Adhyaya 149
এই অধ্যায়ত ঋষিসকলৰ প্ৰশ্নৰ উত্তৰত সূতে কয়—দেৱী একেই আদ্যশক্তি; লোককল্যাণ আৰু উপদ্ৰৱকাৰী শক্তিৰ দমনাৰ্থে তেওঁ বহু ৰূপে প্ৰাদুৰ্ভাৱ কৰে। মহিষাসুৰ-বধৰ বাবে কাত্যায়নী, শুম্ভ-নিশুম্ভ-বধৰ বাবে চামুণ্ডা, আৰু পৰৱৰ্তী ভীতি-চক্ৰত শ্ৰীমাতা—এই প্ৰসিদ্ধ প্ৰকাশসমূহ উল্লেখ কৰি, তাৰ পিছত ‘কেলীশ্বৰী’ ৰূপৰ কথা উত্থাপন হয়। অন্ধকে দেৱতাসকলক পদচ্যুত কৰাৰ সময়ত শিৱে অথৰ্বণ-ধাঁচৰ মন্ত্ৰে পৰাশক্তিক আহ্বান কৰে। স্তৱত কোৱা হয়—সমস্ত নাৰী-ৰূপেই তেওঁৰ বিভূতি। শিৱে অন্ধক-নিগ্ৰহৰ বাবে দেৱীৰ সহায় প্ৰাৰ্থনা কৰে। ‘কেলি-ময়’—লীলাময়, বহুৰূপী ভাব ধৰি অগ্নি-সন্নিধিত আহ্বানিত হোৱা বাবে ত্ৰিলোকত তেওঁ ‘কেলীশ্বৰী’ নামে প্ৰসিদ্ধ—এই নাম-ব্যুৎপত্তিও দিয়া হৈছে। অষ্টমী আৰু চতুৰ্দশীত কেলীশ্বৰীৰ পূজাই ইষ্টফল দিয়ে; যুদ্ধকালত ৰজাৰ দূতে তেওঁৰ স্তৱ পাঠ কৰিলে অল্প সেনাৰোও বিজয় লাভ হয়—এনে ফলশ্ৰুতি আছে। পাছত অন্ধকৰ বংশকথা আৰু স্বভাৱ-বিকাশ—হিৰণ্যকশিপুৰ বংশসূত্ৰ, ব্ৰহ্মাক তপস্যাৰে সন্তুষ্ট কৰি বৰ বিচৰা, সম্পূৰ্ণ অমৰত্বৰ অস্বীকৃতি, আৰু তাৰ পিছত প্ৰতিশোধে দেৱতাসকলৰ সৈতে যুদ্ধ। দিৱ্যাস্ত্ৰ বিনিময়, শিৱাগমন, মাতৃ-যোগিনী শক্তিৰ প্ৰাদুৰ্ভাৱ, ‘পুৰুষ-ব্ৰত’ বুলি কৈ নাৰীক আঘাত নকৰাৰ অন্ধকৰ হঠ, আৰু শেষত তমোস্ত্ৰ প্ৰয়োগ—ইয়াৰে যুদ্ধৰ সৈতে নৈতিক-আচাৰগত সুৰো প্ৰকাশ পায়।
Shlokas
Verse 1
ऋषय ऊचुः । केलीश्वरी च या देवी श्रूयते सूतनंदन । माहात्म्यं वद नस्तस्या उत्पत्तिं च सुविस्तरात्
ঋষিসকলে ক’লে: “হে সূতনন্দন, আমি দেৱী কেলীশ্বৰীৰ কথা শুনো। অনুগ্ৰহ কৰি তেঁওৰ মাহাত্ম্য আৰু উৎপত্তিও আমাক বিস্তাৰে কওক।”
Verse 2
कस्मिन्काले समुत्पन्ना किमर्थं च सुरेश्वरी । किं तस्या जायते श्रेयः पूजया नमनेन च
“সুৰেশ্বৰী কেতিয়া উদ্ভৱ হ’ল আৰু কিহৰ বাবে? তেঁওক পূজা কৰা আৰু নমস্কাৰ কৰাত কি শ্ৰেয় (কল্যাণ) লাভ হয়?”
Verse 3
त्वया कात्यायनी प्रोक्ता चामुण्डा च सुरेश्वरी । श्रीमाता च समुत्पन्ना किमर्थं च सुरेश्वरी
আপুনি কাত্যায়নী আৰু চামুণ্ডা—দেৱলোকৰ অধিষ্ঠাত্রী—ৰ কথা কৈছে; আৰু শ্ৰীমাতা আৰু তেখেতৰ প্ৰকাশৰ কথাও। তেন্তে এই সুৰেশ্বৰী (কেলীশ্বৰী) কিহৰ উদ্দেশ্যে উদ্ভৱ হ’ল?
Verse 4
श्रीमाता च तथा तारा देवी शत्रुविनाशिनी । केलीश्वरी न संप्रोक्ता तस्मात्तां वद सांप्रतम्
শ্ৰীমাতা আৰু তদ্ৰূপে তাৰা—শত্ৰুনাশিনী দেৱী—ৰ কথা কোৱা হৈছে। কিন্তু কেলীশ্বৰীৰ ব্যাখ্যা এতিয়াও হোৱা নাই; সেয়ে এতিয়াই তেখেতৰ বিষয়ে কওক।
Verse 5
कौतुकं नः समुत्पन्नमत्रार्थे सूतनंदन
হে সূতনন্দন, এই বিষয়ত আমাৰ মনত কৌতূহল জাগি উঠিছে।
Verse 6
सूत उवाच । आद्यैका देवता लोके बहुरूपा व्यवस्थिता । देवतानां हितार्थाय दैत्यपक्षक्षयाय च
সূতে ক’লে: জগতত এক আদ্য দেৱতা আছে, যি বহু ৰূপে প্রতিষ্ঠিত—দেৱতাসকলৰ মঙ্গলৰ বাবে আৰু দৈত্যপক্ষৰ বিনাশৰ বাবে।
Verse 7
यदायदात्र देवानां व्यसनं जायते क्वचित् । तदातदा परा शक्तिर्या सा व्याप्य व्यवस्थिता
যেতিয়া কেতিয়াবা দেৱতাসকলৰ ওপৰত বিপদ নামি আহে, তেতিয়াই সৰ্বব্যাপী সেই পৰাশক্তি প্ৰকাশ পাই নিজৰ স্থান গ্ৰহণ কৰে।
Verse 8
सर्वमेतज्जगद्धात्री जन्म चक्रे धरातले । महिषासुरनाशाय सा च कात्यायनी भुवि
সেই জগতধাত্রী জগদম্বাই নানা ৰূপে ধৰণীত জন্ম গ্ৰহণ কৰিলে; মহিষাসুৰ বিনাশৰ বাবে তেওঁ ভুবনত কাত্যায়নী ৰূপ ধাৰণ কৰিলে।
Verse 9
अवतीर्णा परा मूर्तिर्गतास्मिन्भुवनत्रये । यदा शुंभनिक्षंभौ च दानवौ बलदर्पितौ
পৰম মূৰ্তি অৱতীৰ্ণ হৈ ত্ৰিভুবনত বিচৰণ কৰিলে, যেতিয়া দানৱ ভ্ৰাতা শুম্ভ আৰু নিশুম্ভ বল-দৰ্পে মত্ত হৈ উঠিল।
Verse 10
अवतीर्णा तदा सैव चामुंडा रूपमाश्रिता । प्रोद्गते कालयवने सर्वदेवभयावहे
তেতিয়া সেই দেৱীয়ে পুনৰ অৱতীৰ্ণ হৈ চামুণ্ডা ৰূপ আশ্ৰয় কৰিলে, যেতিয়া কালযৱন উদিত হৈ সকলো দেৱতাৰ বাবে ভয়ংকৰ হৈ উঠিল।
Verse 11
श्रीमातारूपिणी देवी सैव जाता महीतले । अंधासुरवधार्थाय शंभुनाऽक्रांतचेतसा । सृष्टा केलीवरी देवी यया व्याप्तमिदं जगत्
সেই একে দেৱী শ্ৰীমাতা ৰূপে ধৰণীত জন্মিলে। অন্ধাসুৰ বধৰ উদ্দেশ্যে, কৰ্মে উদ্দীপিতচিত্ত শম্ভুৱে কেলীৱৰী দেৱীক সৃষ্টি কৰিলে, যাৰ দ্বাৰা এই সমগ্ৰ জগত্ ব্যাপ্ত।
Verse 12
ततस्तस्याः प्रभावेन हत्वा दैत्यानशेषतः । अन्धको निहतः पश्चात्त्रैलोक्यव्यसनप्रदः
তাৰ পিছত তেওঁৰ মহাপ্ৰভাৱত সকলো দৈত্যক নিঃশেষে বধ কৰি, ত্ৰিলোকক দুঃখ দান কৰা অন্ধকো পৰৱৰ্তীতে নিহিত হ’ল।
Verse 13
ऋषय ऊचुः । अन्धकः कस्य पुत्रोऽयं किंप्रभावः कथं हतः । कस्माद्धतस्तु संग्रामे सर्वं विस्तरतो वद
ঋষিসকলে ক’লে: ‘অন্ধক কাৰ পুত্ৰ? তাৰ প্ৰভাৱ কিমান, আৰু কেনেকৈ সি নিহত হ’ল? যুদ্ধত কিয় তাক বধ কৰা হ’ল? সকলো কথা বিস্তাৰে কওক।’
Verse 14
सूत उवाच । दक्षस्य दुहिता नाम्ना दितिः सर्वगुणालया । हिरण्यकशिपुर्नाम तस्याः पुत्रो बभूव ह
সূতে ক’লে: ‘দক্ষৰ কন্যা দিতি নামে আছিল, যি সকলো গুণৰ আধাৰ। তাইৰ গৰ্ভৰ পৰা হিৰণ্যকশিপু নামে খ্যাত পুত্ৰ জন্মিল।’
Verse 15
येन शक्रादयो देवा जिताः सर्वे रणाजिरे । स्वर्गे राज्यं कृतं भूरि स्वयमेव महात्मना
তেওঁৰ দ্বাৰা ৰণক্ষেত্ৰত শক্ৰ (ইন্দ্ৰ) আদি সকলো দেৱতা পৰাজিত হ’ল; আৰু সেই মহাত্মাই নিজেই স্বৰ্গত মহৎ ৰাজ্য স্থাপন কৰিলে।
Verse 16
यद्भयात्सकलैर्देवैर्नानाशस्त्राण्यनेकशः । निर्मितान्यतिमुख्यानि वर्मचर्मयुतानि च
তাঁৰ ভয়ত সকলো দেৱতাই নানাবিধ অস্ত্ৰ বহুবারে নিৰ্মাণ কৰিলে—বিশেষকৈ অতি প্ৰধান, ভয়ংকৰবোৰ—আৰু বর্ম তথা চর্মযুক্ত ৰক্ষাকবচো সাজিলে।
Verse 18
तस्य पुत्रद्वयं जज्ञ वीर्यौदार्यगुणान्वितम् । ज्येष्ठः प्रह्लाद इत्युक्तो द्वितीयश्चांधकस्तथा
তাঁৰ দুজন পুত্ৰ জন্মিল, যিসকল বীৰ্য আৰু ঔদাৰ্য গুণে বিভূষিত। জ্যেষ্ঠজন ‘প্ৰহ্লাদ’ নামে খ্যাত, আৰু দ্বিতীয়জন তদ্ৰূপ ‘অন্ধক’।
Verse 19
हिरण्यकशिपौ प्राप्ते मृत्युलोकं सुहृद्गणैः । अमात्यैश्च ततः प्रोक्तः प्रह्लादो विनयान्वितैः
যেতিয়া হিৰণ্যকশিপু সুহৃদ-গণ আৰু অমাত্যসকলৰ সৈতে মৃত্যুলোকলৈ গ’ল, তেতিয়া বিনয়যুক্ত মন্ত্রী আৰু বন্ধু-মণ্ডলীয়ে প্ৰহ্লাদক সম্বোধন কৰিলে।
Verse 21
प्रह्राद उवाच । नाहं राज्यं करिष्यामि कथंचिदपि भूतले । यतस्ततो निबोधध्वं वचनं मम सांप्रतम्
প্ৰহ্লাদে ক’লে: মই কোনোভাবেই পৃথিৱীত ৰাজ্য গ্ৰহণ নকৰোঁ। সেয়ে এতিয়া মই যি কথা কওঁ, সেয়া ভালদৰে বুজা।
Verse 22
दैत्यराज्यं न वांछंति देवाः शक्रपुरोगमाः । तेषां रक्षाकरो नित्यं विष्णुः स भगवान्स्वयम्
ইন্দ্ৰ আদি দেৱতাসকলে দৈত্যসকলৰ আধিপত্য কামনা নকৰে; কিয়নো তেওঁলোকৰ নিত্য ৰক্ষাকৰ্তা হৈছে বিষ্ণু—সেই ভগৱান স্বয়ং।
Verse 23
अप्यहं सन्त्यजे प्राणान्सर्वस्वं वा न संशयः । हरिणा सह संग्रामं नाहं कर्तुमहो क्षमः
নিশ্চয়েই মই প্ৰাণ ত্যাগ কৰোঁ বা সকলো সম্পদ এৰি দিওঁ; কিন্তু হায়, হৰিৰ সৈতে যুদ্ধ কৰিবলৈ মই সক্ষম নহয়।
Verse 24
यो मयाऽभ्यर्चितो नित्यं प्रणतश्च सुरेश्वरः । न तेन सहितो युद्धं करिष्यामि कथञ्चन
যিজন সুৰেশ্বৰক মই নিত্য পূজা কৰোঁ আৰু যাঁৰ আগত প্ৰণাম কৰোঁ, তেওঁৰ বিপক্ষে মই কোনোভাবেই যুদ্ধ নকৰোঁ।
Verse 25
सूत उवाच । प्रह्लादेन च संत्यक्ते राज्ये पितृसमुद्भवे । अन्धकः स्थापितस्तत्र संमंत्र्य सचिवैर्मिथः
সূতে ক’লে: পিতৃসূত্ৰে লাভ কৰা ৰাজ্য প্ৰহ্লাদে ত্যাগ কৰোঁতেই, সচিবসকলৰ সৈতে পৰস্পৰ পৰামৰ্শ কৰি তাত অন্ধকক সিংহাসনত স্থাপন কৰা হ’ল।
Verse 26
हिरण्यकशिपोः पुत्रो देवदानवदर्पहा । सोऽपि राज्यममात्येभ्यो निधाय तदनन्तरम्
হিৰণ্যকশিপুৰ পুত্ৰ—যিজনে দেৱ আৰু দানৱৰ দৰ্প চূৰ্ণ কৰিছিল—সেও ৰাজ্য আমাত্যসকলৰ হাতত অৰ্পণ কৰি তাৰ পাছত শাসনৰ পৰা আঁতৰি গ’ল।
Verse 27
तपश्चक्रे चिरं कालं ध्यायमानः पितामहम् । त्यक्त्वा कामं तथा क्रोधं दंभं मत्सरमेव च
পিতামহ ব্ৰহ্মাক ধ্যান কৰি সি দীঘল কাল তপস্যা কৰিলে; কাম, ক্ৰোধ, দম্ভ আৰু মত্সৰো ত্যাগ কৰিলে।
Verse 28
जितेंद्रियः सुशांतात्मा समः सर्वेषु जन्तुषु । वृक्षमूलाश्रयः शांतः संतुष्टेनांतरात्मना
ইন্দ্ৰিয়জয়ী, অন্তৰত শান্ত, সকলো জীৱৰ প্ৰতি সমদৃষ্টি; গছৰ মূলত আশ্ৰয় লৈ সি নীৰৱ-শান্ত হৈ থাকিল, অন্তৰাত্মা সন্তুষ্ট।
Verse 29
यावद्वर्षसहस्रांतं फलाहारो बभूव ह । शीर्णपर्णाशनाहारो यावद्वर्षसहस्रकम्
হাজাৰ বছৰ পৰ্যন্ত সি ফলাহাৰেই জীৱন ধাৰণ কৰিলে; আৰু আন হাজাৰ বছৰ ধৰি ঝৰা পাতকেই আহাৰ কৰি থাকিল।
Verse 30
ध्यायमानो दिवानक्तं देवदेवं पितामहम् । वायुभक्षस्ततो जज्ञे तावत्कालं द्विजोत्तमाः
দেৱদেৱ পিতামহক দিন-ৰাতি ধ্যান কৰি, হে দ্বিজশ্ৰেষ্ঠসকল, সিমান কাললৈ তেওঁ বায়ুভক্ষী হৈ পৰিল।
Verse 31
ततो वर्षसहस्रांते चतुर्थे समुपस्थिते । तमुवाच स्वयं ब्रह्मा स्वयमभ्येत्य हर्षितः
তাৰ পাছত চতুৰ্থ সহস্ৰবৰ্ষৰ অন্ত পৰি সম্পূৰ্ণ হোৱাত, আনন্দিত ব্ৰহ্মাই নিজে আহি সোঁৱৰণেৰে তাক ক’লে।
Verse 33
ब्रह्मोवाच । परितुष्टोऽस्मि ते वत्स वरं वरय सुव्रत । तुष्टोऽहं ते प्रदास्यामि यद्यपि स्यात्सुदुर्लभम् । अन्धक उवाच । यदि यच्छसि मे ब्रह्मन्वरं मनसि वांछितम् । जरामरणनाशाय दीयतां सुरसत्तम
ব্ৰহ্মাই ক’লে: ‘বৎস, মই তোমাত পৰিতুষ্ট; হে সুব্ৰত, বৰ বাছা। মই সন্তুষ্ট হৈ তোমাক বৰ দিম, যদিও সি অতি দুৰ্লভ।’ অন্ধকে ক’লে: ‘হে ব্ৰহ্মন, যদি মোৰ মনৰ ইচ্ছিত বৰ দিয়া, তেন্তে জৰা-মৰণ নাশৰ বাবে সেয়া দিয়া, হে সুৰশ্ৰেষ্ঠ।’
Verse 34
श्रीब्रह्मोवाच । न कश्चिच्च जराहीनो विद्यतेऽत्र धरातले । मरणेन विना नैव यस्य जन्म भवेत्क्षितौ
শ্ৰী ব্ৰহ্মাই ক’লে: ‘এই ধৰাতলত জৰাহীন কোনো জন নাই; আৰু মৰণ নোহোৱাকৈ ক্ষিতিত কাৰো জন্মো নহয়।’
Verse 35
तथापि तव दास्यामि बहुधर्मरतस्य च । तस्मात्कुरु महाभाग राज्यं गत्वा निजं गृहम्
তথাপি, বহু ধৰ্মত ৰত তোমাক মই বৰ দিম। সেয়ে, হে মহাভাগ, নিজ গৃহলৈ গৈ নিজ ৰাজ্যৰ শাসন গ্ৰহণ কৰা।
Verse 36
भवेद्बहुफलं राज्यं श्मशानं भवनं यथा । बहुकण्टकसंकीर्णं क्रूरकर्मभिरावृतम्
ৰাজ্যধৰ্ম বহু ফল আনে—কিন্তু ই শ্মশানসদৃশ গৃহৰ দৰে; বহু কাঁইটত ভৰা, আৰু নিষ্ঠুৰ কৰ্মৰ বোজাই ঘেৰাও কৰা।
Verse 37
सूत उवाच । एवमुक्त्वा चतुर्वक्त्रस्ततश्चादर्शनं गतः । कस्यचित्त्वथ कालस्य प्रेरितः कालधर्मणा । प्रोवाच सचिवान्सोऽथ पितुर्वैरमनुस्मरन्
সূত ক’লে: এইদৰে কৈ চতুৰ্মুখ ব্ৰহ্মা তেতিয়া অদৃশ্য হ’ল। কিছু কাল পিছত, কালধৰ্মৰ প্ৰেৰণা পাই আগবাঢ়ি, তেওঁ (অন্ধক) পিতৃবৈৰ স্মৰণ কৰি নিজৰ মন্ত্ৰীসকলক ক’লে।
Verse 38
अन्धक उवाच । पितास्माकं हतो देवैः पितृव्यश्च महाबलः । कपटेन न शौर्येण तस्मात्तान्सूदयाम्यहम्
অন্ধকে ক’লে: আমাৰ পিতা দেবতাসকলে বধ কৰিলে, আৰু আমাৰ মহাবলী পিতৃব্যও—শৌৰ্যৰে নহয়, কপটতাৰে। সেয়ে মই তেওঁলোকক বিনাশ কৰিম।
Verse 39
कोऽर्थः पुत्रेण जातेन यो न कृत्यैः सुशंसितैः । प्राकट्यं याति सर्वत्र वंशस्याग्रे ध्वजो यथा
যি পুত্ৰ সুপ্ৰশংসিত কৰ্মেৰে সৰ্বত্ৰ খ্যাতি নাপায়, তেনে পুত্ৰ জন্মাই কি লাভ—যেনেকৈ বংশৰ অগ্ৰভাগত ধ্বজা উত্তোলিত হয়?
Verse 41
अस्माकं खल्विमे लोकाः के देवाः के द्विजातयः । यज्ञभागान्हरिष्यामो हत्वा शक्रमुखान्सुरान्
নিশ্চয় এই লোকসমূহ আমাৰেই—দেৱতা কোন, দ্বিজাতি কোন? শক্ৰপ্ৰধান সুৰসকলক বধ কৰি আমি যজ্ঞভাগ হৰণ কৰিম।
Verse 42
एवं ते समयं कृत्वा सैन्येन महतान्विताः । प्रजग्मुस्त्वरितास्तत्र यत्र शक्रो व्यवस्थितः
এইদৰে তেওঁলোকে সময়-চুক্তি স্থিৰ কৰি, মহা-সেনাৰে সৈতে, তৎক্ষণাৎ তাত গ’ল য’ত শক্ৰ দেৱ স্থিত আছিল।
Verse 43
शक्रोऽपि दानवानीकं दृष्ट्वा तान्सहसागतान् । आरुह्यैरावणं नागं युद्धार्थं निर्ययौ तदा
শক্ৰেও হঠাতে আহি পৰা দানৱ-সেনা দেখি, ঐৰাৱত গজত আৰোহণ কৰি তেতিয়াই যুদ্ধলৈ ওলাই গ’ল।
Verse 44
सह देवगणैः सर्वैर्वसुरुद्रार्कपूर्वकैः । एतस्मिन्नंतरे शक्रो वज्रं रौद्रतमं च यत्
বসু, ৰুদ্ৰ আৰু আদিত্যসকলৰ অগ্ৰভাগত সকলো দেৱগণৰ সৈতে; সেই অন্তৰত শক্ৰে তীব্ৰ ৰৌদ্ৰ ভয়ংকৰ বজ্ৰ ধাৰণ কৰিলে।
Verse 45
समुद्दिश्यांधकं तस्मै मुमोच परवीरहा । स हतस्तेन वज्रेण विहस्य दनुजोत्तमः
অন্ধকক লক্ষ্য কৰি, শত্রু-বীৰসংহাৰী শক্ৰে সেই বজ্ৰ নিক্ষেপ কৰিলে। সেই বজ্ৰত আঘাতপ্ৰাপ্ত হৈও দনুজশ্ৰেষ্ঠে হাঁহি উঠিল।
Verse 46
शक्रं प्रोवाच संहृष्टस्तारनादेन संयुगे । दृष्टं बाहुबलं शक्र तवाद्य सुचिरान्मया
যুদ্ধক্ষেত্ৰত আনন্দিত হৈ, গম্ভীৰ ধ্বনিৰে সি শক্ৰক ক’লে— “হে শক্ৰ, আজি বহুদিনৰ পাছত মই তোমাৰ বাহুবল দেখিলোঁ।”
Verse 47
अधुना पश्य चास्माकं त्वमेव बलसूदन
এতিয়া চোৱা, হে বল-সূদন, আমাৰ শক্তিৰ মহিমা—তুমিয়েই!
Verse 48
सूत उवाच । एवमुक्त्वाथ चाविध्य गदां गुर्वीं मुमोच ह । शतघंटामहारावां निर्मितां विश्वकर्मणा
সূতে ক’লে: এইদৰে কৈ সি তেতিয়া গম্ভীৰভাৱে গদা ঘূৰাই নিক্ষেপ কৰিলে—শত ঘণ্টাৰ মহাৰৱে গর্জিত—বিশ্বকৰ্মাই নিৰ্মিত।
Verse 49
सर्वायसमयीं गुर्वीं यमजिह्वाभिवापराम् । शतहस्तां प्रमाणेन प्राणिनां भयवर्द्धिनीम्
সেই গদা সম্পূৰ্ণ লৌহময়, অতিভাৰী, যমৰ জ্বলন্ত জিহ্বাৰ সদৃশ; মাপে শত হস্ত—প্ৰাণীৰ ভয় বৃদ্ধি কৰোঁতা।
Verse 50
तया विनिहतः शक्रो मूर्छाव्याकुलितेंद्रियः । ध्वजयष्टिं समाश्रित्य निविष्टो गजमूर्द्धनि
তাৰে আঘাতে শক্ৰ লুটাই পৰিল, মূৰ্ছাই ইন্দ্ৰিয় ব্যাকুল; ধ্বজা-দণ্ড আঁকোৱালি ধৰি গজৰ মূৰত বহিল।
Verse 51
अथ संमूर्छितं दृष्ट्वा शक्रं स्कन्दः प्रकोपितः । मुमोचाथ निजां शक्तिममोघां वज्रसंनिभाम्
তাৰ পিছত মূৰ্ছিত শক্ৰক দেখি স্কন্দ ক্ৰোধে জ্বলি উঠিল; তেতিয়া সি নিজৰ অমোঘ শক্তি—বজ্ৰসদৃশ—নিক্ষেপ কৰিলে।
Verse 52
तामायांतीं समालोक्य दानवो निशितैः शरैः । प्रतिलोमां ततश्चक्रे लीलयैव महाबलः
তাক নিজৰ ফালে আহি থকা দেখি, মহাবলী দানৱে তীক্ষ্ণ শৰ নিক্ষেপ কৰি লীলামাত্ৰে তাক বিপৰীত দিশলৈ ঘূৰাই দিলে।
Verse 53
ततः स्कन्दोऽपि संगृह्य चापं तं प्रति सायकान् । मुमोचाशीविषाकाराल्लंघ्वस्त्रं तस्य दर्शयन्
তাৰ পাছত স্কন্দেও ধনু ধৰি তাৰ প্ৰতি বাণ মুকলি কৰিলে—ভয়ংকৰ বিষধৰ সাপৰ দৰে—আৰু নিজৰ অস্ত্ৰবিদ্যাৰ ক্ষিপ্ৰতা তাক দেখুৱালে।
Verse 54
एतस्मिन्नन्तरे देवाः सर्वे शस्त्रप्रवृष्टिभिः । समंताच्छादयामासुर्दानवानामनीकिनीम्
ইফালে, সকলো দেৱতাই অস্ত্ৰবৃষ্টিৰে দানৱসেনাক চাৰিওফালে ঢাকি পেলালে।
Verse 55
ततस्तु दानवाः सर्वे देवतानामनीकिनीम् । प्रहारैः पीडयामासुर्दुद्रुवुस्ते दिवौकसः
কিন্তু তাৰ পাছত সকলো দানৱে দেৱতাসেনাক আঘাতে আঘাতে পীড়িত কৰিলে, আৰু সেই স্বৰ্গবাসীসকল পলাই গ’ল।
Verse 57
मा भैष्ट देवताः सर्वाः पश्यध्वं मद्विचेष्टितम् । इत्युक्त्वा भगवाञ्छम्भुर्मंत्रैराथर्वणैस्तदा
“ভয় নকৰিবা, হে সকলো দেৱতা—মোৰ কৃত্য চোৱা!” এই বুলি কৈ ভগৱান শম্ভুৱে তেতিয়া আথৰ্বণ মন্ত্রসমূহেৰে (ক্ৰিয়া) আৰম্ভ কৰিলে।
Verse 58
आह्वयामास विश्वेशां परां शक्तिमनुत्तमाम् । आहूता परमा शक्तिर्जगाम हरसंनिधिम्
তেওঁ বিশ্বেশ্বৰ প্ৰভুৰ অনুত্তম পৰম শক্তিক আহ্বান কৰিলে; আহ্বান পোৱা মাত্ৰ সেই সৰ্বোচ্চ শক্তি হৰ (শিৱ)ৰ সান্নিধ্যলৈ আহিল।
Verse 59
ततो भग्नान्सुरान्दृष्ट्वा सगणो वृषवाहनः । दर्शयामास चात्मानं देवानाश्वासयन्निव
তাৰ পাছত পৰাজিত আৰু ছিন্নভিন্ন দেৱতাসকলক দেখি, গণসহ বৃষধ্বজধাৰী প্ৰভু (শিৱ) নিজ ৰূপ প্ৰকাশ কৰিলে—যেন দেৱতাসকলক সান্ত্বনা আৰু আশ্বাস দিচ্ছে।
Verse 60
श्रीभगवानुवाच । नमस्ते देवदेवेशि नमस्ते भक्तिवल्लभे । सर्वगे सर्वदे देवि नमस्ते विश्वधारिणि
শ্ৰী ভগৱানে ক’লে: ‘নমস্কাৰ তোমাক, হে দেৱদেৱেশ্বৰী; নমস্কাৰ তোমাক, হে ভক্তিৰ প্ৰিয়। হে সৰ্বগত, হে সকলো বৰদানদায়িনী দেৱী, নমস্কাৰ তোমাক, হে বিশ্বধাৰিণী।’
Verse 61
नमस्ते शक्तिरूपेण सृष्टिप्रलयकारिणि । नमस्ते प्रभया युक्ते विद्युज्ज्वलितकुण्डले
নমস্কাৰ তোমাক শক্তিৰূপিণী, সৃষ্টিৰ আৰু প্ৰলয়ৰ কাৰিণী। নমস্কাৰ তোমাক, দীপ্ত প্ৰভাৰে যু্ক্ত, যাৰ কুণ্ডল বিদ্যুতৰ দৰে জ্বলে।
Verse 62
त्वं स्वाहा त्वं स्वधा देवि त्वं सृष्टिस्त्वं शुचिर्धृतिः । अरुंधती तथेंद्राणी त्वं लक्ष्मीस्त्वं च पार्वती
তুমি স্বাহা, তুমি স্বধা, হে দেৱী। তুমি সৃষ্টিই; তুমি শুচিতা আৰু ধৃতি। তুমি অৰুন্ধতী, আৰু ইন্দ্ৰাণীও; তুমি লক্ষ্মী—আৰু তুমিয়েই পাৰ্বতী।
Verse 63
यत्किंचित्स्त्रीस्वरूपं च समस्तं भुवनत्रये । तत्सर्वं त्वत्स्वरूपं स्यादिति शास्त्रेषु निश्चयः
ত্ৰিভুবনত যিমান নাৰীৰ স্বৰূপ আছে, সেই সকলোবোৰ তোমাৰেই স্বৰূপ, এয়াই শাস্ত্ৰৰ নিশ্চিত সিদ্ধান্ত।
Verse 64
श्रीदेव्युवाच । किमर्थं च समाहूता त्वयाहं वृषवाहन । मंत्रैराथर्वणै रौद्रैस्तत्सर्वं मे प्रकीर्तय
শ্ৰী দেৱীয়ে ক’লে: হে বৃষভ বাহন! আপুনি কিয় মোক উগ্ৰ আথৰ্বণ আৰু ৰৌদ্ৰ মন্ত্ৰেৰে আহ্বান কৰিছে? সেই সকলো কথা মোক কওক।
Verse 65
येन ते कृत्स्नशः कृत्यं प्रकरोमि यथोदितम्
যাতে আপোনাৰ নিৰ্দেশ অনুসৰি মই আপোনাৰ কাৰ্য্য সম্পূৰ্ণৰূপে সম্পন্ন কৰিব পাৰো।
Verse 66
श्रीभगवानुवाच । एते शक्रादयो देवाः सर्वे स्वर्गाद्विवासिताः । अंधकेन महाभागे दैत्यानामधिपेन च
শ্ৰী ভগৱানে ক’লে: হে মহাভাগা! ইন্দ্ৰ আদি এই সকলো দেৱতাক দৈত্যৰাজ অন্ধকে স্বৰ্গৰ পৰা বিতাড়িত কৰিছে।
Verse 67
तस्मात्तस्य वधार्थाय गच्छमानस्य मे शृणु । साहाय्यं कुरु मे चाशु सूदयामि रणाजिरे
সেয়েহে, মই তাক বধ কৰিবলৈ ওলাইছো, মোৰ কথা শুনা: মোক শীঘ্ৰে সহায় কৰা যাতে মই ৰণক্ষেত্ৰত তাক বিনাশ কৰিব পাৰো।
Verse 68
एते मातृगणाः सर्वे मया दत्तास्तवाधुना । क्षुत्क्षामाः सूदयिष्यंति दानवान्ये पुरः स्थिताः
এই সকলো মাতৃগণক মই এতিয়া তোমাক দান কৰিলোঁ। ক্ষুধাত কাতৰ হৈ, সন্মুখত থকা দানৱসকলক তেওঁলোকে বিনাশ কৰিব।
Verse 69
यस्मात्केलीमयं रूपं विधाय त्वं सहस्रधा । अनेकैर्विकृतै रूपैः समाहूताग्निमध्यतः
যিহেতু তুমি কেলীময়, আশ্চৰ্য ৰূপ ধৰি সহস্ৰধা প্ৰকাশ পাইছিলা, আৰু বহু বিকৃত-ভয়ংকৰ ৰূপে পবিত্ৰ অগ্নিৰ মধ্যৰ পৰা আহ্বানিত হৈছিলা।
Verse 70
तस्मात्केलीश्वरीनाम त्रैलोक्ये त्वं भविष्यसि । अनेनैव तु रूपेण यस्त्वां भक्त्याऽर्चयिष्यति
সেইহেতু ত্ৰিলোকত তুমি ‘কেলীশ্বৰী’ নামে প্ৰখ্যাত হ’বা। আৰু যি জনে এই একে ৰূপতেই ভক্তিৰে তোমাক অৰ্চনা কৰিব,
Verse 71
अष्टम्यां च चतुर्दश्यां तस्याभीष्टं भविष्यति । युद्धकालेऽथ संप्राप्ते स्तोत्रेणानेन ते स्तुतिम्
অষ্টমী আৰু চতুৰ্দশীত তাৰ অভীষ্ট সিদ্ধ হ’ব। আৰু যেতিয়া যুদ্ধকাল উপস্থিত হয়, এই স্তোত্ৰেই তোমাৰ স্তৱন কৰা উচিত।
Verse 72
यः करिष्यति भूपालो जयस्तस्य भविष्यति । अपि स्वल्पस्वसैन्यस्य स्वल्पाश्वस्य च संगरे
যি ভূপাল এইদৰে কৰিব, জয় তাৰেই হ’ব—যুদ্ধত তাৰ সেনা অলপ হ’লেও আৰু ঘোঁৰা কম হ’লেও।
Verse 73
भविष्यति जयो नूनं त्वत्प्रसादादसंशयम् । एवं सा देवदेवेन प्रोक्ता केलीश्वरी तदा
নিশ্চয় তোমাৰ অনুগ্ৰহতে—সন্দেহ নোহোৱাকৈ—জয় হব। এইদৰে সেই সময়ত দেবদেৱে কেলীশ্বৰীক এই কথা কৈছিল।
Verse 74
प्रस्थिता पुरतस्तस्य भवसैन्यस्य हर्षिता । सर्वैर्मातृगणैः सार्धं रौद्रारावैःसुभीषणैः
আনন্দিত হৈ তাই ভৱৰ সেনাৰ আগত আগত আগবাঢ়িল, আৰু সকলো মাতৃগণৰ সৈতে ভয়ংকৰ ৰৌদ্ৰ যুদ্ধনাদ তুলিলে।
Verse 75
युद्धोत्साहपरै रौद्रैर्नानाशस्त्रप्रहारिभिः । अथ ते दानवा दृष्ट्वा स्त्रीसैन्यं तत्समागतम्
যুদ্ধোৎসাহত পৰিপূৰ্ণ, ৰৌদ্ৰ, নানাবিধ অস্ত্ৰে আঘাতকাৰী—তেতিয়া সেই দানৱসকলে তাত উপস্থিত হোৱা সেই স্ত্ৰীসেনাক দেখি।
Verse 76
विकृतं विकृताकारं विकृताकाररावणम् । शस्त्रोद्यतकरं सर्वयुद्धवांछापरायणम्
তেওঁলোকে তাক অদ্ভুত বুলি দেখিলে—অদ্ভুত আকৃতিৰ, অদ্ভুত ধৰণে গর্জনকাৰী; অস্ত্ৰ তোলা হাত, সম্পূৰ্ণৰূপে যুদ্ধ-ইচ্ছাত নিবিষ্ট।
Verse 77
जहसुः सुस्वरं केचित्केचिन्निर्भर्त्सयंति च । अन्ये स्त्रीति परिज्ञाय प्रहरंति न दानवाः
কিছুমানে সুৰেৰে জোৰেৰে হাঁহিলে; কিছুমানে গালি-ধমকি দিলে। আন কিছুমানে “ইহঁত তিৰোতা” বুলি চিনাক্ত কৰি, দানৱসকলে আঘাত নকৰিলে।
Verse 78
वध्यमानापि लज्जंतः पौरुषे स्वे व्यवस्थिताः । एतस्मिन्नंतरे प्राप्तो नारदो मुनिसत्तमः
বধ হ’বলৈ ধৰিলেও তেওঁলোকে লাজ অনুভৱ কৰিলে আৰু নিজৰ পুৰুষত্বত অচল থাকিল। সেই অন্তৰত মুনিশ্ৰেষ্ঠ নাৰদ উপস্থিত হ’ল।
Verse 79
अन्धकाय स वृत्तांतं कथयामास कृत्स्नशः । नैताः स्त्रियो दनुश्रेष्ठ युद्धार्थं समुपस्थिताः
তাৰ পাছত তেওঁ অন্ধকক সম্পূৰ্ণ বৃত্তান্ত বিস্তাৰে ক’লে: “হে দনুবংশৰ শ্ৰেষ্ঠ! এইসকল সাধাৰণ নাৰী নহয়, যুঁজৰ বাবে আগবাঢ়ি আহিছে।”
Verse 80
एषा कृत्या वधार्थाय तव रुद्रेण निर्मिता । यैषा सिंहसमारूढा चक्रांकितकरा स्थिता
“এইগৰাকী কৃত্যা—বিধ্বংসী শক্তিৰূপ—ৰুদ্ৰে তোমাক বধ কৰিবলৈ সৃষ্টি কৰিছে। সি সিংহৰ ওপৰত আৰূঢ় হৈ থিয় আছে, আৰু তাৰ হাতত চক্রচিহ্ন আছে।”
Verse 81
एषा केलीश्वरीनाम वह्निकुण्डाद्विनिर्गता । एताभिः सह रौद्राभिः स्त्रीभिर्मंत्रबलाश्रयात्
“এইগৰাকী ‘কেলীশ্বৰী’ নামধাৰী, অগ্নিকুণ্ডৰ পৰা উদ্ভূত হৈছে। মন্ত্ৰবলৰ আশ্ৰয়ে ই এই ৰৌদ্ৰা নাৰীসকলৰ সৈতে একেলগে আহিছে।”
Verse 82
स्वरक्तेन कृते होमे देवदेवेन शम्भुना । स एष भगवान्क्रुद्धः स्वयमभ्येति तेंऽतिकम्
“যেতিয়া দেবদেৱ শম্ভুৱে নিজৰ ৰক্তেৰে হোম সম্পন্ন কৰিলে, তেতিয়া সেই ভগৱান ক্ৰুদ্ধ হৈ নিজেই তোমাৰ ওচৰলৈ আহি আছে।”
Verse 83
युद्धाय निजहर्म्ये तान्स्थापयित्वा सुरोत्तमान् । प्रतिज्ञाय वधं तुभ्यं पुरतः परमेष्ठिनः
তেওঁ দেৱতাসকলক যুদ্ধৰ বাবে নিজৰ ভৱনত স্থাপন কৰি, পৰমেষ্ঠী ব্ৰহ্মাৰ সন্মুখত তোমাৰ বধৰ প্ৰতিজ্ঞা লৈছিল।
Verse 84
एतज्ज्ञात्वा महाभाग यद्युक्तं तत्समाचर
হে মহানুভৱ, এই কথা জানি, যিটো উপযুক্ত আৰু সঠিক, সেয়াই কৰক।
Verse 85
अन्धक उवाच । नाहं बिभेमि रुद्रस्य तथान्यस्यापि कस्यचित् । न स्त्रीणां प्रहरिष्यामि पालयन्पुरुषव्रतम्
অন্ধকে ক’লে: “মই ৰুদ্ৰলৈ ভয় নকৰো, আনকি আন কাৰো লৈও ভয় নকৰো। মই নাৰীৰ ওপৰত প্ৰহাৰ নকৰো, কিয়নো মই পুৰুষৰ ব্ৰত পালন কৰো।”
Verse 86
सूत उवाच । एवं प्रवदतस्तस्य दानवस्य महात्मनः । आक्रंदः सुमहाञ्जज्ञे तस्मिन्देशे समंततः
সূত গোস্বামীয়ে ক’লে: সেই মহাত্মা দানৱে এইদৰে কোৱাৰ লগে লগে, সেই অঞ্চলৰ চাৰিওফালে এক ভয়ংকৰ হাহাকাৰ ধ্বনি উঠিল।
Verse 87
भक्ष्यन्ते दानवाः केचिद्वध्यन्ते त्वथ चापरे । अर्धभक्षित गात्राश्च प्रणश्यंति तथा परे
কিছুমান দানৱক ভক্ষণ কৰা হৈছিল; আন কিছুমানক বধ কৰা হৈছিল। আনহাতে, আধা খোৱা শৰীৰৰ সৈতে আন কিছুমানো সেইদৰেই মৃত্যুবৰণ কৰিছিল।
Verse 88
युध्यमानास्तथैवान्ये शक्तिमंतोऽपि दानवाः । भक्ष्यंते मातृभिस्तत्र सायुधाश्च सवाहनाः
তদ্ৰূপে আন আন দানৱসকল—শক্তিমান হৈ যুদ্ধ কৰিলেও—তাত মাতৃকাসকলে তেওঁলোকক অস্ত্ৰ আৰু বাহনসহ ভক্ষণ কৰিলে।
Verse 89
तच्छ्रुत्वा स महाक्रंदमंधकः क्रोधमूर्छितः । आदाय खड्गमुत्तस्थौ किमिदं किमिदं ब्रुवन्
সেয়া শুনি অন্ধক মহাক্ৰন্দন কৰি, ক্ৰোধে মূৰ্ছিত হ’ল; খড়্গ ধৰি উঠি দাঁড়াল আৰু বাৰে বাৰে ক’লে, “ই কি? ই কি?”
Verse 90
अथ पश्यति विध्वस्तान्दानवान्बलदर्पितान् । भक्ष्यमाणास्तथैवान्यान्पलायनपरायणान्
তাৰ পাছত সি দেখিলে—বলৰ দৰ্পে মত্ত দানৱসকল বিধ্বস্ত হৈ পৰি আছে; আৰু আন কিছুমানকো দেখিলে, পলায়নত নিমগ্ন হৈ থাকোঁতেই ভক্ষণ কৰা হৈছে।
Verse 91
अन्येषां निहतानां च रुदंत्यो निकटस्थिताः । स पश्यति प्रिया भार्याः प्रलपंत्योऽतिदुःखिताः
ওচৰত সি দেখিলে, আন কিছুমান নিহতৰ বাবে কাষতে থকা নাৰীসকল কান্দি আছে; আৰু সি দেখিলে নিজৰ প্ৰিয় পত্নীসকলকো, যিসকলে অতিদুখে বিলাপ কৰি আছিল।
Verse 92
अथ तत्कदनं दृष्ट्वा अंधकः क्रोधमूर्छितः । भर्त्सयामास ताः सर्वा योगिनीः समरोद्यताः
তাৰ পাছত সেই কদন (বধযজ্ঞ) দেখি অন্ধক পুনৰ ক্ৰোধে মূৰ্ছিত হ’ল; আৰু সমৰত উদ্যত হৈ থকা সকলো যোগিনীকে সি তিৰস্কাৰ কৰিলে।
Verse 93
न च तास्तस्य दैत्यस्य भयं चक्रुः कथंचन । केवलं सूदयंति स्म भक्षयंति च दानवान्
তেওঁলোকে সেই দৈত্যক কোনোপধ্যেই ভয় নকৰিলে; কেৱল দানৱসকলক বধ কৰি ভক্ষণ কৰি থাকিল।
Verse 94
ततः स दानवस्तासां दृष्ट्वा तच्चेष्टितं रुषा । स्वस्य गात्रस्य रक्षां स चकार भयसंकुलः
তাৰ পাছত সেই দানৱে তেওঁলোকৰ আচৰণ দেখি ক্ৰোধে জ্বলি উঠিল; ভয়াকুল হৈ নিজৰ দেহৰ ৰক্ষা কৰিবলৈ লাগিল।
Verse 95
तमोऽस्त्रं मुमुचे रौद्रं कृत्वा रावं स तत्क्षणात् । एतस्मिन्नंतरे कृत्स्नं त्रैलोक्यं तमसा वृतम्
তেতিয়া সি ভয়ংকৰ গর্জন কৰি তৎক্ষণাৎ ‘তমো-অস্ত্ৰ’ নিক্ষেপ কৰিলে; সেই মুহূর্ততে ত্ৰিলোক সম্পূৰ্ণ অন্ধকাৰত আচ্ছন্ন হ’ল।
Verse 96
न किंचिज्ज्ञायते तत्र समं विषममेव च । केवलं दानवेन्द्रश्च सर्वं पश्यति नेतरः
তাত একো বুজা নাযায়—সমান নে অসমান; কেৱল দানৱেন্দ্ৰই সকলো দেখে, আন কেহে নেদেখে।
Verse 97
ततः स सूदयामास योगिनीस्ताः शितैः शरैः । यथायथा परा नार्यस्तादृग्रूपा भवन्ति च
তাৰ পাছত সি তীক্ষ্ণ শৰৰে সেই যোগিনীবিলাকক বধ কৰিলে; কিন্তু যিমানেই বধ কৰে, সিমানেই একে ধৰণৰ ৰূপ ধৰি আন নাৰী পুনৰ পুনৰ উদ্ভৱ হয়।
Verse 98
अथ दृष्ट्वा परां वृद्धिं योगिनीनां स दानवः । संहारं तस्य चास्त्रस्य चकार भयसंकुलः
তেতিয়া যোগিনীৰ অপূৰ্ব বৃদ্ধি দেখি সেই দানৱ ভয়াকুল হৈ নিজৰ সেই অস্ত্ৰৰ সংহাৰ কৰিলে।
Verse 99
ततः शुक्रं समासाद्य दीनः प्राह कृतांजलिः । पश्य मे भार्गवश्रेष्ठ स्त्रीभिर्यत्कदनं कृतम्
তাৰ পাছত দুখিতজন শুক্ৰ—ভাৰ্গৱশ্ৰেষ্ঠ—ৰ ওচৰলৈ গৈ কৃতাঞ্জলি হৈ ক’লে: “হে ভৃগুবংশৰ শ্ৰেষ্ঠ! নাৰীয়ে মোৰ ওপৰত যি বিধ্বংস ঘটালে, তাক চাওক।”
Verse 101
तस्मात्त्वमपि तां विद्यां प्रसाधय महामते । यदि मे वांछसि श्रेयो नान्यथास्ति जयो रणे
সেয়ে, হে মহামতে! তুমিও সেই বিদ্যাক যথাবিধি সাধন কৰা। যদি মোৰ মঙ্গল বিচাৰা, তেন্তে ৰণত জয়ৰ আন কোনো পথ নাই।
Verse 107
स्वयं विदारितो यश्च विष्णुना प्रभविष्णुना । करजैर्जानुनि पृष्ठे विनिधाय प्रकोपतः
আৰু যিজনক স্বয়ং প্ৰভাৱান, সর্বব্যাপী বিষ্ণুৱে বিদীৰ্ণ কৰিলে—ক্ৰোধেৰে হাঁটুতে চেপি ধৰি পিঠিত নখ স্থাপন কৰি।