Adhyaya 3

Verse 1

। सूत उवाच । ततः प्रणम्य भूयः स वसिष्ठं मुनिपुंगवम् । ययौ तत्र सुतास्तस्य यत्र ते शतसंख्यकाः

সূতে ক’লে: তাৰ পিছত তেওঁ পুনৰ প্ৰণাম কৰি, মুনিসকলৰ শিৰোমণি বশিষ্ঠক প্ৰণতি জনাই, য’ত সেই ঋষিৰ শতসংখ্যক পুত্ৰসকল আছিল, সেই স্থানলৈ গ’ল।

Verse 2

तानपि प्राह नत्वा स तमेवार्थं नराधिपः । वसिष्ठवचनं कृत्स्नं तस्य तैरपि शंसितम्

তেওঁ তেওঁলোককো প্ৰণাম কৰি, সেই একে বিষয়তে নৰাধিপে কথা ক’লে; আৰু বশিষ্ঠৰ সম্পূৰ্ণ উপদেশ তেওঁলোকেও সমৰ্থন কৰি নিশ্চিত কৰিলে।

Verse 3

ततस्तान्स पुनः प्राह युष्माकं जनकोऽधुना । अशक्तो मा दिवं नेतुं सशरीरं विसर्जितः

তাৰ পিছত তেওঁ পুনৰ তেওঁলোকক ক’লে: “তোমালোকৰ পিতা এতিয়া অক্ষম হৈ কৰ্তব্যৰ পৰা অব্যাহতি পালে, কিয়নো তেওঁ মোক এই দেহসহ স্বৰ্গলৈ নিবলৈ নোৱাৰে।”

Verse 4

तस्माद्यदि न मां यूयं याजयिष्यथ सांप्रतम् । परित्यज्य करिष्यामि शीघ्रमन्यं पुरोहितम्

“সেয়ে যদি তোমালোক এতিয়াই মোৰ যজ্ঞ সম্পাদন নকৰোৱা, তেন্তে তোমালোকক ত্যাগ কৰি মই শীঘ্ৰে আন এজন পুৰোহিত নিযুক্ত কৰিম।”

Verse 5

यो मां यज्ञप्रभावेन नयिष्यति सुरालयम् । अनेनैव शरीरेण सहितं गुरुपुत्रकाः

“হে গুৰুৰ পুত্ৰসকল, যি কোনোবাই যজ্ঞৰ প্ৰভাৱবলে মোক দেৱলোকলৈ লৈ যাব—এই দেহসহ—মই তাৰেই আশ্ৰয় ল’ম।”

Verse 6

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा सर्वे ते मुनिसत्तमाः । परं कोपं समाविष्टास्तमूचुः परुषाक्षरैः

তেওঁৰ সেই বাক্য শুনি সকলো মুনিশ্ৰেষ্ঠ পৰম ক্ৰোধত আৱিষ্ট হ’ল আৰু তেওঁক কঠোৰ বাক্যৰে ক’লে।

Verse 7

यस्मात्त्वया गुरुस्त्यक्तो हितकृत्पापवानसि । तस्माद्भवाधुना पाप चंडालो लोकनिंदितः

“যিহেতু তুমি তোমাৰ হিতকাৰী গুৰুক ত্যাগ কৰিলা, তুমি পাপী; সেয়ে, হে পাপী, এতিয়াই লোকনিন্দিত চণ্ডাল হৈ যা।”

Verse 8

अथ तद्वचनांते स तत्क्षणात्पृथिवीपतिः । बभूवांत्यजरूपाढ्यो विकृताकारदेहभृत्

সেই বাক্য শেষ হতেই সেই পৃথিৱীপতি তৎক্ষণাৎ অন্ত্যজৰূপধাৰী হ’ল, আৰু বিকৃত আকাৰৰ দেহ বহন কৰিলে।

Verse 9

यवमध्यः कृशग्रीवः पिंगाक्षो भुग्ननासिकः । कृष्णांगः शंकुवर्णश्च दुर्गंधेन समावृतः

তাৰ কঁকাল সৰু হ’ল, গ্ৰীৱা কৃশ হ’ল, চকু পিঙ্গল, নাসিকা ভাঙি গ’ল; অঙ্গ ক’লা, বৰ্ণ ফিকে, আৰু দুৰ্গন্ধে আৱৃত হ’ল।

Verse 10

अथात्मानं समालोक्य विकृतं स नराधिपः । चण्डालधर्मिणं सद्यो लज्जयाऽधोमुखः स्थितः

তাৰ বিকৃত ৰূপ দেখি সেই নৰাধিপ—এতিয়া চণ্ডালধৰ্ম অনুসৰি জীৱন যাপন কৰা—লজ্জাত তৎক্ষণাৎ মুখ নোৱাই থিয় হ’ল।

Verse 11

याहियाहीति विप्रैस्तैर्भर्त्स्यमानो मुहुर्मुहुः । सर्वतः सारमेयैश्च क्लिश्यमानो निरर्गलैः । काककोकिलसंकाशो जीर्णवस्त्रावगुंठितः

সেই ব্ৰাহ্মণসকলে 'যোৱা! যোৱা!' বুলি বাৰে বাৰে তিৰস্কাৰ কৰাত আৰু চাৰিওফালৰ পৰা কুকুৰে কামুৰিবলৈ খেদি অহাত, ফটা কাপোৰ পিন্ধা তেওঁক কাউৰী বা কুলি চৰাইৰ দৰে দেখা গৈছিল।

Verse 12

ततः स चिन्तयामास दुःखेन महता वृतः । किं करोमि क्व गच्छामि कथं शांतिर्भविष्यति

তাৰ পাছত তেওঁ গভীৰ দুখত মগ্ন হৈ চিন্তাত পৰিল: 'মই কি কৰিম? মই ক’লৈ যাম? মই কেনেকৈ শান্তি পাম?'

Verse 13

किं मयैतत्सुमूर्खेण वांछितं दुर्लभं पदम् । तत्प्रभावेन विभ्रष्टः कुलधर्मोऽपि मे स्वकः

'মই এনেকুৱা মূৰ্খ যে মই সেই দুৰ্লভ পদটো বিচাৰিছিলো। সেই ভুল ইচ্ছাৰ প্ৰভাৱত মোৰ নিজৰ কুলধৰ্মও মোৰ পৰা আঁতৰি গ’ল।'

Verse 14

किं जलं प्रविशाम्यद्य किं वा दीप्तं हुताशनम् । भक्षयामि विषं किं वा कथं स्यान्मृत्युरद्य मे

'মই আজি পানীত প্ৰৱেশ কৰিম নেকি? নে জ্বলি থকা জুইত জাঁপ দিম? মই বিহ খাম নেকি? আজি মোৰ মৃত্যু কেনেকৈ হ’ব?'

Verse 15

अनेन वपुषा दारान्वीक्षयिष्यामि तान्कथम् । तादृशेन शरीरेण याभिः संक्रीडितं मया

'এই শৰীৰেৰে মই মোৰ পত্নীসকলক কেনেকৈ মুখ দেখুৱাম—যিসকলৰ সৈতে মই এসময়ত ক্ৰীড়া কৰিছিলো, যেতিয়া মোৰ শৰীৰ তেনেকুৱা আছিল?'

Verse 16

कथं पुत्रांस्तथा पौत्रान्सुहृत्संबंधिबांधवान् । वीक्षयिष्यामि तान्भूयस्तथान्यं सेवकं जनम्

মই মোৰ পুত্ৰ-পৌত্ৰ, সুহৃদ-মিত্ৰ, আত্মীয়-স্বজন আৰু কুটুম্বসকলক—আৰু মোৰ সেৱাত নিয়োজিত আন লোকসকলকো—পুনৰ কেনেকৈ মুখ দেখুৱাম?

Verse 17

तेऽद्य मामीदृशं श्रुत्वा हर्षं यास्यंति निर्भयाः

আজি তেওঁলোকে মোৰ এই অৱস্থা শুনি নিৰ্ভয়ে আনন্দত উল্লসিত হ’ব।

Verse 18

ये मया तर्पिता दानैर्ब्राह्मणा वेदपारगाः । तेऽद्य मामीदृशं श्रुत्वा संभविष्यंति दुःखिताः

যিসকল বেদপাৰগ ব্ৰাহ্মণক মই দান-দক্ষিণাৰে তৃপ্ত কৰিছিলোঁ, তেওঁলোকে আজি মোৰ এই অৱস্থা শুনি নিশ্চয় দুঃখিত হ’ব।

Verse 19

तथा ये सुहृदोऽभीष्टा नित्यं मम हिते रताः । कामवस्थां प्रयास्यन्ति दृष्ट्वा मां स्थितमीदृशम्

আৰু মোৰ প্ৰিয় সুহৃদসকল, যিসকলে সদায় মোৰ মঙ্গলত ৰত, মোক এই অৱস্থাত থিয় হৈ থকা দেখি গভীৰ ব্যাকুলতা আৰু দুঃখত পতিত হ’ব।

Verse 20

भद्रजात्या गजा ये मे मदान्धाः षष्टिहायनाः । मया विना मिथो युद्धे कस्तानद्य नियोक्ष्यति

মোৰ সেই ভদ্ৰজাত গজসমূহ—মদোন্মত্ত, ষাঠি বছৰীয়া—যেতিয়া পৰস্পৰে যুদ্ধ কৰে, আজি মোৰ অবিহনে তেওঁলোকক কোনে নিয়ন্ত্ৰণ কৰি নিয়োগ কৰিব?

Verse 21

अश्वास्तित्तिरकल्माषाः सुदांताः सादिभिर्दृढैः । कस्तांश्चित्रपदन्यासैर्नियाम्यति मया विना

মোৰ ঘোঁৰা—তিত্তিৰ আৰু কল্মাষ বৰ্ণৰ, সু-প্ৰশিক্ষিত, দৃঢ় লাগামত বাঁধা—মোৰ অবিহনে কোনে সিহঁতক চিত্ৰময় পদক্ষেপে নিয়ন্ত্ৰণ কৰি সংযম কৰিব?

Verse 22

तथा मे भृत्यवर्गास्ते कुलीना युद्धदुर्मदाः । मां विना कस्य यास्यंति समीपेऽद्य सुदुःखिताः

আৰু মোৰ সেই ভৃত্যবৰ্গ—কুলীন, যুদ্ধত গৰ্বিত—মোৰ অবিহনে আজি গভীৰ দুখত নিমজ্জিত হৈ কাহাৰ ওচৰলৈ যাব?

Verse 23

संख्याहीनस्तथा कोशस्तादृङ्मे बहुरत्नभाक् । कस्य यास्यति संभोगं मया हीनस्तु रक्षितः

আৰু মোৰ কোষাগাৰো—যি একেদিন বহু ৰত্নেৰে পৰিপূৰ্ণ আছিল—ক্ষয়প্ৰাপ্ত হ’ব। মোৰ অবিহনে, কাহাৰ ৰক্ষাত সি নিৰাপত্তা আৰু ভোগ লাভ কৰিব?

Verse 24

तथा मे संख्यया हीनं धान्यं गोजाविकं महत् । भविष्यति कथं हीनं मयाभीष्टैस्तु रक्षितम्

তদ্ৰূপ মোৰ বৃহৎ ভঁৰাল—ধান্য, গোধন, আৰু ছাগলী-ভেড়াৰ পাল—সংখ্যাত হ্ৰাস পাব। মোৰ আৰু মোৰ প্ৰিয় ৰক্ষকৰ দ্বাৰা সংৰক্ষিত বস্তু কেনেকৈ এনেদৰে কমি যাব পাৰে?

Verse 25

एवं बहुविधं राजा स विलप्य च दुःखितः । जगाम नगराभ्याशं पद्भ्यामेव शनैःशनैः

এইদৰে নানাভাৱে বিলাপ কৰি, দুখে আচ্ছন্ন হৈ, ৰজাই পায়ে হেঁটে ধীৰে ধীৰে কদমে কদমে নগৰৰ উপকণ্ঠলৈ আগবাঢ়িল।

Verse 26

ततो रात्रौ समासाद्य स्वं पुरं जनवर्जितम् । द्वारे स्थित्वा समाहूय पुत्रं मंत्रिभिरन्वितम्

তাৰ পাছত ৰাতিৰ সময়ত তেওঁ নিজৰ নগৰত উপস্থিত হ’ল, যি তেতিয়া জনশূন্য আছিল। দুৱাৰত থিয় হৈ তেওঁ মন্ত্রীসকলসহ পুত্ৰক আহ্বান কৰিলে।

Verse 27

कथयामास वृत्तांतं सर्वं शापसमुद्भवम् । दूरे स्थितः स पुत्राणां वसिष्ठस्य महात्मनः

তাৰ পাছত তেওঁ শাপৰ পৰা উদ্ভৱ হোৱা সকলো ঘটনাৰ সম্পূৰ্ণ বৃত্তান্ত ক’লে। মহাত্মা বশিষ্ঠৰ পুত্ৰসকলৰ পৰা দূৰত থিয় হৈ তেওঁ কথাসকল ক’লে।

Verse 28

वज्रपातोपमं वाक्यं तेऽपि तस्य निशम्य तत् । बाष्पपर्याकुलैरास्यै रुरुदुः शोकसंयुताः

তেওঁৰ বাক্য বজ্ৰপাতৰ দৰে; সেয়া শুনি তেওঁলোকেও। অশ্ৰুতে মুখ ব্যাকুল হৈ, শোকযুক্ত হৈ কন্দন কৰিলে।

Verse 29

हा नाथ हा महाराज हा नित्यं धर्मवत्सल । त्वया हीना भविष्यामः कथमद्य सुदुःखिताः

“হায় নাথ! হায় মহাৰাজ—সদায় ধৰ্মৱৎসল! আপোনাৰ বিহনে আমি কেনেকৈ জীয়াম, আজি দুঃখে চূর্ণ হৈছোঁ।”

Verse 30

किमेतद्युज्यते तेषां वासिष्ठानां दुरात्मनाम् । शापं ददुः स्वयाज्यस्य विशेषाद्विनतस्य च

“এইটো কেনেকৈ যুক্তিসংগত যে সেই দুষ্টচিত্ত বশিষ্ঠবংশীয়সকলে শাপ দিবে—বিশেষকৈ সেইজনক, যি নম্ৰ আৰু তেওঁলোকৰ নিজ যজ্ঞকর্মত ভক্ত?”

Verse 31

ते वयं राजशार्दूल परित्यज्य गृहादिकम् । अन्त्यजत्वं गमिष्यामस्त्वया सार्धमसंशयम्

সেয়ে, হে ৰাজশাৰ্দূল, গৃহ-আদি সকলো ত্যাগ কৰি আমি নিঃসন্দেহে তোমাৰ সৈতে যাবোঁ—অন্ত্যজৰ অৱস্থালৈও যদি যাবলগীয়া হয়।

Verse 32

त्रिशंकुरुवाच । भक्तिश्चेदस्ति युष्माकं ममोपरि निरर्गल । तन्मे पुत्रस्य मंत्रित्वं सर्वे कुरुत सांप्रतम्

ত্ৰিশঙ্কুৱে ক’লে: যদি তোমালোকৰ মোৰ প্ৰতি ভক্তি সঁচাকৈ নিৰ্বিঘ্ন হয়, তেন্তে এতিয়াই মোৰ পুত্ৰক মন্ত্ৰিত্ব দিয়া; তোমালোক সকলোৱে একেলগে তাক এতিয়াই মুখ্য পৰামৰ্শদাতা কৰাঁ।

Verse 33

हरिश्चंद्रः सुपुत्रोयं मम ज्येष्ठः सुवल्लभः । नियोजयध्वमव्यग्राः पदव्यां मम सत्वरम्

এই হৰিশ্চন্দ্ৰ মোৰ সুপুত্ৰ—মোৰ জ্যেষ্ঠ আৰু অতি প্ৰিয়। হে সকলোৱে, বিনা দ্বিধাই সোনকালে তাক মোৰ পদ-মৰ্যাদাত নিযুক্ত কৰাঁ।

Verse 34

अहं पुनः करिष्यामि यन्मे मनसि संस्थितम् । मृत्युं वा संप्रयास्यामि सदेहो वा सुरालयम्

মই পুনৰ মোৰ মনত স্থিৰ হোৱা কথাই কৰিম। হয় মই মৃত্যুলৈ প্ৰস্থান কৰিম—নচেৎ এই দেহতেই দেৱালয় (দেৱলোক) লাভ কৰিম।

Verse 35

एवमुक्त्वा परित्यज्य सर्वांस्तान्स महीपतिः । जगामारण्यमाश्रित्य पद्भ्यामेव शनैः शनैः

এইদৰে কৈ সেই মহীপতিয়ে তেওঁলোক সকলোকে ত্যাগ কৰিলে। তাৰ পাছত অৰণ্যৰ আশ্ৰয় লৈ, পায়ে হেঁটে ধীৰে ধীৰে, পদে পদে আগবাঢ়িল।

Verse 36

तेपि सन्मंत्रिणस्तूर्णं पुत्रं तस्य सुसम्मतम् । राज्ये नियोजयासमासुर्नादवादित्रनिःस्वनैः

সেই সৎ মন্ত্ৰীসকলো তৎক্ষণাৎ তেওঁৰ সুসম্মত পুত্ৰক ৰাজ্যত অধিষ্ঠিত কৰিলে, নাদ-বাদ্যৰ গম্ভীৰ ধ্বনিৰ মাজত।