Adhyaya 252

Verse 1

शूद्र उवाच । महदाश्चर्यमेतद्धि यत्सुरा वृक्षरूपिणः । चातुर्मास्ये समायाते सर्ववृक्षनिवासिनः

শূদ্ৰে ক’লে: “ই এক মহা আশ্চৰ্য—যে দেৱতাসকল বৃক্ষৰূপ ধাৰণ কৰে। চাতুৰ্মাস্য আহিলে, তেওঁলোকে সকলো গছত বাস কৰে।”

Verse 2

भगवन्के सुरास्ते तु केषुकेषु निवासिनः । एतद्विस्तरतो ब्रूहि ममानुग्रहकाम्यया

“হে ভগৱন, সেই দেৱতাসকল কোন কোন, আৰু কোন কোন গছত তেওঁলোকে বাস কৰে? মোক অনুগ্ৰহ কৰিবলৈ ইচ্ছা কৰি এই কথা বিস্তাৰে কওক।”

Verse 3

गालव उवाच । अमृतं जलमित्याहुश्चातुर्मास्ये तदिच्छया । लीलया विधृतं देवैः पिबंति द्रुमदेवताः

গালৱে ক’লে: “চাতুৰ্মাস্যত তেওঁলোকৰ ইচ্ছামতে জলক ‘অমৃত’ বুলি কোৱা হয়। দেৱতাসকলে লীলাৰে ধৰি ৰাখে, আৰু বৃক্ষত বাস কৰা দ্ৰুম-দেৱতাসকলে তাক পান কৰে।”

Verse 4

तस्य पानान्महातृप्तिर्जायते नाऽत्र संशयः । बलं तेजश्च कांतिश्च सौष्ठवं लघुविक्रमः

সেই অমৃতসম জল পান কৰিলে মহাতৃপ্তি জন্মে—ইয়াত কোনো সন্দেহ নাই। বল, তেজ, কান্তি, সুস্থতা আৰু লঘু গতিৰ বিক্ৰম প্ৰকাশ পায়।

Verse 5

गुणा एते प्रजायन्ते पानात्कृष्णांशसंभवात् । नित्यामृतस्यपानेन बलं स्वल्पं प्रजायते

এই গুণসমূহ সেই পানৰ পৰা জন্মে, যি কৃষ্ণ (বিষ্ণু)ৰ এক অংশৰ পৰা উদ্ভূত। কিন্তু নিত্য ‘সাধাৰণ’ অমৃত পান কৰিলে কেৱল অলপ বলহে জন্মে।

Verse 6

भोजनं तत्प्रशंसंति नित्यमेतन्न संशयः । तस्माच्चतुर्षु मासेषु पिबन्ति जलमेव हि

তেওঁলোকে সদায় তাকেই আহাৰ বুলি প্ৰশংসা কৰে—ইয়াত কোনো সন্দেহ নাই। সেয়ে সেই চাৰি মাহত তেওঁলোকে নিশ্চয়কৈ কেৱল জলেই পান কৰে।

Verse 7

वृक्षस्थाः पितरो देवाः प्राणिनां हित काम्यया । वृक्षाणां सेवनं श्रेष्ठं सर्वमासेषु सर्वदा

প্ৰাণীৰ মঙ্গল কামনাৰে পিতৃলোক আৰু দেৱতাসকল গছত নিবাস কৰে। গছৰ সেৱাই শ্ৰেষ্ঠ আচাৰ—সৰ্বদা, সকলো মাহতে।

Verse 8

चातुर्मास्ये विशेषेण सेविताः सौख्यकारकाः । तिलोदकेन वृक्षाणां सेचनं सर्वकाम दम्

চাতুৰ্মাস্যত বিশেষকৈ সেৱা কৰিলে সিহঁতে সুখদায়ক হয়। তিলোদকৰে গছত জলসিঞ্চন কৰিলে সকলো কামনা পূৰ্ণ হয়।

Verse 9

क्षीरवृक्षाः क्षीरयुक्तैस्तोयैः सिक्ताः शुभप्रदाः । चतुष्टयं च वृक्षाणां यच्चोक्तं पूर्वतो मया

ক্ষীৰ দিয়া বৃক্ষসমূহ, ক্ষীৰ-মিশ্ৰিত জলে সিঞ্চিত হ’লে শুভফল দান কৰে। আৰু বৃক্ষৰ সেই চতুষ্টয় বিষয়ে, যি মই পূৰ্বে কৈছিলোঁ…

Verse 10

चातुर्मास्ये विशेषेण सर्वकाम फलप्रदम् । ब्रह्मा तु वटमाश्रित्य प्राणिनां स वरप्रदः

চাতুৰ্মাস্য কালত বিশেষকৈ এই আচৰণে সকলো কামনাৰ ফল দান কৰে। ব্ৰহ্মা বটবৃক্ষ আশ্ৰয় কৰি প্ৰাণীসকলৰ বাবে বৰদাতা হয়।

Verse 11

सावित्रीं तिलमास्थाय पवित्रं श्वेतभूषणम् । सुप्ते देवे विशेषेण तिलसेवा महाफला

তিলৰ সৈতে সাৱিত্ৰী-বিধি স্থাপন কৰি, শ্বেত অলংকাৰ ধৰি পৱিত্ৰতা অৱলম্বন কৰা—বিশেষকৈ যেতিয়া প্ৰভু যোগনিদ্ৰাত থাকেন—তিল-সেৱা মহাফলদায়িনী।

Verse 12

तिलाः पवित्रमतुलं तिला धर्मार्थसाधकाः । तिला मोक्षप्रदाश्चैव तिलाः पापापहारिणः

তিল অতুল পৱিত্ৰ; তিল ধৰ্ম আৰু অৰ্থ সিদ্ধ কৰে। তিল মোক্ষো দান কৰে, আৰু তিল পাপ হৰণ কৰে।

Verse 13

तिला विशेषफलदास्तिलाः शत्रुविनाशनाः । तिलाः सर्वेषु पुण्येषु प्रथमं समुदाहृताः

তিল বিশেষ ফলদায়ী; তিল শত্রুনাশক। সকলো পুণ্যকৰ্মৰ মাজত তিলকেই প্ৰথম বুলি ঘোষণা কৰা হৈছে।

Verse 14

न तिला धान्यमित्याहुर्देवधान्यमिति स्मृतम् । तस्मात्सर्वेषु दानेषु तिल दानं महोत्तमम्

তিল কেৱল শস্য নহয় বুলি কোৱা হয়; ই ‘দেৱধান্য’ বুলি স্মৃতিত প্ৰসিদ্ধ। সেয়ে সকলো দানৰ ভিতৰত তিল-দানেই মহোত্তম।

Verse 15

कनकेन युता येन तिलादत्तास्तु शूद्रज । ब्रह्महत्यादिपापानां विनाशस्तेन वै कृतः

হে শূদ্ৰপুত্ৰ, যিয়ে সোণৰ সৈতে তিল দান কৰে, তাৰ দ্বাৰাই ব্ৰহ্মহত্যা আদি পাপসমূহৰ বিনাশ নিশ্চয় সম্পন্ন হয়।

Verse 16

सावित्री च तिलाः प्रोक्ता सर्वकार्यार्थसाधकाः । तिलैस्तु तर्पणं कुर्याच्चातुर्मास्ये विशेषतः

সাৱিত্ৰী আৰু তিলক সকলো কাৰ্য-অৰ্থ সিদ্ধিকাৰক বুলি কোৱা হৈছে। বিশেষকৈ চাতুৰ্মাস্যত তিলৰে তৰ্পণ কৰা উচিত।

Verse 17

तिलानां दर्शनं पुण्यं स्पर्शनं सेवनं तथा । हवनं भक्षणं चैव शरीरोद्वर्त्तनं तथा

তিলৰ দৰ্শনো পুণ্য, স্পৰ্শ আৰু ব্যৱহাৰো তেনেদৰে। অগ্নিত হৱন, ভক্ষণ, আৰু দেহত ঘঁহি লোৱাও সমানেই পবিত্ৰ।

Verse 18

सर्वथा तिलवृक्षोऽयं दर्शनादेव पापहा । चातुर्मास्ये विशेषेण सेवितः सर्वसौख्यदः

সকলো দিশে এই তিলগছ দৰ্শনমাত্ৰেই পাপহাৰী। বিশেষকৈ চাতুৰ্মাস্যত সেবা কৰিলে ই সকলো সুখ প্ৰদান কৰে।

Verse 19

महेन्द्रो यवमा स्थाय स्थितो भूतहिते रतः । यवस्य सेवनं पुण्यं दर्शनं स्पर्शनं तथा

মহেন্দ্ৰ (ইন্দ্ৰ) যৱ-গছত অৱস্থিত হৈ, ভূতসমূহৰ হিতত ৰত হৈ স্থিৰভাৱে থাকে। যৱৰ সেৱন পুণ্য; তাৰ দৰ্শন আৰু স্পৰ্শো পুণ্যদায়ক।

Verse 20

यवैस्तु तर्पणं कुर्याद्देवानां दत्तमक्षयम् । प्रजानां पतयः सर्वे चूतवृक्षमुपाश्रिताः

যৱেৰে দেৱতাসকললৈ তৰ্পণ কৰিলে দান অক্ষয় হয়। আৰু সৃষ্ট প্ৰজাসকলৰ সকলো পতি-ৰক্ষক চূত (আম) গছত আশ্ৰয় লয় বুলি কোৱা হয়।

Verse 21

गन्धर्वा मलयं वृक्षमगुरुं गणनायकः । समुद्रा वेतसं वृक्षं यक्षा पुन्नागमेव च

গন্ধৰ্বসকল মলয় গছত বাস কৰে; গণনায়ক (গণেশ) আগৰু গছত। সাগৰসমূহ বেতস গছত থাকে, আৰু যক্ষসকল পুন্নাগ গছতো আশ্ৰয় লয়।

Verse 22

नागवृक्षं तथा नागाः सिद्धाः कंकोलकं द्रुमम् । गुह्यकाः पनसं चैव किन्नरा मरिचं श्रिताः

নাগসকল নাগ-গছত বাস কৰে; সিদ্ধসকল কংকোলক গছত। গুহ্যকসকল পনস (কাঁঠাল) গছত থাকে, আৰু কিন্নৰসকল মৰিচ গছত আশ্ৰয় লয়।

Verse 23

यष्टीमधु समाश्रित्य कन्दर्पोऽभूद्व्यवस्थितः । रक्तांजनं महावृक्षं वह्निराश्रित्य तिष्ठति

যষ্টীমধু গছক আশ্ৰয় কৰি কন্দৰ্প (কামদেৱ) সুপ্ৰতিষ্ঠিত হয়। আৰু বহ্নি (অগ্নি) ৰক্তাঞ্জন মহাবৃক্ষক আশ্ৰয় কৰি স্থিৰভাৱে থাকে।

Verse 24

यमो विभीतकं चैव बकुलं नैरृताधिपः । वरुणः खर्जुरीवृक्षं पूगवृक्षं च मारुतः

যম দেৱে বিভীতক গছত বাস কৰে; নৈঋতি দিশাৰ অধিপতিয়ে বকুল গছত। বৰুণে খেজুৰ গছত, আৰু মাৰুত (বায়ু) পুগ/সুপাৰী গছত নিবাস কৰে।

Verse 25

धनदोऽक्षोटकं वृक्षं रुद्राश्च बदरीद्रुमम् । सप्तर्षीणां महाताला बहुलश्चामरैर्वृतः

ধনদ (কুবেৰ) অক্ষোটক/আখৰোট গছত বাস কৰে, আৰু ৰুদ্ৰসকল বদৰী গছত। সপ্তঋষিৰ বাবে মহাতাল পাম আছে, আৰু বহুল চামৰ (চামৰী) দ্বাৰা পৰিবেষ্টিত।

Verse 26

जंबूर्मेघैः परिवृतः कृष्णवर्णोऽघनाशनः । कृष्णस्य सदृशो वर्णस्तेन जंबू नगोत्तमः

জম্বূ গছ মেঘেৰে পৰিবেষ্টিত, কৃষ্ণবৰ্ণ আৰু পাপনাশক। ইয়াৰ বৰ্ণ শ্ৰীকৃষ্ণৰ সদৃশ; সেইবাবে জম্বূ গছসমূহৰ ভিতৰত শ্ৰেষ্ঠ।

Verse 27

तत्फलैर्वासुदेवस्तु प्रीतो भवति दानतः । जंबूवृक्षं समाश्रित्य कुर्वंति द्विजभोजनम्

তাৰ ফল দান কৰিলে বাসুদেৱ প্ৰসন্ন হয়। জম্বূ গছৰ আশ্ৰয় লৈ তেওঁলোকে ব্ৰাহ্মণভোজনৰ ব্যৱস্থা কৰে।

Verse 28

तेषां प्रीतो हरिर्दद्यात्पु रुषार्थचतुष्टयम् । चातुर्मास्ये समायाते सुप्ते देवे जनार्दने

তেওঁলোকৰ ওপৰত সন্তুষ্ট হৈ হৰিয়ে মানুহ-জীৱনৰ চাৰিপুৰুষাৰ্থ দান কৰে। চাতুৰ্মাস্য আহিলে—যেতিয়া দেৱ জনাৰ্দন যোগনিদ্ৰাত শয়ন কৰে—

Verse 29

ब्राह्मणान्भोजयेद्यस्तु सपत्नीकाञ्छुचिः स्थितः । तेन नारायणस्तुष्टो भवे ल्लक्ष्मीसहायवान्

যি জনে শুচি হৈ ব্ৰাহ্মণসকলক তেওঁলোকৰ পত্নীসহ ভোজন কৰায়, সেই পুণ্যকৰ্মে লক্ষ্মীসহ নাৰায়ণ সন্তুষ্ট হন।

Verse 30

लक्ष्मीनारायणप्रीत्यै वस्त्रालंकरणैः शुभैः । परिधाय सपत्नीकः कृतकृत्यो भवेन्नरः

লক্ষ্মী-নাৰায়ণক প্ৰসন্ন কৰিবলৈ মানুহে শুভ বস্ত্ৰ আৰু অলংকাৰ পৰিধান কৰিব; পত্নীসহ এই কৰ্ম কৰিলে সি ধৰ্মকৰ্তব্য সম্পূৰ্ণ কৰা জন হয়।

Verse 31

यद्रात्रित्रितयेनैव वटा शोकभवेन च । फलं संजायते तच्च जंबुना द्विजभोजनात्

তিনিৰাতিৰ অনুশাসন আৰু শোকজাত বট-ব্ৰতৰ পৰা যি ফল জন্মে, সেই একে ফল জম্বু গছৰ সন্মানত দ্বিজসকলক ভোজন কৰোৱাতো লাভ হয়।

Verse 32

तस्मिन्दिने एकभुक्तं कारयेत्कृत्यकृत्तदा । बहुना च किमुक्तेन जंबूवृक्ष प्रपूजनात्

সেই দিন একভুক্ত (এবাৰ ভোজন) নিয়ম পালন কৰি তেতিয়া কৰ্তব্য সম্পূৰ্ণ কৰিব। অধিক ক’বলৈ কি আছে? জম্বু গছক সম্পূৰ্ণ পূজা কৰিলেই ফল নিশ্চিত।

Verse 33

पुत्रपौत्रधनैर्युक्तो जायते नात्र संशयः । जंबूर्मेघैः परिवृता विद्युताऽशोक एव च

সি পুত্ৰ, পৌত্ৰ আৰু ধনেৰে সমৃদ্ধ হয়—ইয়াত সন্দেহ নাই। জম্বু গছ মেঘেৰে আৱৃত, বিদ্যুতে দীপ্ত, আৰু অশোক গছেও সৈতে আছে।

Verse 34

वसुभिः स्वीकृतो नित्यं प्रिया लश्च महानगः । आदित्यैस्तु जपावृक्षो ह्यश्विभ्यां मदनस्तथा

ৱসুগণে সদায় প্ৰিয়াল আৰু মহান নাগ-বৃক্ষক পবিত্ৰ বুলি গ্ৰহণ কৰে; আদিত্যসকলে জপা-বৃক্ষক, আৰু অশ্বিনীকুমাৰদ্বয়ে মদনকো তেনেদৰে।

Verse 35

विश्वेभिश्च मधूकश्च गुग्गुलः पिशिताशनैः । सूर्येणार्कः पवित्रेण सोमे नाथ त्रिपत्रकः

বিশ্বেদেৱসকলে মধূকক পবিত্ৰ বুলি মানে, আৰু পিশিতাশনসকলে গুগ্গুলক; সূৰ্যই পবিত্ৰকাৰী অৰ্কক, আৰু হে নাথ, সোমে ত্ৰিপত্ৰকক।

Verse 36

खदिरो भूमिपुत्रेण अपामार्गो बुधेन च । अश्वत्थो गुरुणा चैव शुक्रेणोदुम्बरस्तथा

খদিৰ ভূমিপুত্ৰ (মঙ্গল)ৰ বুলি কোৱা হয়, আৰু অপামাৰ্গ বুধ (বুধগ্ৰহ)ৰ; অশ্বত্থ গুৰু (বৃহস্পতী)ৰ, আৰু তেনেদৰে উদুম্বৰ শুক্ৰ (শুক্ৰগ্ৰহ)ৰ।

Verse 37

शमी शनैश्चरेणाथ स्वीकृता शूद्रजातिभिः । राहुणा स्वीकृता दूर्वा पितॄणां तर्पणोचिता

হে নাথ, শমী গছ শনিৈশ্চৰ (শনি) আৰু শূদ্ৰজাতিসকলেও গ্ৰহণ কৰে। ৰাহুৱে দূৰ্বা ঘাঁহ গ্ৰহণ কৰে; ই পিতৃসকলৰ তৰ্পণ অৰ্পণৰ বাবে উপযুক্ত।

Verse 38

विष्णोश्च दयिता नित्यं चातुर्मास्ये विशेषतः । केतुना स्वीकृतो दर्भो याज्ञिकेयो महाफलः

ই ভগৱান বিষ্ণুৰ সদায় প্ৰিয়, বিশেষকৈ চাতুৰ্মাস্য কালত। কেতুৱে দৰ্ভ ঘাঁহ গ্ৰহণ কৰে; ই যাজ্ঞিকৰ নিজস্ব আৰু মহাফল প্ৰদান কৰে।

Verse 39

विना येन शुभं कर्म संपूर्णं नैव जायते । पवित्राणां पवित्रं यो मङ्गलानां च मङ्गलम्

যাৰ অবিহনে কোনো শুভ কৰ্ম কেতিয়াও সম্পূৰ্ণ নহয়—সেইজন পৱিত্ৰসকলৰো পৰম পৱিত্ৰ, আৰু মঙ্গলসমূহৰ মাজত সৰ্বশ্ৰেষ্ঠ মঙ্গল।

Verse 40

मुमूर्षूणां मोक्षरूपो धरासंस्थो महाद्रुमः । अस्मिन्वसंति सततं ब्रह्मविष्णुशिवाः सदा

মৃত্যুৰ ওচৰত থকা লোকসকলৰ বাবে, পৃথিৱীত দৃঢ়ভাৱে প্ৰতিষ্ঠিত এই মহাদ্ৰুমেই মোক্ষৰ স্বৰূপ। ইয়াত ব্ৰহ্মা, বিষ্ণু আৰু শিৱ সদায় অবিৰত বাস কৰে।

Verse 41

मूले मध्ये तथाऽग्रे च यस्य नामापि तृप्ति दम् । अन्येऽपि देवा वृक्षांस्तानधिश्रित्य महाद्रुमाः

যাৰ মূলত, মধ্যত আৰু শীৰ্ষত—যাৰ নামমাত্ৰেই তৃপ্তি আৰু পূৰ্ণতা দান কৰে—অন্য দেৱতাসকলেও সেই গছসমূহক আশ্ৰয় কৰি মহাদ্ৰুমসমূহত বাস কৰে।

Verse 42

प्रवर्त्तंते हि मासेषु चतुर्षु च न संशयः । चातुर्मास्ये देवपत्न्यः सर्वा वल्लीसमाश्रि ताः

নিশ্চয়েই চাৰিমাহৰ ভিতৰত—কোনো সন্দেহ নাই—(এই আচাৰ-অনুষ্ঠানসমূহ) বিশেষভাৱে প্ৰৱৰ্তিত হয়। চাতুৰ্মাস্যত সকলো দেৱপত্নী লতা-ৱল্লীত আশ্ৰয় লয় বুলি কোৱা হয়।

Verse 43

प्रयच्छंति नृणां कामान्वांछितान्सेविता अपि । तस्मात्सर्वात्मभावेन पिप्पलो येन सेवितः

কেৱল সেৱা কৰিলেই তেওঁলোকে মানুহক ইচ্ছিত কামনা প্ৰদান কৰে। সেয়েহে যিজনে সৰ্বাত্মভাৱে, একাগ্ৰ ভক্তিৰে পিপ্পল (অশ্বত্থ) গছৰ সেৱা কৰে…

Verse 44

सेविताः सकला वृक्षा श्चातुर्मास्ये विशेषतः । तुलसी सेविता येन सर्ववल्यश्च सेविताः

যিয়ে পবিত্ৰ তুলসীৰ সেৱা কৰে, সিয়ে যেন সকলো গছৰেই সেৱা কৰিলে—বিশেষকৈ চাতুৰ্মাস্যত; আৰু সকলো লতাও তেনেদৰে সেৱিত হয়।

Verse 45

आप्यायितं जगत्सर्वमाब्रह्मस्तंबसेवितम् । चातुर्मास्ये गृह स्थेन वानप्रस्थेन वा पुनः

এনেদৰে কৰা সেৱাই সমগ্ৰ জগতক—ব্ৰহ্মাৰ পৰা ঘাঁহৰ তৃণলৈকে—পোষণ কৰি ধৰি ৰাখে; চাতুৰ্মাস্যত এই সেৱা গৃহস্থই হওক বা পুনৰ বনবাসী (বানপ্ৰস্থ)ই হওক।

Verse 46

ब्रह्मचारियतिभ्यां च सेविता मोक्षदायिनी । एतेषां सर्ववृक्षाणां छेदनं नैव कारयेत्

ব্ৰহ্মচাৰী আৰু যতি (সন্ন্যাসী)সকলেও যেতিয়া ইয়াক সেৱা কৰে, তেতিয়া ই মোক্ষদায়িনী হয়। এই সকলো পবিত্ৰ গছৰ কোনো এটাৰো ছেদন কেতিয়াও কৰাব নালাগে।

Verse 47

चातुर्मास्ये विशेषेण विना यज्ञादिकारणम् । एतदुक्तमशेषेण यत्पृष्टोऽहमिह त्वया

চাতুৰ্মাস্যত বিশেষকৈ—যজ্ঞ আদি কাৰণ ব্যতীত—তুমি ইয়াত মোক যি সুধিছিলা, সেয়া মই সম্পূৰ্ণৰূপে কৈ দিলোঁ।

Verse 48

यथा वृक्षत्वमापन्ना देवाः सर्वेऽपि शूद्रज

হে শূদ্ৰজ, কেনেকৈ সকলো দেৱতাই গছ হোৱাৰ অৱস্থা গ্ৰহণ কৰিলে—

Verse 49

अश्वत्थमेकं पिचुमन्दमेकं न्यग्रोधमेकं दश तित्तिडीश्च । कपित्थबिल्वामलकीत्रयं च एतांश्च दृष्ट्वा नरकं न पश्येत्

এটা অশ্বত্থ, এটা পিচুমন্দ, এটা ন্যগ্ৰোধ আৰু দহটা তিত্তিডী গছ; লগতে ত্ৰয়—কপিত্থ, বিল্ব আৰু আমলকী—এইসকলক দৰ্শন কৰিলে মানুহে নৰকৰ দৰ্শন নকৰে।

Verse 50

सर्वे देवा विश्ववृक्षेशयाश्च कृष्णा धारा कृष्णमध्याग्रकाश्च । यस्मिन्देवे सेविते विश्वपूज्ये सर्वं तृप्तं जायते विश्वमेतत्

তাত সকলো দেৱতা—বিশ্ববৃক্ষৰ অধিষ্ঠাতা শক্তিসকলসহ—উপস্থিত: ক’লা ধাৰাৰ দৰে, আৰু তাৰ মধ্য আৰু শিখৰত ব্যাপি থকা কৃষ্ণ-সন্নিধিৰ দৰে। সেই বিশ্বপূজ্য দেৱক সেৱা কৰিলে এই সমগ্ৰ বিশ্ব তৃপ্ত আৰু পূৰ্ণ হয়।