्षं कुरुष्वास्य तस्माच्छीघ्रं द्विजन्मनः

তেন্তে এই জল-সৰ্পটো বিষহীন, কেৱল ৰছীৰ দৰে; ই কি কৰিব পাৰে? সেই দ্বিজে মোৰ উদ্দেশ্যে এই সৰ্প-ৰূপ মুক্ত কৰা নাছিল। সেয়ে, হে দ্বিজ, শীঘ্ৰে তাক শাপ-মোচন দিয়া।

Verse 20

तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य स्वयमेव पितामहः । तत्रायातः स्थितो यत्र स पौत्रः सर्परूपधृक्

তাৰ বাক্য শুনি পিতামহ স্বয়ং তাত আহিল আৰু য’ত সৰ্প-ৰূপধাৰী সেই পৌত্ৰ আছিল, তাতেই থিয় হৈ ৰ’ল।

Verse 21

प्रोवाच न विषादस्ते पुत्र कार्यः कथंचन । यत्सर्पत्वमनुप्राप्तः शृणुष्वात्र वचो मम

তেওঁ ক’লে—“হে পুত্ৰ, কোনোপধ্যেই বিষাদ নকৰিবা। যিহেতু তুমি সৰ্পত্ব লাভ কৰিছা, এতিয়া মোৰ কথা শুনা।”

Verse 22

पुरा संस्रष्टुकामोऽहं नागानां नवमं कुलम् । तद्भविष्यति त्वत्पार्श्वात्समर्यादं धरातले

“পূৰ্বে, নাগসকলৰ নবম কুল সৃষ্টি কৰিবলৈ ইচ্ছা কৰি মই এই বিধান স্থিৰ কৰিছিলোঁ—তোমাৰ পাৰ্শ্বৰ পৰা ধৰণীত সীমা-মৰ্যাদা আৰু শৃঙ্খলাৰে সেয়া উদ্ভৱ হ’ব।”

Verse 23

मन्त्रौषधियुजां पुंसां न पीडामाचरिष्यति । संप्राप्स्यति परां पूजां समस्ते जगतीतले

“মন্ত্ৰ আৰু ঔষধে সজ্জিত মানুহক সি কেতিয়াও পীড়া নকৰিব; আৰু সমগ্ৰ পৃথিৱীত সি পৰম পূজা লাভ কৰিব।”

Verse 24

अत्राऽस्ति सुशुभं तोयं हाटकेश्वरसंज्ञिते । क्षेत्रे तत्र समावासः पुत्र कार्यस्त्वया सदा

ইয়াত হাটকেশ্বৰ নামে ক্ষেত্ৰত অতি শোভন পবিত্ৰ জল আছে। হে পুত্ৰ, তুমি সদায় তাতেই বাস কৰা আৰু নিজৰ কৰ্তব্য পালন কৰা।

Verse 25

तत्रस्थस्य तपस्थस्य नागः कर्कोटको निजम् । तव दास्यति सत्कन्यां ततः सृष्टिर्भविष्यति

তাত অৱস্থিত হৈ তপস্যাত ৰত তোমাক নাগ কৰ্কোটকে নিজৰ সৎকন্যা দিব; সেই সংযোগৰ পৰা বংশ-সন্ততি উদ্ভৱ হ’ব।

Verse 26

नवमस्य कुलस्यात्र समर्यादस्य भूतले । श्रावणे कृष्णपक्षे तु संप्राप्ते पंचमीदिने

ইয়াত ভূতলত ধৰ্ম-মৰ্যাদাৰে স্থাপিত নবম কুল-বংশ শ্ৰাৱণ মাহৰ কৃষ্ণপক্ষত পঞ্চমী তিথি আহিলে নিজৰ নিয়ত অৱসৰলৈ উপনীত হ’ব।

Verse 27

संप्राप्स्यति परां पूजां पृथिव्यां नवमं कुलम् । अद्यप्रभृति तत्तोयं नागतीर्थमिति स्मृतम्

পৃথিৱীত নবম কুল-বংশে পৰম পূজা লাভ কৰিব। আজিৰ পৰা সেই জল ‘নাগতীৰ্থ’ বুলি স্মৰণ কৰা হয়।

Verse 28

ख्यातिं यास्यति भूपृष्ठे सर्वपातकनाशनम् । येऽत्र स्नानं करिष्यंति संप्राप्ते पंचमीदिने

ই ইহলোকত সকলো পাপ নাশকাৰী বুলি খ্যাতি লাভ কৰিব। পঞ্চমী তিথি আহিলে যিসকলে ইয়াত স্নান কৰিব, তেওঁলোকে সেই পবিত্ৰ ফল লাভ কৰিব।

Verse 29

न तेषां वत्सरंयावद्भविष्यत्यहिजं भयम् । विषार्द्दितस्तु यो मर्त्यस्तत्र स्नानं करिष्यति

তেওঁলোকৰ বাবে সম্পূৰ্ণ এক বছৰলৈ সাপৰ পৰা উদ্ভৱ হোৱা কোনো ভয় নাথাকিব। আৰু যি মৰ্ত্য বিষে পীড়িত হৈ তাত স্নান কৰিব…

Verse 31

करिष्यति तथा स्नानं फलहस्ता प्रभक्तितः । भविष्यति च सा शीघ्रं वंध्याऽपि च सुपुत्रिणी

যদি সেয়ো একেদৰে সঁচা ভক্তিৰে হাতত ফল ধৰি তাত স্নান কৰে, তেন্তে বন্ধ্যাও শীঘ্ৰে সুপুত্ৰ লাভ কৰি ধন্য হ’ব।

Verse 32

सूत उवाच । एवं प्रवदतस्तस्य ब्रह्मणोऽव्यक्तजन्मनः । अन्ये नागाः समायातास्तत्र यज्ञे निमंत्रिताः

সূত ক’লে: এইদৰে ক’বলৈ ধৰোঁতেই, অব্যক্ত জন্মধাৰী সেই ব্ৰহ্মাই কথা কৈ থাকোঁতে, তাত যজ্ঞলৈ নিমন্ত্ৰিত অন্য নাগসকলো আহি উপস্থিত হ’ল।

Verse 33

वासुकिस्तक्षकश्चैव पुण्डरीकः कृशोदरः । कम्बलाश्वतरौ नागौ शेषः कालिय एव च

বাসুকি আৰু তক্ষক, পুণ্ডৰীক আৰু কৃশোদৰ; কম্বল আৰু অশ্বতৰ নামৰ নাগ; আৰু লগতে শেষ আৰু কালিয়াও।

Verse 34

ते प्रणम्य वचः प्रोचुः प्रोच्चैर्देवं पितामहम् । तवादेशाद्वयं प्राप्ता यज्ञेऽत्र प्रपितामह

তেওঁলোকে প্ৰণাম কৰি উচ্চস্বৰে দেৱ পিতামহক ক’লে: ‘আপোনাৰ আদেশত আমি ইয়াত এই যজ্ঞলৈ আহিছোঁ, হে প্ৰপিতামহ।’

Verse 35

साहाय्यार्थं तदादेशो दीयतां प्रपितामह । येन कुर्मो वयं शीघ्रं नागराज्ये ह्यधिष्ठिताः

হে প্ৰপিতামহ! সহায়তাৰ নিমিত্তে সেই আদেশ দান কৰক, যাৰ দ্বাৰা আমি নাগৰাজ্যত অধিষ্ঠিত হৈ শীঘ্ৰে আমাৰ কৰ্তব্য সম্পন্ন কৰিব পাৰোঁ।

Verse 36

ब्रह्मोवाच साहाय्यमेतदस्माकं भवदीयं महोरगाः । गत्वानेन समं शीघ्रं नागराजेन तिष्ठत

ব্ৰহ্মাই ক’লে: হে মহোৰগসকল! তোমালোকৰ এই সহায় আমাৰ হিতৰ বাবে। ইহাৰ সৈতে শীঘ্ৰে গৈ নাগৰাজৰ সৈতে থিয় হৈ থাকিবা (পাহৰা দিবা)।

Verse 37

नागतीर्थे ततः स्थेयं सर्वैस्तत्र समास्थितैः

তাৰ পাছত নাগতীৰ্থত, তাত সমবেত হোৱা তোমালোক সকলোৱে তাতেই অৱস্থান কৰি তায়েনাত থাকিবা।

Verse 38

यः कश्चिन्मम यज्ञेऽत्र दुष्टभावं समाश्रितः । समागच्छति विघ्नाय रक्षणीयः स सत्वरम्

যি কোনোবাই ইয়াত মোৰ যজ্ঞত দুষ্টভাৱ আশ্ৰয় কৰি বিঘ্ন ঘটাবলৈ আহে, তাক তৎক্ষণাৎ দমন কৰি সাৱধানে ৰক্ষা-প্ৰহৰাত ৰাখিব লাগিব।

Verse 39

राक्षसो वा पिशाचो वा भूतो वा मानुषोऽपि वा । एतत्कृत्यतमं नागा मम यज्ञस्य रक्षणम्

ৰাক্ষস হওক, পিশাচ হওক, ভূত হওক, বা মানুহেই হওক—হে নাগসকল! মোৰ যজ্ঞৰ ৰক্ষা কৰাই তোমালোকৰ সৰ্বোচ্চ কৰ্তব্য।

Verse 40

तथा यूयमपि प्राप्ते मासि भाद्रपदे तथा । पंचम्यां कृष्णपक्षस्य तत्र पूजामवाप्स्यथ

তদ্ৰূপে ভাদ্ৰপদ মাহ আহিলে, কৃষ্ণপক্ষৰ পঞ্চমীত, তোমালোকেও তাত পূজাৰ প্ৰাপ্তি লাভ কৰিবা।

Verse 41

सूत उवाच । बाढमित्येव ते प्रोच्य प्रणिपत्य पितामहम् । सनातनसुतोपेता नागतीर्थं समाश्रिताः

সূত ক’লে: “বাঢ়ম্”—এই বুলি কৈ তেওঁলোকে পিতামহ (ব্ৰহ্মা)ক প্ৰণিপাত কৰিলে; সনাতনৰ পুত্ৰসকলসহ নাগতীৰ্থত আশ্ৰয় ল’লে।

Verse 42

ततःप्रभृति तत्तीर्थं नागतीर्थ मिति स्मृतम् । कामप्रदं च भक्तानां नराणां स्नानकारिणाम्

সেই সময়ৰ পৰা সেই তীৰ্থ “নাগতীৰ্থ” নামে স্মৃত হ’ল; আৰু তাত স্নান কৰা ভক্ত নৰসকলৰ বাবে ই কামনা-পূৰক ফল দানকাৰী হ’ল।

Verse 43

यस्तत्र कुरुते स्नानं सकृद्भक्त्या समन्वितः । नान्वयेऽपि भयं तस्य जाय ते सर्पसंभवम्

যি জনে তাত ভক্তিসহ একবাৰো স্নান কৰে, সৰ্পজনিত ভয় তাৰ ন হয়—তাৰ বংশধাৰাতো নহয়।

Verse 44

तत्र यच्छति मिष्टान्नं द्विजानां सज्जनैः सह । पूजयित्वा तु नागेंद्रान्सनातनपुरःसरान्

তাত সজ্জনসকলৰ সৈতে দ্বিজসকলক (ব্ৰাহ্মণক) মিষ্টান্ন দান কৰিব লাগে; আৰু সনাতনক অগ্ৰে ৰাখি নাগেন্দ্ৰসকল—নাগৰ অধিপতিসকলক—পূজা কৰিব লাগে।

Verse 45

सप्तजन्मांतरं यावन्न स दौःस्थ्यमवाप्नुयात् । भूतप्रेतपिशाचानां शाकिनीनां विशेषतः । न च्छिद्रं न च रोगाश्च नाधयो न रिपोर्भयम्

সাত জন্মান্তৰ পৰ্যন্ত সি দুঃখ-দাৰিদ্ৰ্যত নপৰে। বিশেষকৈ ভূত, প্ৰেত, পিশাচ আৰু শাকিনীসকলৰ পৰা কোনো উপদ্ৰৱ নাথাকে; ন ছিদ্ৰ-অপশকুন, ন ৰোগ, ন মানসিক ক্লেশ, ন শত্রুভয়।

Verse 46

यश्चैतच्छृणुयाद्भक्त्या वाच्यमानं द्विजोत्तमाः । सोऽपि संवत्सरं यावत्पन्नगैर्न च पीड्यते

হে দ্বিজোত্তমসকল! যি কোনো ভক্তিভাৱে এই মাহাত্ম্য পাঠ শুনে, যেতিয়া ই পাঠ কৰা হয়, সিও এক বছৰ পৰ্যন্ত সৰ্পৰ উপদ্ৰৱত নপৰে।

Verse 47

सर्पदष्टस्य यस्यैतत्पुरतः पठ्यते भृशम् । नागतीर्थस्य माहात्म्यं काल दष्टोऽपि जीवति

যাক সৰ্পে দংশন কৰিছে, তাৰ সন্মুখত যদি নাগতীৰ্থৰ মাহাত্ম্যৰ এই প্ৰবল পাঠ জোৰেৰে পঢ়া হয়, তেন্তে মৃত্যুৰ আঘাত লাগিলেও সি জীৱিত থাকে।

Verse 48

पुस्तके लिखितं चैतन्नागतीर्थसमुद्भवम् । माहात्म्यं तिष्ठते यत्र न सर्पस्तत्र तिष्ठति

আৰু য’ত নাগতীৰ্থসম্ভৱ এই মাহাত্ম্য পুথিত লিখিত হৈ থাকে, ত’ত কোনো সৰ্পে বাস নকৰে।

Verse 183

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये नागतीर्थोत्पत्तिमाहात्म्यवर्णनंनाम त्र्यशीत्युत्तरशततमोऽध्यायः

এইদৰে শ্ৰী স্কন্দ মহাপুৰাণৰ একাশি-সহস্ৰ শ্লোকসম্বলিত সংহিতাৰ ষষ্ঠ ভাগ নাগৰখণ্ডত, হাটকেশ্বৰ ক্ষেত্ৰমাহাত্ম্যৰ অন্তৰ্গত ‘নাগতীৰ্থ উৎপত্তিমাহাত্ম্য বৰ্ণন’ নামৰ একশ তিৰাশিতম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।