
এই অধ্যায়ত সূতে মুনিসভাত কাহিনী বৰ্ণনা কৰিছে। দেবসভাত প্ৰভাস আদি দেহধাৰী তীৰ্থসমূহ কলিযুগৰ আগমনত উদ্বিগ্ন হৈ নিবেদন কৰে—অশুচি স্পৰ্শে যাতে তীৰ্থ-প্ৰভাৱ নষ্ট নহয়; সেয়ে ক’লিদোষে অস্পৃষ্ট এক সুৰক্ষিত আশ্ৰয়স্থান বিচাৰে। কৰুণাবশে শক্র (ইন্দ্ৰ) বৃহস্পতিক সোধে—তীৰ্থসমূহৰ সমূহ আশ্ৰয়ৰ বাবে ‘ক’লি-অস্পৰ্শ’ স্থান কোনটো। বৃহস্পতি চিন্তা কৰি হাটকেশ্বৰ ক্ষেত্ৰক অনুপম বুলি নিৰ্দেশ কৰে—শূলধাৰী শিৱৰ লিঙ্গৰ ‘পতন’ৰ পৰা উদ্ভৱ হোৱা বুলি কোৱা হয়, আৰু ত্ৰিশঙ্কু ৰজাৰ বাবে বিশ্বামিত্ৰে কৰা তপস্যাৰ স্মৃতিসংযুক্ত। ত্ৰিশঙ্কুৱে কলঙ্কিত অৱস্থা ত্যাগ কৰি দেহসহ স্বৰ্গ লাভ কৰা প্ৰসঙ্গ স্মৰণ কৰাই, এই স্থানক নৈতিক আৰু আচারগত পৰিৱর্তন/উদ্ধাৰৰ তীৰ্থ ৰূপে প্ৰতিপন্ন কৰা হয়। ৰক্ষাব্যৱস্থাও বৰ্ণিত—ইন্দ্ৰৰ আজ্ঞাত সংৱৰ্তক বায়ুৱে তীৰ্থক ধূলিৰে পূৰ্ণ কৰিছিল; কলিযুগত তলত হাটকেশ্বৰ আৰু ওপৰত অচলেশ্বৰ ৰক্ষা কৰে। পাঁচ ক্ৰোশ পৰিমিত এই অঞ্চল ক’লিৰ নাগালৰ বাহিৰ বুলি ঘোষণা; সেয়ে তীৰ্থসমূহ নিজৰ নিজৰ ‘অংশ’ ৰূপে তাত নিবাস কৰে। শেষত অসংখ্য তীৰ্থৰ উপস্থিতি উল্লেখ কৰি আগলৈ নাম-স্থান-ফলৰ তালিকা আহিব বুলি সূচনা কৰা হয়; আৰু শ্ৰৱণ, ধ্যান, স্নান, দান, স্পৰ্শে পাপক্ষয় হয় বুলি ফলশ্ৰুতি দিয়া হৈছে।
Verse 1
। सूत उवाच । तस्यां देवसभायां च संस्थिता ये द्विजोत्तमाः । प्रभासादीनि तीर्थानि मूर्तानि सकलानि च
সূতে ক’লে: সেই দেৱসভাত শ্ৰেষ্ঠ দ্বিজসকল উপস্থিত আছিল; আৰু প্ৰভাস আদি সকলো তীৰ্থও তাত দৃশ্যমান মূৰ্তিৰূপে অৱস্থিত আছিল।
Verse 2
तानि श्रुत्वा वचस्तस्य देवाचार्यस्य तादृशम् । भयं कृत्वा महच्चित्ते प्रोचुश्च त्रिदिवेश्वरम्
দেৱাচাৰ্যৰ তেনে বাক্য শুনি তেওঁলোকৰ চিত্তত মহাভয় জাগিল, আৰু তেওঁলোকে ত্ৰিদিৱেশ্বৰক সম্বোধন কৰি ক’লে।
Verse 3
यद्येवं देवदेवेश भविष्य त्यशुभं युगम् । वयं नाशं समेष्यामो न स्थास्यामो जगत्त्रये
যদি তেনেহ’লে, হে দেৱদেৱেশ! অশুভ যুগ আহিব; আমি বিনাশলৈ গ’ম আৰু ত্ৰিলোকত স্থিত হৈ থাকিব নোৱাৰিম।
Verse 4
पुरंदराद्य चास्माकं स्थानं किंचित्प्रदर्शय । तस्मात्कीर्तय नः स्थानं किंचित्क्वापि पुरंदर
হে পুৰন্দৰ! আজি আমাক আশ্ৰয়ৰ কোনো স্থান অলপ দেখুৱাওক। সেয়ে, হে পুৰন্দৰ, ক’তবাও আমাৰ বাবে কোনো নিবাস-ধাম কিঞ্চিৎ ঘোষণা কৰা, য’ত আমি থাকিব পাৰোঁ।
Verse 5
यदाश्रित्य नयिष्यामो रौद्रं कलियुगं विभो । अस्पृष्टानि नरैर्म्लेच्छैः प्रभावसहितानि च । पाताले स्वर्गलोके वा मर्त्ये वा सुरसत्तम
হে বিভো! সেই (স্থান) আশ্ৰয় কৰি আমি ভয়ংকৰ কলিযুগ পাৰ কৰিম। যি ম্লেচ্ছ মানুহে স্পৰ্শ নকৰা, আৰু পবিত্ৰ প্ৰভাৱযুক্ত—পাতালত হওক, স্বৰ্গলোকে হওক, বা মর্ত্যলোকে, হে দেবশ্ৰেষ্ঠ!
Verse 6
तेषां तद्वचनं श्रुत्वा कृपाविष्टः शतक्रतुः । प्रोवाच ब्राह्मणश्रेष्ठं भूय एव बृहस्पतिम्
তেওঁলোকৰ বাক্য শুনি, কৰুণাৰে আৱিষ্ট শতক্ৰতু (ইন্দ্ৰ) পুনৰ ব্ৰাহ্মণশ্ৰেষ্ঠ বৃহস্পতিলৈ সম্বোধন কৰি ক’লে।
Verse 7
अस्पृष्टं कलिना स्थानं किंचि द्वद बृहस्पते । समाश्रयाय तीर्थानां यदि वेत्सि जगत्त्रये
হে বৃহস্পতী! কলিয়ে স্পৰ্শ নকৰা কোনো স্থান আমাক কোৱা, যাতে সেয়া তীৰ্থসমূহৰ এক সাধাৰণ আশ্ৰয় হয়—যদি তুমি ত্ৰিলোকত তাক জানো।
Verse 8
शक्रस्य तद्वचः श्रुत्वा चिरं ध्यात्वा वृहस्पतिः । तत्र प्रोवाच तीर्थानि भया द्भीतानि हर्षयन्
শক্ৰৰ বাক্য শুনি বৃহস্পতিয়ে বহুক্ষণ ধ্যান কৰিলে; তাৰ পাছত তাতেই তেওঁ ক’লে, আৰু ভয়ত ভীত তীৰ্থসমূহক আনন্দিত কৰিলে।
Verse 9
हाटकेश्वरमित्युक्तमस्ति क्षेत्रमनुत्तमम् । लिंगस्य पतनाज्जातं देवदेवस्य शूलिनः
হাটকেশ্বৰ নামে এক অনুত্তম পৱিত্ৰ ক্ষেত্ৰ আছে; সেয়া দেৱদেৱ ত্ৰিশূলধাৰী শিৱৰ লিঙ্গৰ অৱতৰণ-পতনৰ পৰা উৎপন্ন।
Verse 10
यत्र पूर्वं तपस्तप्तं विश्वामित्रेण धीमता । त्रिशंकोर्भूमिपालस्य कृते तीर्थे महात्मना
এই সেই পৱিত্ৰ তীৰ্থ, য’ত প্ৰাচীন কালত ধীমান মহাত্মা বিশ্বামিত্ৰে ঘোৰ তপস্যা কৰিছিল আৰু ভূমিপাল ত্ৰিশংকুৰ হিতাৰ্থে এই তীৰ্থ স্থাপন কৰিছিল।
Verse 11
यत्र स्थित्वा सभूपालस्त्रिशंकुः पापवर्जितः । चण्डालत्वं परित्यज्य सदेह स्त्रिदिवं गतः
সেই স্থানত অৱস্থিত হৈ ভূমিপাল ত্ৰিশংকু পাপমুক্ত হ’ল; চণ্ডালত্বৰ অৱস্থা ত্যাগ কৰি তেওঁ দেহসহ স্বৰ্গলোকলৈ গ’ল।
Verse 12
यत्र शक्रसमादेशात्पूरितं पांसुभिः पुरा । संवर्तकेन रौद्रेण वायुना तीर्थमुत्तमम्
সেই ঠাইতে, পূৰ্বে শক্ৰৰ আদেশত, সংৱৰ্তক নামে ৰৌদ্ৰ প্ৰলয়কাৰী বায়ুৱে সেই উত্তম তীৰ্থ ধূলিৰে পূৰ্ণ কৰি দিছিল।
Verse 13
यत्र रक्षत्यधस्ताच्च स स्वयं हाटकेश्वरः । उपरिष्टात्प्रदेशं च कलौ देवोऽचलेश्वरः
সেই স্থানত তলৰ অংশ সয়ং হাটকেশ্বৰে ৰক্ষা কৰে; আৰু কলিযুগত ওপৰৰ প্ৰদেশ দেৱ অচলেশ্বৰে সংৰক্ষণ কৰে।
Verse 14
हाटकेश्वरमाहात्म्यादस्पृष्टं कलिना हि तत् । पंचक्रोशप्रमाणेन अचलेश्वरजेन च
হাটকেশ্বৰ-মাহাত্ম্যৰ বলত সেই অঞ্চল ক’লিৰ স্পৰ্শৰ পৰা নিশ্চয়েই অক্ষত থাকে—পাঁচ ক্ৰোশ পৰিমিত পৰিক্ৰমা-প্ৰমাণে—আৰু অচলেশ্বৰ-উৎপন্ন শক্তিৰ দ্বাৰাও।
Verse 15
तस्मास्वांशेन गच्छंतु तत्र तीर्थान्यशेषतः । तेषां कलिभयं शक्र नैव तत्रास्त्यसंशयम्
সেয়ে, নিজৰ নিজৰ অংশ (সাৰ) লৈ সকলো তীৰ্থ সম্পূৰ্ণৰূপে তাত গমন কৰক। হে শক্ৰ! তাত তেওঁলোকৰ বাবে ক’লিৰ ভয় নাই—ইয়াত কোনো সন্দেহ নাই।
Verse 16
तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य सर्वतीर्थानि तत्क्षणात् । हाटकेश्वरसंज्ञं तत्क्षेत्रं जग्मुर्द्विजोत्तमाः
তেওঁৰ বাক্য শুনি, সকলো তীৰ্থ সেই ক্ষণতে হাটকেশ্বৰ-সঞ্জ্ঞক সেই পবিত্ৰ ক্ষেত্ৰলৈ গ’ল, হে দ্বিজোত্তম!
Verse 17
यज्ञोपवीतमात्राणि कृत्वा स्थानानि चात्मनः । क्षेत्रमासादयामासुस्तत्सर्वहि द्विजोत्तमाः
কেৱল যজ্ঞোপৱীত (জনেৱ) দ্বাৰা চিহ্নিত কৰি নিজৰ নিজৰ স্থান স্থাপন কৰি, তেওঁলোক সকলোৱে সেই ক্ষেত্ৰত উপস্থিত হ’ল, হে দ্বিজোত্তম!
Verse 18
एतस्मात्कारणाजात क्षेत्रं पुण्यतमं हि तत् । हाटकेश्वरदेवस्य महापातकनाशनम्
এই কাৰণেই সেই ক্ষেত্ৰ অতি পুণ্যতম হ’ল; ই হাটকেশ্বৰ দেৱৰ ধাম, যি মহাপাতকসমূহো বিনাশ কৰে।
Verse 19
ऋषय ऊचुः । अत्याश्चर्यमिदं सूत यत्त्वयैतदुदाहृतम् । संगमं सर्वतीर्थानां क्षेत्रे तत्र प्रकीर्तितम्
ঋষিসকলে ক’লে: হে সূত! তুমি যি ঘোষণা কৰিলা, সেয়া অতি আশ্চৰ্য—সেই ক্ষেত্ৰত সকলো তীৰ্থৰ সঙ্গম বুলি প্ৰখ্যাত কৰা হৈছে।
Verse 20
तावन्मात्रप्रभावाणि तत्स्थानि प्रभवंति किम् । तानि तीर्थानि नो ब्रूहि विस्तरेण महामते
সেই ঠাইত অৱস্থিত পবিত্ৰ স্থানসমূহৰ প্ৰভাৱ কিমান আৰু কেনেকুৱা? হে মহামতে, আমাক কোৱা—সেই তীৰ্থসমূহ বিস্তাৰে বৰ্ণনা কৰা।
Verse 21
नामतः स्थानतश्चैव तथा चैव प्रभावतः । सर्वाण्यपिमहाभाग परं कौतूहलं हि नः
হে মহাভাগ, নাম অনুসাৰে, স্থান অনুসাৰে আৰু প্ৰভাৱ অনুসাৰে—সেই সকলো জানিবলৈ আমাৰ গভীৰ কৌতূহল জাগিছে।
Verse 22
सूत उवाच । तिस्रः कोट्योऽर्धकोटिश्च तीर्थानां द्विजसत्तमाः । हाटकेश्वरजं क्षेत्रं व्याप्य सर्वं व्यवस्थिताः
সূতে ক’লে: হে দ্বিজশ্ৰেষ্ঠসকল, তীৰ্থৰ তিন কোটি আৰু আধা কোটি—হাটকেশ্বৰ ক্ষেত্ৰখন সৰ্বত্র ব্যাপি তাত স্থাপিত আছে।
Verse 23
न तेषां कीर्तनं शक्यं कर्तुं वर्षशतैरपि । तथा स्वायंभुवस्यादौ कल्पस्य प्रथमस्य च
সেই তীৰ্থসমূহৰ নাম-গণনা শত বছৰোও সম্পূৰ্ণ কৰিব নোৱাৰি; স্বায়ম্ভুৱ যুগৰ আদিৰ পৰা, আৰু প্ৰথম কল্পৰ আৰম্ভণিৰ পৰাই তেনেকুৱাই চলি আহিছে।
Verse 24
कृतः समाश्रयस्तत्र क्षेत्रे तीर्थैः शुभावहे । बहुत्वादथ कालस्य बहूनि द्विजसत्तमाः
সেই শুভ, কল্যাণদায়ক ক্ষেত্ৰত তীৰ্থসমূহে একেলগে আশ্ৰয় ল’লে। কিন্তু কাল বহুত দীঘল হোৱাত, হে দ্বিজসত্তম, বহু তীৰ্থৰ অৱস্থা পৰিবর্তিত হ’ল।
Verse 25
उच्छेदं संप्रयातानि तीर्थान्यायतनानि च । यान्यहं वेद कार्त्स्न्येन प्रभावसहितानि च । तानि वः कीर्तयिष्यामि शृणुध्वं सुसमाहिताः
বহু তীৰ্থ আৰু আয়তন লুপ্ত হৈ গ’ল। তথাপি যিবোৰক মই সম্পূৰ্ণৰূপে—তেওঁলোকৰ প্ৰভাৱসহ—জানোঁ, সেয়া মই তোমালোকক কীৰ্তন কৰিম; একাগ্ৰচিত্তে শুনা।
Verse 26
येषां संश्रवणादेव नरः पापात्प्रमुच्यते । ध्यानात्स्नानात्तथा दानात्स्पर्शनाद्विजसत्तमाः
সেই (তীৰ্থসমূহ)ৰ কথা কেৱল শুনিলেই মানুহ পাপৰ পৰা মুক্ত হয়; তদুপৰি ধ্যান, তাত স্নান, দান, আৰু শ্ৰদ্ধাৰে স্পৰ্শ কৰিলেও—হে দ্বিজসত্তম।