Adhyaya 165
এই অধ্যায়ত সূতে বৰ্ণনা কৰে যে এক সময় সৰস্বতীৰ পুণ্য তীৰ বহিৰাগত গোষ্ঠী আৰু নগৰবাসীৰ মাজত বিশেষ সামাজিক গুৰুত্ব লাভ কৰিছিল। কিন্তু পিছত ঋষি বিশ্বামিত্ৰৰ শাপত সৰস্বতী ৰক্তবাহিনী হয়; তীৰত ৰাক্ষস, ভূত, প্ৰেত, পিশাচ আদি সীমান্ত সত্তাৰ বিচৰণ বাঢ়ে। ফলত মানুহে ভয়ত সেই অঞ্চল ত্যাগ কৰি সুৰক্ষিত পবিত্ৰ ভূভাগলৈ, বিশেষকৈ মাৰ্কণ্ডেয় আশ্ৰমৰ ওচৰৰ নৰ্মদা তীৰলৈ, গমন কৰে। ঋষিসকলে শাপৰ কাৰণ সুধিলে সূতে ইয়াক বিশ্বামিত্ৰ–বসিষ্ঠৰ বৈৰ আৰু ক্ষত্ৰিয়ৰ ব্ৰাহ্মণত্ব লাভৰ আকাঙ্ক্ষাৰ প্ৰসঙ্গত ব্যাখ্যা কৰে। তাৰ পিছত উৎপত্তি-কথাত ভৃগুবংশীয় ঋষি ঋচীক কৌশিকী নদীৰ কাষৰ ভোজকটলৈ আহে। গাধিৰ কন্যাক (গৌৰীপূজাৰ সৈতে সম্পৰ্কিত) দেখি তেওঁ ব্ৰাহ্ম-বিবাহে প্ৰাৰ্থনা কৰে। গাধিয়ে কন্যাশুল্ক হিচাপে এক-একটা ক’লা কাণ থকা সাতশ’ দ্ৰুত অশ্ব দাবী কৰে। ঋচীকে কান্যকুব্জ গৈ গঙ্গাতীৰত ‘অশ্বো বোঢা’ মন্ত্ৰ ছন্দ-ঋষি-দেৱতা-বিনিয়োগসহ জপ কৰাত নদীৰ পৰা প্ৰয়োজনীয় অশ্বসমূহ প্ৰকট হয়। এইদৰে অশ্বতীৰ্থৰ খ্যাতি স্থাপিত হয়; তাত স্নানক অশ্বমেধ যজ্ঞফলসম বুলি কোৱা হৈছে, যাৰ দ্বাৰা যজ্ঞৰ মহিমা তীৰ্থসেৱাৰে সুলভ হয়।
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच । ततःप्रभृतिपुण्ये च सरस्वत्यास्तटेशुभे । बाह्यानां नागराणां च स्थानं जातं महत्तरम्
সূতে ক’লে: তেতিয়াৰ পৰা আগবাঢ়ি, সৰস্বতীৰ শুভ আৰু পুণ্যময় তীৰত বাহ্য নাগৰসকলৰ বসতি অতি মহান আৰু প্ৰখ্যাত হৈ উঠিল।
Verse 2
पुत्रपौत्रप्रवृद्धानां दौहित्राणां द्विजोत्तमाः । चमत्कारपुरस्याग्रे यज्ज्ञातं विद्यया धनैः
হে দ্বিজোত্তমসকল, তেওঁলোকৰ পুত্ৰ-পৌত্ৰ বৃদ্ধি পালে আৰু কন্যাৰ পুত্ৰসকলো বাঢ়িল; তেতিয়া চমৎকাৰপুৰৰ আগত যি লাভ হৈছিল, সেয়া বিদ্যা আৰু ধনৰ দ্বাৰা প্ৰখ্যাত হ’ল।
Verse 3
कस्यचित्त्वथ कालस्य विश्वामित्रेण धीमता । शप्ता सरस्वती कोपात्कृता रुधिरवाहिनी
তাৰ পাছত কোনো এক সময়ত, ধীমান বিশ্বামিত্ৰে ক্ৰোধত সৰস্বতীক শাপ দিলে, আৰু সেয়ে তেজস্বিনী সৰস্বতী ৰুধিৰ-ধাৰা হৈ ববলৈ ধৰিলে।
Verse 4
ततः संसेव्यते हृष्टै राक्षसैः सा दिवानिशम् । गीतनृत्यपरैश्चान्यैर्भूतैः प्रेतैः पिशाचकैः
তাৰ পাছত সেই স্থান দিন-ৰাতি আনন্দিত ৰাক্ষসসকলে সঘনাই সেৱা কৰিছিল; আৰু গীত-নৃত্যত ৰত অন্য ভূত, প্ৰেত আৰু পিশাচসকলেও তাত বিচৰণ কৰিছিল।
Verse 5
ततस्ते नागरा बाह्यास्तां त्यक्त्वा दूरतः स्थिताः । कांदिशीकास्ततो याता भक्ष्यमाणास्तु राक्षसैः । नर्मदायास्तटे पुण्ये मार्कण्डाश्रमसंनिधौ
তাৰ পাছত বাহিৰা নাগৰাসকলে সেই স্থান ত্যাগ কৰি দূৰত অৱস্থান কৰিলে। তাৰ পৰা তেওঁলোকে কাঁদিশীৰ দিশে গ’ল, ৰাক্ষসসকলৰ দ্বাৰা ভক্ষণীয় হৈ—অৱশেষে নর্মদাৰ পুণ্য তীৰত, মাৰ্কণ্ডেয় আশ্ৰমৰ সন্নিধানত উপনীত হ’ল।
Verse 6
ऋषय ऊचुः । कस्मात्सरस्वती शप्ता विश्वामित्रेण धीमता । महानद्या कोऽपराधस्तया तस्य विनिर्मितः
ঋষিসকলে ক’লে: ধীমান বিশ্বামিত্ৰে কিয় সৰস্বতীক শাপ দিলে? সেই মহানদীয়ে তেওঁৰ প্ৰতি কি অপৰাধ কৰিছিল?
Verse 7
सूत उवाच । आसीत्पुरा महद्वैरं विश्वामित्रवसिष्ठयोः । ब्राह्मण्यस्य कृते विप्राः प्राणान्तकरणं महत् । स सर्वैर्ब्राह्मणैः प्रोक्तो विश्वामित्रो महामुनिः
সূতে ক’লে: প্ৰাচীন কালত বিশ্বামিত্ৰ আৰু বশিষ্ঠৰ মাজত মহা বৈৰ জন্মিছিল। ব্ৰাহ্মণ্য লাভৰ বাবে, হে বিপ্ৰসকল, তেওঁ প্ৰাণান্তকৰ কঠোৰ সাধনা কৰিলে; আৰু মহামুনি বিশ্বামিত্ৰক সকলো ব্ৰাহ্মণে তেনেদৰে স্বীকৃতি দিলে।
Verse 8
क्षत्रियोऽपि पुरस्कृत्य देवदेवं पितामहम् । न चैकेन वसिष्ठेन तेनैतद्वैरमाहितम्
যদিও তেওঁ ক্ষত্ৰিয় আছিল, তথাপি তেওঁ দেবদেৱ পিতামহ ব্ৰহ্মাক আগত ৰাখি লক্ষ্য স্থিৰ কৰিলে; আৰু এই বৈৰ কেৱল বশিষ্ঠৰ দ্বাৰাই স্থাপিত নহ’ল, ইয়াৰ আন কাৰণো আছিল।
Verse 9
ऋषय ऊचुः । क्षत्रियोऽपि कथं विप्रो विश्वा मित्रो महामते । वसिष्ठेन कथं नोक्तो यः प्रोक्तो ब्रह्मणा स्वयम्
ঋষিসকলে ক’লে: হে মহামতে! ক্ষত্ৰিয় হৈও বিশ্বামিত্ৰ কেনেকৈ ব্ৰাহ্মণ হ’ল? আৰু যাক স্বয়ং ব্ৰহ্মাই ব্ৰাহ্মণ বুলি ঘোষণা কৰিলে, তাক বশিষ্ঠে কিয় স্বীকাৰ নকৰিলে?
Verse 10
एतन्नः सर्वमाचक्ष्व परं कौतूहलं स्थितम्
এই সকলো কথা আমাক সম্পূৰ্ণকৈ কওক; আমাৰ অন্তৰত পৰম কৌতূহল জাগি উঠিছে।
Verse 11
सूत उवाच । आसीत्पुरा ऋचीकाख्यो भृगुपुत्रो महामुनिः । व्रताध्ययनसंपन्नः सुतपस्वी महायशाः
সূতে ক’লে: পূৰ্বে ভৃগুপুত্ৰ মহামুনি ঋচীক নামে এজন মহান ঋষি আছিল—ব্ৰত আৰু বেদাধ্যয়নত সম্পন্ন, তপস্যাত সমৃদ্ধ, আৰু মহাযশস্বী।
Verse 12
तीर्थयात्राप्रसंगेन स कदाचिन्मुनीश्वरः । स्थानं भोजकटं नाम प्राप्तो गाधिमहीपतेः । यत्र सा कौशिकीनाम नदी त्रैलोक्यविश्रुता
তীৰ্থযাত্ৰাৰ উপলক্ষে সেই মুনীশ্বৰ কেতিয়াবা গাধি ৰজাৰ ৰাজ্যৰ ‘ভোজকট’ নামৰ স্থানলৈ আহিল; য’ত ত্ৰিলোকত বিখ্যাত ‘কৌশিকী’ নদী বয়।
Verse 13
तस्यां स्नात्वा द्विजश्रेष्ठो यावत्तिष्ठति तीरगः । समाधिस्थो जपं कुर्वन्संतर्प्य पितृदेवताः
সেই নদীত স্নান কৰি দ্বিজশ্ৰেষ্ঠজনে তীৰ্থঘাটত থাকিল; সমাধিস্থ হৈ জপ কৰিলে আৰু পিতৃলোক তথা দেবতাসকলক তৃপ্ত কৰিলে।
Verse 14
तावत्तत्र समायाता राजकन्या सुशोभना । सर्वलक्षणसम्पूर्णा सर्वैरेव गुणैर्युता
ঠিক তেতিয়াই তাত এগৰাকী অতি শোভন ৰাজকন্যা আহিল—সকলো শুভ লক্ষণে সম্পূৰ্ণ আৰু সকলো গুণেৰে বিভূষিতা।
Verse 15
स तां संवीक्षते यावत्सर्वावयवशोभनाम् । तावत्कामशरैर्व्याप्तः कर्तव्यं नाभ्यविंदत
সিয়ে তাইক চাই থাকোঁতে—প্ৰত্যেক অঙ্গে দীপ্ত শোভাৰে উজ্জ্বল—সেইমুহূর্ততে কামদেৱৰ শৰবাণে বিদ্ধ হ’ল, আৰু কি কৰ্তব্য সেয়া বুজি নাপালে।
Verse 16
ततः पप्रच्छ लोकान्स लब्ध्वा कृच्छ्रेण चेतनाम् । कस्येयं कन्यका साध्वी किमर्थमिह चागता
তাৰ পাছত কষ্টেৰে চেতনা ঘূৰাই পাই সি লোকসকলক সুধিলে: “এই সাধ্বী কন্যা কাৰ, আৰু কিহেতু ইহালৈ আহিছে?”
Verse 17
क्व यास्यति वरारोहा सर्वं मे कथ्यतां जनाः
“সেই বৰাৰোহা ক’লৈ যাব? হে জনসকল, মোক সকলো কথা কোৱা।”
Verse 18
जना ऊचुः । एषा गाधिसुतानाम ख्याता त्रैलोक्यसुन्दरी । अन्तःपुरात्समायाता गौरीपूजनलालसा
লোকসকলে ক’লে: “ই গাধিৰ কন্যা বুলি খ্যাত, ত্ৰিলোকৰ সৌন্দৰ্য। ই অন্তঃপুৰৰ পৰা আহিছে, গৌৰীদেৱীৰ পূজনৰ আকাঙ্ক্ষাৰে।”
Verse 19
वांछमाना सुभर्त्तारं सर्वैः समुदितंगुणैः । प्रासादोऽयं स्थितो योऽत्र नदीतीरे बृहत्तरः
সকলো উত্তম গুণে সমৃদ্ধ যোগ্য স্বামী কামনা কৰি তাই ইয়ালৈ আহে; আৰু নদীৰ তীৰত ইয়াত এই বৃহৎ প্ৰাসাদ স্থিত আছে।
Verse 20
उमा संतिष्ठते चात्र सर्वैः संपूजिता सुरैः । एतां च स्नापयित्वेयं पूजयित्वा यथा क्रमम्
ইয়াত উমা দেৱী অৱস্থিত, সকলো দেৱতাই সন্মানেৰে পূজা কৰে। তেওঁৰ প্ৰতিমাক স্নান কৰাই, তাৰ পাছত বিধি অনুসাৰে ক্ৰমে ক্ৰমে পূজা কৰিব লাগে।
Verse 21
नैवेद्यं विविधं दत्त्वा करिष्यति ततः परम् । वीणाविनोदमात्रं च श्रुतिमार्गसुखावहम्
বিভিন্ন নৈবেদ্য অৰ্পণ কৰি, তাৰ পাছত তাই মৃদু বীণা-বাদনত লীন হ’ব—কেৱল বিনোদন, যি শ্ৰুতি-মাৰ্গৰ মাধুৰ্য আনে।
Verse 22
ततो यास्यति हर्म्यं स्वं मन्दीभूते च भास्करे । ऋचीकस्तु तदाकर्ण्य लोकानां वचनं च यत्
তাৰ পাছত, সূৰ্য মৃদু হ’লে (সন্ধ্যা ওচৰালে), তাই নিজৰ হৰ্ম্যলৈ যাব। কিন্তু ঋচীক লোকে কোৱা কথাবোৰ শুনি মনতে ভাবিলে।
Verse 23
ययौ गाधिगृहं शीघ्रं कामबाणप्रपीडितः । तं दृष्ट्वा सहसा प्राप्तमृचीकं भृगु सत्तमम् । संमुखः प्रययौ तूर्णं गाधिः पार्थिवसत्तमः
কামদেৱৰ বাণে পীড়িত হৈ সি শীঘ্ৰে গাধিৰ গৃহলৈ গ’ল। ঋচীক—ভৃগুবংশৰ শ্ৰেষ্ঠ—হঠাতে আহি উপস্থিত হোৱা দেখি, ৰাজা গাধি, নৃপতিসকলৰ মাজত উত্তম, সন্মুখলৈ দৌৰি গৈ আদৰিলে।
Verse 24
गृह्योक्तेन विधानेन कृत्वा चैवार्हणं ततः । कृतांजलिपुटो भूत्वा वाक्यमेतदुवाच ह
গৃহ্যসূত্ৰৰ বিধান অনুসৰি অৰ্চনা কৰি, তেওঁ হাত যোৰ কৰি এই বাক্য ক’লে।
Verse 25
निःस्पृहस्यापि ते विप्र किमागमनकारणम् । तत्सर्वं मे समाचक्ष्व येन यच्छामि तेऽखिलम्
হে ব্ৰাহ্মণ, যদিও আপুনি নিস্পৃহ, তথাপি আপোনাৰ আগমনৰ কাৰণ কি? মোক সকলো খুলি কওক, যাতে মই আপোনাক সকলো প্ৰদান কৰিব পাৰো।
Verse 26
ऋचीक उवाच । तव कन्याऽस्ति विप्रेंद्र वरार्हा वरवर्णिनी । ब्राह्मोक्तेन विवाहेन तां मे देहि महीपते
ঋচীকে ক’লে: হে ৰাজেন্দ্ৰ, আপোনাৰ এগৰাকী কন্যা আছে যি সুন্দৰ বৰণৰ আৰু উত্তম বৰৰ যোগ্য। হে পৃথিৱীপতি, ব্ৰাহ্ম বিবাহৰ ৰীতি অনুসৰি তেওঁক মোক দান কৰক।
Verse 27
एतदर्थमहं प्राप्तो गृहे तव स्मरार्दितः । सा मया वीक्षिता राजन्गौरीपूजार्थमागता
এই উদ্দেশ্যেই মই কামদেৱৰ দ্বাৰা পীড়িত হৈ আপোনাৰ গৃহলৈ আহিছো। হে ৰাজন, মই তেওঁক তেতিয়া দেখিছিলো যেতিয়া তেওঁ গৌৰী পূজাৰ বাবে আহিছিল।
Verse 28
सूत उवाच । तच्छ्रुत्वा भयसंत्रस्तो गाधिः पार्थिवसत्तमः । असवर्णं च तं मत्वा दरिद्रं वृद्धमेवच । अदाने शापभीतस्तु ततो व्याजमुवाच सः
সূত দেৱে ক’লে: সেই কথা শুনি ৰাজশ্ৰেষ্ঠ গাধি ভয়ত কঁপি উঠিল। তেওঁক দৰিদ্ৰ, বৃদ্ধ আৰু অসবৰ্ণ বুলি ভাবি, অথচ দান নিদিলে অভিশাপৰ ভয়ত, তেওঁ এটা চেলু উলিয়ালে।
Verse 29
अस्माकं कन्यकादाने शुल्कमस्ति द्विजोत्तम । तच्चेद्यच्छसि कन्यां तां तुभ्यं दास्याम्यसंशयम्
হে দ্বিজোত্তম, আমাৰ কন্যাদানত কন্যাশুল্ক নিৰ্ধাৰিত আছে। তুমি যদি সেই শুল্ক দিয়া, তেন্তে নিঃসন্দেহে সেই কুমাৰী তোমাক দিম।
Verse 30
ऋचीक उवाच । ब्रूहि पार्थिवशार्दूल कन्याशुल्कं मम द्रुतम् । येन यच्छामि ते सर्वं यद्यपि स्यात्सुदुर्लभम्
ঋচীক ক’লে: হে পাৰ্থিৱশাৰ্দূল, তোমাৰ কন্যাৰ কন্যাশুল্ক সোনকালে কোৱা; যাতে মই তোমাক সকলো দিব পাৰোঁ, যদিও সেয়া অতি দুৰ্লভ হয়।
Verse 31
गाधिरुवाच । एकतः श्यामकर्णानामश्वानां वातरंहसाम् । शतानि सप्त विप्रेंद्र श्वेतानां चैव सर्वतः
গাধি ক’লে: হে বিপ্ৰেন্দ্ৰ, একফালে শ্যামকৰ্ণ, বায়ুৰ দৰে বেগৱান অশ্বৰ সাতশ; আৰু হে ব্ৰাহ্মণশ্ৰেষ্ঠ, বাকী সকলো দিশত সিহঁত সম্পূৰ্ণ শ্বেত হ’ব লাগিব।
Verse 32
य आनीय प्रदद्यान्मे तस्मै कन्यां ददाम्यहम्
যি সিহঁত আনি মোক প্ৰদান কৰিব, তাকেই মই মোৰ কন্যা দিম।
Verse 33
सूत उवाच । स तथेति प्रतिज्ञाय ऋचीको मुनिसत्तमः । कान्यकुब्जं समासाद्य गंगातीरे विवेश ह
সূত ক’লে: ‘তথাই হৌক’ বুলি প্ৰতিজ্ঞা কৰি, মুনিসত্তম ঋচীক আগবাঢ়িল। কাণ্যকুব্জত উপস্থিত হৈ, সি গঙ্গাৰ তীৰত প্ৰৱেশ কৰিলে।
Verse 34
अश्वो वोढेति यत्सूक्तं चतुःषष्टिसमुद्भवम् । छंदऋषिदेवतायुक्तं जपं चक्रे ततः परम्
তাৰ পাছত তেওঁ “অশ্বো বোঢা…” বুলি আৰম্ভ হোৱা, চৌষট্টিৰ পৰা উদ্ভূত, ছন্দ-ঋষি-দেৱতা-সহিত সেই সূক্তৰ জপ কৰিলে।
Verse 35
विनियोगं वाजिकृतं गाधिना यत्प्रकीर्तितम् । ततस्ते वाजिनस्तस्मान्निष्क्रांताः सलिलाद्द्विजाः
গাধিয়ে প্ৰখ্যাত কৰা ঘোঁৰা-উৎপাদক বিনিয়োগ অনুসাৰে, হে দ্বিজ, সেই ঘোঁৰাবোৰ তেতিয়া সেই জলৰ পৰা ওলাই আহিল।
Verse 36
सर्वश्वेताः सुवेगाश्च श्यामैकश्रवणास्तथा । शतानि सप्तसंख्यानि तावत्संख्यै र्नरैयुताः
সকলো ঘোঁৰা সম্পূৰ্ণ শ্বেত, অতি বেগৱান, আৰু এটা কাণ শ্যাম বৰ্ণৰ আছিল; সংখ্যা আছিল সাতশ, আৰু তেনেই সংখ্যাৰ মানুহো লগত আছিল।
Verse 37
ततः प्रभृति विख्यातमश्वतीर्थं धरातले । गंगातीरे शुभे पुण्ये कान्यकुब्जसमीपगम् । यस्मिन्स्नाने कृते मर्त्यो वाजिमेधफलं लभेत्
সেই সময়ৰ পৰা পৃথিৱীত অশ্বতীৰ্থ বিখ্যাত হ’ল—গঙ্গাৰ শুভ পবিত্ৰ তীৰত, কান্যকুব্জৰ ওচৰত। তাত স্নান কৰিলে মর্ত্যই অশ্বমেধ যজ্ঞৰ ফল লাভ কৰে।
Verse 165
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां सहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्येऽश्वतीर्थोत्पत्तिवर्णनंनाम पंचषष्ट्यधिकशततमोऽध्यायः
এইদৰে শ্ৰী স্কন্দ মহাপুৰাণৰ—একাশী হাজাৰ শ্লোকৰ সংহিতাৰ—ষষ্ঠ নাগৰখণ্ডত হাটকেশ্বৰ ক্ষেত্ৰমাহাত্ম্যৰ অন্তৰ্গত “অশ্বতীৰ্থৰ উৎপত্তিৰ বৰ্ণনা” নামৰ একশ পঁয়ষট্টিতম অধ্যায় সমাপ্ত।