Adhyaya 147

Verse 1

सूत उवाच । तथान्योऽपि च तत्रास्ति देवः पुत्रप्रदो नृणाम् । वटिकेश्वर नामा च सर्वपापहरो हरः

সূতে ক’লে: তাত আন এজন দেৱো আছে, যি নৰসকলক পুত্ৰ দান কৰে; ‘ৱাটিকেশ্বৰ’ নামে, সকলো পাপ হৰণকাৰী হৰ (শিৱ)।

Verse 2

यस्मिन्वटिकया पूर्वं तपस्तप्तं द्विजोत्तमाः । प्राप्ता पुत्रं शुके याते वनं व्यासात्कपिंजलम्

সেই ৱাটিকাত পূৰ্বে শ্ৰেষ্ঠ দ্বিজসকলে তপস্যা কৰিছিল আৰু পুত্ৰ লাভ কৰিছিল; আৰু যেতিয়া শুক বনলৈ গ’ল, তেতিয়া ব্যাসৰ পৰা কপিঞ্জল তাত আহিল।

Verse 3

ऋषय ऊचुः । कस्यासौ वटिका तत्र कथं तप्तवती तपः । कस्माद्गृहं परित्यक्त्वा शुकोऽपि वनमाश्रितः

ঋষিসকলে ক’লে: তাত থকা সেই বটিকা কাৰ, আৰু তেওঁ কেনেকৈ তপস্যা কৰিলে? আৰু কিহৰ কাৰণে শুকে ঘৰ ত্যাগ কৰি বনতেই আশ্ৰয় ল’লে?

Verse 4

कथं कपिजलं पुत्रं व्यासाल्लेभे शुचिस्मिता

শুচিস্মিতা, পবিত্ৰ মৃদু-হাস্যবতী সেই নাৰীয়ে ব্যাসৰ পৰা ‘কপিজল’ নামৰ পুত্ৰ কেনেকৈ লাভ কৰিলে?

Verse 5

सूत उवाच । आसीद्व्यासस्य विप्रेंद्राः कलत्रार्थं मतिः क्वचित् । निष्कामस्य प्रशांतस्य सर्वज्ञस्य महात्मनः

সূতে ক’লে: হে দ্বিজশ্ৰেষ্ঠসকল, এক সময় ব্যাসৰ মনত পত্নী গ্ৰহণৰ চিন্তা উদয় হৈছিল—যদিও তেওঁ নিষ্কাম, প্ৰশান্ত, সর্বজ্ঞ আৰু মহাত্মা মুনি আছিল।

Verse 6

ततः क्षयमनुप्राप्ते वंशे कुरुसमुद्भवे । विचित्रवीर्यमासाद्य पार्थिवं द्विजसत्तमाः

তাৰ পিছত, কুৰুবংশত উদ্ভৱ হোৱা বংশ ক্ষয়প্ৰাপ্ত হোৱাত, হে দ্বিজশ্ৰেষ্ঠসকল, (ব্যাসে) ৰাজা বিচিত্রবীৰ্যৰ ওচৰলৈ গ’ল।

Verse 7

सत्यवत्याः समादेशात्तस्य क्षेत्रे ततः परम् । स पुत्राञ्जनयामास त्रीञ्छूरान्पांडुपूर्वकान्

তাৰ পিছত সত্যৱতীৰ আদেশত, সেই ক্ষেত্ৰত (সন্তান-কাৰ্যত) তেওঁ পাণ্ডুক আগত ৰাখি তিনিজন শূৰ পুত্ৰ জন্ম দিলে।

Verse 8

वानप्रस्थव्रते तिष्ठन्सकृन्मैथुनतत्परः । क्षेत्रजैस्तनयैर्वंशे कुरोस्तस्मादुपस्थिते

বানপ্ৰস্থ-ব্ৰতত স্থিত হৈ তেওঁ কেৱল এবাৰেই সহবাস কৰিলে; আৰু ক্ষেত্ৰজ পুত্ৰসকলৰ দ্বাৰা কুৰু-বংশ সেই অৱনতিৰ পৰা পুনৰ প্ৰতিষ্ঠিত হ’ল।

Verse 9

ततः स चिंतयामास भार्यामद्य करोम्यहम् । गार्हस्थ्येनाथ धर्मेण साधयामि शुभां गतिम्

তাৰ পাছত তেওঁ চিন্তা কৰিলে— “আজি মই পত্নী গ্ৰহণ কৰিম; আৰু গাৰ্হস্থ্য-ধৰ্মেৰে মই শুভ গতি লাভ কৰিম।”

Verse 10

ततः स प्रार्थयामास जाबालिं तु सुतां शुभाम् । वटिकाख्यां शुभां कन्यां स ददौ तस्य सत्वरम्

তাৰ পাছত তেওঁ জাবালীৰ শুভ কন্যাক প্ৰাৰ্থনা কৰিলে; আৰু জাবালীয়ে তৎক্ষণাৎ বটিকা নামৰ সৎগুণী কন্যাক তেওঁলৈ দিলে।

Verse 11

ततस्तया समेतः स वनवासं समाश्रितः । वानप्रस्थाश्रमे तिष्ठन्कृतमैथुनतत्परः

তাৰ পাছত তাইৰ সৈতে একেলগে তেওঁ বনবাস আশ্ৰয় কৰিলে; বানপ্ৰস্থ-আশ্ৰমত স্থিত হৈ সন্তানাৰ্থে সহবাসত প্ৰবৃত্ত হ’ল।

Verse 12

ततो गर्भवती जज्ञे पिंजला तस्य पार्श्वतः । ऋतौ मोहनमासाद्य व्यासात्सत्यवतीसुतात्

তাৰ পাছত তেওঁৰ কাষতে পিঞ্জলা গৰ্ভৱতী হ’ল; ঋতুকালত মোহন অৱস্থা লাভ কৰি, সত্যৱতী-সুত ব্যাসৰ পৰা তাই গৰ্ভ ধাৰণ কৰিলে।

Verse 13

अथ याति परां वृद्धिं स गर्भस्तत्र संस्थितः । उदरे व्यासभार्यायाः शुक्लपक्षे यथा शशी

তেতিয়া তাত অৱস্থিত গৰ্ভটি পৰম বৃদ্ধি লাভ কৰিলে; ব্যাস-পত্নীৰ উদৰত শুক্লপক্ষৰ চন্দ্ৰমাৰ দৰে ক্ৰমে ক্ৰমে বাঢ়ি উঠিল।

Verse 14

एवं संगच्छतस्तस्य वृद्धिं गर्भस्य नित्यशः । द्वादशाब्दा अतिक्रांता न जन्म समवाप्नुयात्

এইদৰে গৰ্ভটি নিত্যদিনে বৃদ্ধি পাই থাকিল; বাৰ বছৰ পাৰ হৈ গ’লেও সি জন্ম লাভ নকৰিলে।

Verse 15

यत्किंचिच्छृणुते तत्र गर्भस्थोऽहि वचः क्वचित् । तत्सर्वं हृदिसंस्थं च चक्रे प्रज्ञासमन्वितः

গৰ্ভত বাস কৰি থাকোঁতে তাত কেতিয়াবা যি বাক্য শুনিছিল, প্ৰজ্ঞাসম্পন্ন হৈ সি সকলো হৃদয়ত সঞ্চিত কৰিলে।

Verse 16

वेदाः सांगाः समाधीता गर्भवासेऽपि तेन च । स्मृतयश्च पुराणानि मोक्षशास्त्राणि कृत्स्नशः

গৰ্ভবাসত থাকিও তেওঁ বেদসমূহ সাঙ্গসহ সম্পূৰ্ণৰূপে আয়ত্ত কৰিলে; লগতে স্মৃতি, পুরাণ আৰু মোক্ষশাস্ত্ৰসমূহো সমগ্ৰভাৱে।

Verse 17

तत्रस्थोऽपि दिवा नक्तं स्वाध्यायं प्रकरोति सः । न च जन्मोत्थजां बुद्धिं कथंचिदपि चिंतयेत्

তাত থাকিও তেওঁ দিন-ৰাত স্বাধ্যায়ত ৰত আছিল; আৰু সংসাৰজ জন্মৰ পৰা উদ্ভূত বুদ্ধি কেতিয়াও মনত স্থান নিদিলে।

Verse 18

सापि माता परा पीडां नित्यं याति तथाकुला । यथायथा स संयाति वृद्धिं जठरमाश्रितः

সেই মাতৃও অতি দুঃখিত আৰু ব্যাকুল হৈ নিত্যে তীব্ৰ বেদনা সহিছিল; যিমানেই সি গৰ্ভত অৱস্থিত হৈ বৃদ্ধি পাইছিল, সিমানেই তেওঁৰ উদৰ বাঢ়ি গৈছিল।

Verse 19

ततश्च विस्मयाविष्टो व्यासो वचनमब्रवीत् । कस्त्वं मद्गृहिणीकुक्षौ प्रविष्टो गर्भरूपधृक्

তেতিয়া বিস্ময়ে আচ্ছন্ন ব্যাসে এই বাক্য ক’লে— “তুমি কোন, মোৰ পত্নীৰ গৰ্ভত প্ৰৱেশ কৰি ভ্ৰূণৰূপ ধাৰণ কৰিছা?”

Verse 21

गजोऽहं तुरगश्चापि कुक्कुटश्छाग एव च । योनीनां चतुराशीतिसहस्राणि च संख्यया

“মই গজো হৈছিলোঁ, তুৰগোও, কুক্কুটো আৰু ছাগোও; আৰু যোনিসমূহৰ সংখ্যা চতুৰাশী হাজাৰ বুলি কোৱা হয়।”

Verse 22

भ्रांतोऽहं तेषु सर्वेषु तत्कोऽहं प्रब्रवीमि किम् । सांप्रतं मानुषो भूत्वा जठरं समुपाश्रितः

“মই সেই সকলো যোনিতেই ভ্ৰমি ফুৰিলোঁ; তেন্তে মই কোন—কি ক’ম? এতিয়া মানৱ হৈ এই গৰ্ভক আশ্ৰয় কৰিছোঁ।”

Verse 23

मानुषं न करिष्यामि निष्कामं च कथंचन । निर्विष्टो भ्रममाणोऽत्र संसारे दारुणे ततः

“মই এই মানৱজীৱন কেতিয়াও নিষ্কাম নকৰিম; কিয়নো এই দাৰুণ সংসাৰত ভ্ৰমি ভ্ৰমি মই বিতৃষ্ণ হৈ পৰিছোঁ।”

Verse 24

अत्रस्थो भवनिर्मुक्तो योगाभ्यासरतः सदा । मोक्षमार्गं प्रयास्यामि स्थानान्मोक्षमसंशयम्

ইয়াতে স্থিত হৈ, সংসাৰীয় ভৱ-বন্ধনৰ পৰা মুক্ত হৈ, সদায় যোগাভ্যাসত ৰত থাকিম। মই মোক্ষ-মাৰ্গত আগবাঢ়িম—এই স্থানৰ পৰাই নিঃসন্দেহে মুক্তি লাভ কৰিম।

Verse 25

तावज्ज्ञानं च वैराग्यं पूर्वजातिस्मृतिर्यथा । यावद्गर्भस्थितो जन्तुः सर्वोऽपि द्विजसत्तम

যেতিয়ালৈকে জীৱ গৰ্ভত অৱস্থিত থাকে, হে দ্বিজসত্তম, তেতিয়ালৈকে তাৰ ভিতৰত জ্ঞান আৰু বৈৰাগ্য, লগতে পূৰ্বজন্মস্মৃতিো থাকে।

Verse 26

यदा गर्भाद्विनिष्क्रांतः स्पृश्यते विष्णुमायया । तदा नाशं व्रजत्याशु सत्यमेतदसंशयम्

কিন্তু যেতিয়া সি গৰ্ভৰ পৰা বাহিৰ ওলাই আহে আৰু বিষ্ণুৰ মায়াই তাক স্পৰ্শ কৰে, তেতিয়া সেই (গৰ্ভজাত) জ্ঞান আৰু বৈৰাগ্য শীঘ্ৰে নাশ হয়—ই সত্য, নিঃসন্দেহ।

Verse 27

तस्मान्नाहं द्विजश्रेष्ठ निष्क्रमिष्ये कथंचन । गर्भादस्मात्प्रयास्यामि स्थानान्मोक्षमसंशयम्

সেয়েহে, হে দ্বিজশ্ৰেষ্ঠ, মই কোনোভাবেই বাহিৰ নাহিম। এই গৰ্ভাৱস্থাৰ পৰাই মই এই স্থানৰ পৰা নিঃসন্দেহে মোক্ষলৈ প্ৰস্থান কৰিম।

Verse 28

व्यास उवाच । न भविष्यति ते माया वैष्णवी सा कथंचन । सुघोरान्नरकादस्मान्निष्क्रमस्व विगर्हितात्

ব্যাসে ক’লে: তোমাৰ বাবে সেই বৈষ্ণৱী মায়া কোনোভাবেই উদয় নহ’ব। এই অতি ভয়ংকৰ আৰু নিন্দনীয় নৰকৰ পৰা (এই বন্দিত্বৰ পৰা) বাহিৰ ওলাই আহা।

Verse 29

गर्भवासात्ततो योगं समाश्रित्य शिवं व्रज । तस्माद्दर्शय मे वक्त्रं स्वकीयं येन मे भवेत् । आनृण्यं पितृलोकस्य तव वक्त्रस्य दर्शनात्

তাৰ পাছত গৰ্ভবাস ত্যাগ কৰি যোগৰ আশ্ৰয় লোৱা আৰু শিৱক প্ৰাপ্ত কৰা। সেয়ে মোক তোমাৰ নিজ মুখ দৰ্শোৱা, যাতে তোমাৰ মুখদৰ্শনে মই পিতৃলোকৰ ঋণৰ পৰা মুক্ত হওঁ।

Verse 30

गर्भ उवाच । वासुदेवं प्रतिभुवं यदि मे त्वं प्रयच्छसि । इदानीं यत्स्वयं तन्मे जन्म स्यान्नान्यथा द्विज

গৰ্ভে ক’লে: যদি তুমি মোক স্বয়ং বাসুদেৱকেই মোৰ ৰক্ষক আৰু জামিনদাৰ ৰূপে দিয়া, তেন্তে এতিয়া তেওঁৰ নিজ ইচ্ছামতে যিদৰে আছে তেনেদৰেই মোৰ জন্ম হওক—নচেৎ নহয়, হে দ্বিজ।

Verse 31

सूत उवाच । ततो व्यासो द्रुतं गत्वा द्वारकां प्रति दुःखितः । कथयामास वृत्तांतं विस्तराच्चक्रपाणिने

সূতে ক’লে: তেতিয়া ব্যাস দুখিত হৈ দ্ৰুতগতিতে দ্বাৰকাৰ ফালে গ’ল আৰু চক্ৰপাণি প্ৰভুক (কৃষ্ণক) সকলো বৃত্তান্ত বিস্তাৰে ক’লে।

Verse 32

तेनैव सहितः पश्चात्स्वगृहं पुनरागतः । व्यासः प्रतिभुवं तस्मै दातुं विष्णुं निरंजनम्

তাৰ পাছত তেওঁৰ সৈতে একেলগে ব্যাস পুনৰ নিজৰ গৃহলৈ উভতি আহিল, যাতে সেই সত্তাক নিৰঞ্জন বিষ্ণুক প্ৰতিভূ (জামিন) ৰূপে দিব পাৰে।

Verse 33

श्रीकृष्ण उवाच । प्रतिभूरस्मि नाशाय मायायास्तव निर्गमे । मद्वाक्यान्निष्क्रमं कृत्वा गच्छ मोक्षमनुत्तमम्

শ্ৰীকৃষ্ণ ক’লে: তোমাৰ নিৰ্গমৰ সময়ত মায়াৰ বিনাশৰ বাবে মই তোমাৰ প্ৰতিভূ (জামিন)। মোৰ বাক্য অনুসৰি বাহিৰ ওলাই আহি অনুত্তম মোক্ষলৈ গ’লা।

Verse 34

ततो द्रुतं विनिष्क्रांतो विष्णुवाक्येन स द्विजाः । द्वादशाब्दप्रमाणस्तु यौवनस्य समीपगः

তেতিয়া বিষ্ণুৰ বাক্যত প্ৰেৰিত হৈ, হে দ্বিজসকল, সি দ্ৰুতগতিতে বাহিৰ ওলাই আহিল। বাৰ বছৰ মাত্ৰ বয়স হ’লেও সি যেন যৌৱনৰ সন্নিকট, অকাল পৰিপক্বতাৰে দীপ্ত আছিল।

Verse 35

ततः प्रणम्य दैत्यारिं व्यासं च जननीं तथा । प्रस्थितो वनवासाय तत्क्षणाद्व्यासनंदनः

তাৰ পাছত সি দানৱৰ সংহাৰক প্ৰভুক, ব্যাসক আৰু নিজৰ জননীকো প্ৰণাম কৰিলে। তেতিয়াই ব্যাস-নন্দন ক্ষণমাত্ৰতে বনবাসলৈ প্ৰস্থান কৰিলে—ত্যাগময় জীৱন গ্ৰহণ কৰি।

Verse 36

अथ तं स मुनिः प्राह तिष्ठ पुत्रात्ममंदिरे । संस्काराञ्जातकाद्यांश्च येन ते प्रकरोम्यहम्

তেতিয়া সেই মুনিয়ে তাক ক’লে—“পুত্ৰ, মোৰ আশ্ৰম-গৃহৰ অন্তঃপ্ৰাঙ্গণত থাক। যাতে মই তোমাৰ বাবে জাতকৰ্ম আদি সংস্কাৰসমূহ সম্পন্ন কৰিব পাৰোঁ।”

Verse 37

शिशुरुवाच । संस्काराः शतशो जाता मम जन्मनिजन्मनि । भवार्णवे परिक्षिप्तो यैरहं बन्धनात्मकैः

শিশুৱে ক’লে—“মোৰ জন্মে জন্মে শত শত সংস্কাৰ জন্মিছে। সেই বন্ধন-স্বরূপ শক্তিসমূহে মোক ভৱ-সাগৰত নিক্ষেপ কৰিছে।”

Verse 38

श्रीभगवानुवाच । शुकवज्जल्पते यस्मात्तवायं पुत्रको मुने । तस्माच्छुकोऽयं नाम्नास्तु योगविद्याविचक्षणः

শ্ৰীভগৱানে ক’লে—“হে মুনে, তোমাৰ এই পুত্ৰই যিহেতু শুক (তোতা)ৰ দৰে কথা কয়, সেয়ে ই ‘শুক’ নামে পৰিচিত হওক—যোগবিদ্যাত বিচক্ষণ।”

Verse 39

नायं स्थास्यति हर्म्ये स्वे मोहमायाविवर्जितः । तस्माद्गच्छतु मा स्नेहं त्वं कुरुष्वास्य संभवम्

সেয়া নিজৰেই প্ৰাসাদ-গৃহত নাথাকিব, কিয়নো সি মোহ আৰু মায়াৰ পৰা মুক্ত। সেয়ে তাক যাবলৈ দিয়া; আসক্তিৰে নধৰা—তাৰ জন্ম-সম্পৰ্কীয় যি কৰ্তব্য, সেয়া সম্পন্ন কৰা।

Verse 40

अहं गृहं प्रयास्यामि त्वं मुक्तः पैतृकादृणात् । दर्शनादेव पुत्रस्य सत्यमेतन्मयोदितम्

মই মোৰ ধামলৈ উভতি যাম; তুমি পিতৃঋণৰ পৰা মুক্ত হ’লা। পুত্ৰৰ দৰ্শন মাত্ৰতেই ই সিদ্ধ হ’ল—এই সত্য, মোৰ বচন।

Verse 41

एवमुक्त्वा हृषीकेशो व्यासमामंत्र्य सत्वरम् । विहगाधिपमारूढः प्रययौ द्वारकां प्रति

এইদৰে কৈ হৃষীকেশে তৎক্ষণাৎ ব্যাসক বিদায় দিলে। পক্ষীৰ অধিপতিৰ ওপৰত আৰূঢ় হৈ তেওঁ দ্বাৰকাৰ দিশে প্ৰস্থান কৰিলে।

Verse 42

ततो गते हृषीकेशे व्यासः पुत्रमुवाच ह । प्रस्थितं वनवासाय निःस्पृहं स्वगृहं प्रति

হৃষীকেশ গ’লত ব্যাসে নিজৰ পুত্ৰক ক’লে—যি বনবাসলৈ প্ৰস্থান কৰিছিল আৰু নিজৰ গৃহৰ প্ৰতিও নিৰাসক্ত আছিল।

Verse 43

व्यास उवाच । गृहस्थधर्मरिक्तानां पितृवाक्यं प्रणश्यति । पितृवाक्यं तु यो मोहान्नैव सम्यक्समाचरेत् । स याति नरकं तस्मान्मद्वाक्यात्पुत्र मा व्रज

ব্যাসে ক’লে: যিসকল গৃহস্থধৰ্মৰ পৰা শূন্য, তেওঁলোকৰ বাবে পিতৃবাক্যৰ বল নাশ পায়। কিন্তু যি মোহবশত পিতাৰ আদেশ সঠিকভাৱে পালন নকৰে, সি নৰকলৈ যায়। সেয়ে, পুত্ৰ, মোৰ বাক্যৰ বিপৰীতে নাযাবা।

Verse 44

शुक उवाच । यथाद्याहं त्वया जातो मया त्वं चान्यजन्मनि । संजातोऽसि मुनिश्रेष्ठ तथाहमपि ते पिता

শুক ক’লে: আজি যেন মই তোমাৰ পৰা জন্মিলোঁ, তেনেদৰে অন্য জন্মত তুমি মোৰ পৰা জন্মিছিলা, হে মুনিশ্ৰেষ্ঠ। সেইদৰে মইও তোমাৰ পিতা হৈছিলোঁ।

Verse 45

तस्माद्वाक्यं त्वया कार्यं यद्येषा धर्मसंस्थितिः । नाहं निषेधनीयस्तु व्रजमानस्तपोवनम्

সেয়ে যদি এইয়াই ধৰ্মৰ স্থাপিত পথ হয়, তেন্তে তুমি মোৰ বাক্য পালন কৰা উচিত। মোক বাধা নিদিবা; কিয়নো মই তপোবন—তপস্যাৰ বনলৈ যাত্ৰা কৰিছোঁ।

Verse 46

व्यास उवाच । ब्राह्मणस्य गृहे जन्म पुण्यैः संप्राप्यते नृभिः । संस्कारान्यत्र संप्राप्य वेदोक्तान्मुनिराप्यते

ব্যাস ক’লে: সঞ্চিত পুণ্যৰ ফলত মানুহে ব্ৰাহ্মণ গৃহত জন্ম লাভ কৰে। তাত বেদবিধিত সংস্কাৰসমূহ গ্ৰহণ কৰি মুনিৰ পদ লাভ কৰে।

Verse 47

शुक उवाच । संस्कारैराप्यते मुक्तिर्यदि कर्म शुभं विना । पाखंडिनोऽपि यास्यंति तन्मुक्तिं व्रतधारिणः

শুক ক’লে: যদি কেৱল সংস্কাৰেই, শুভ কৰ্ম নথকাকৈ, মুক্তি লাভ হ’লহেঁতেন, তেন্তে পাখণ্ডীসকলেও কেৱল বাহ্যিক ব্ৰত ধৰি সেই মুক্তিলৈ গৈ পেলালেহেঁতেন।

Verse 48

व्यास उवाच । ब्रह्मचारी भवेत्पूर्वं गृहस्थश्च ततः परम् । वानप्रस्थो यतिश्चैव ततो मोक्षमवाप्नुयात्

ব্যাস ক’লে: প্ৰথমে ব্ৰহ্মচাৰী হওক, তাৰ পাছত গৃহস্থ। তাৰপিছত বনপ্ৰস্থ আৰু যতি (সন্ন্যাসী) হওক; এই ক্ৰমে চলিলে মোক্ষ লাভ হয়।

Verse 49

शुक उवाच । ब्रह्मचर्येण चेन्मोक्षस्तत्षण्ढानां सदा भवेत् । गृहस्थाश्रमिणां चेत्स्यात्तत्सर्वं मुच्यते जगत्

শুকে ক’লে: যদি কেৱল ব্ৰহ্মচৰ্য্যেই মোক্ষ লাভ হয়, তেন্তে সেয়া সদায় নপুংসকসকলৰেই হ’ব। আৰু যদি কেৱল গৃহস্থাশ্ৰমেই হয়, তেন্তে সমগ্ৰ জগতেই মুক্ত হ’লহেঁতেন।

Verse 50

अथवा वनरक्तानां तन्मृगाणां प्रजायते

অথবা, সেয়া (মোক্ষ) বনপ্ৰেমী হৰিণ আৰু পশুবোৰৰেই বাবে জন্ম ল’লহেঁতেন।

Verse 51

अथवा यतिधर्माणां यदि मोक्षो भवेन्नृणाम् । दरिद्राणां च सर्वेषां तन्मुक्तिः प्रथमा भवेत्

আৰু যদি কেৱল যতি-ধৰ্মৰ নিয়ম-সংযমৰ দ্বাৰাই মানুহে মোক্ষ পায়, তেন্তে সকলোতকৈ আগতে দৰিদ্ৰসকলেই সেই মুক্তি লাভ কৰিলেহেঁতেন।

Verse 52

व्यास उवाच । गृहस्थधर्मरक्तानां नृणां सन्मार्गगामिनाम् । इह लोकः परश्चैव मनुना संप्रकीर्तितः

ব্যাসে ক’লে: গৃহস্থ-ধৰ্মত ৰত আৰু সৎমাৰ্গে চলা লোকসকলৰ বাবে মনুৱে ইহলোক আৰু পৰলোক—দুয়োকে নিশ্চিত বুলি ঘোষণা কৰিছে।

Verse 53

श्रीशुक उवाच । गृहगुप्तौ सुगुप्तानां बंधानां बंधुबंधनैः । मोहरागसमावेशात्सन्मार्ग गमनं कुतः

শ্ৰী শুকে ক’লে: ঘৰ নামৰ ৰক্ষিত দুৰ্গৰ ভিতৰত ভালদৰে লুকাই থাকি—আত্মীয়-বন্ধনৰ শৃংখল আৰু আসক্তিৰ বন্ধনত বাঁধ খাই—মোহ আৰু ৰাগে আচ্ছন্ন হৈ সৎমাৰ্গলৈ যোৱা কেনেকৈ সম্ভৱ?

Verse 54

व्यास उवाच । कष्टं वने निवसतोऽत्र सदा नरस्य नो केवलं निजतनुप्रभवं भवेच्च । दैवं च पित्र्यमखिलं न विभाति कृत्यं तस्माद्गृहे निवसतात्महितं प्रचिन्त्यम्

ব্যাসে ক’লে: যি মানুহ সদায় বনত বাস কৰে, তাৰ কষ্ট কেৱল নিজৰ দেহজনিত নহয়। দেৱতা আৰু পিতৃলোকৰ প্ৰতি সকলো কৰ্তব্যো যথাযথভাৱে প্ৰকাশ নাপায়, অৰ্থাৎ সম্পূৰ্ণকৈ পালন নোহোৱা হয়। সেয়ে গৃহত বাস কৰি আত্মহিতৰ কথা বিচাৰ-বিবেচনাৰে সাধন কৰা উচিত।

Verse 55

श्रीशुकदेव उवाच । भावेन भावितमहातपसां मुनीनां तिष्ठन्ति तावदखिलानि तपःफलानि । यत्ते निकाशशरणाः पुरुषा न जातु पश्यंत्यसज्जनमुखानि सुखं तदेव

শ্ৰী শুকদেৱে ক’লে: যেতিয়ালৈকে মহাতপস্বী মুনি-ঋষিসকল পবিত্ৰ ভাবনাৰে অন্তৰত ভাৱিত থাকে, তেতিয়ালৈকে তপস্যাৰ সকলো ফল দৃঢ়ভাৱে স্থিত থাকে। তোমাৰ সুখ এইটোৱেই—যিসকল পুৰুষ শুদ্ধ বিচাৰ-বোধৰ আশ্ৰয় লয়, তেওঁলোকে কেতিয়াও অসজ্জনৰ মুখ দেখা নাপায়।

Verse 56

व्यास उवाच । गृहं परिग्रहः पुंसां गृहस्थाश्रमधर्मिणाम् । इहलोके परे चैव सुखं यच्छति शाश्वतम्

ব্যাসে ক’লে: গৃহস্থাশ্ৰম-ধৰ্মত নিবিষ্ট পুৰুষসকলৰ বাবে গৃহ আৰু যথোচিত পৰিগ্ৰহ (উচিত সম্পত্তি) আশ্ৰয়স্বৰূপ। ইহলোক আৰু পৰলোক—দুয়োতে ই শাশ্বত সুখ দান কৰে।

Verse 57

श्रीशुक उवाच । शीतं हुताशादपि दैवयोगात्सञ्जायते चन्द्रमसोऽपि तापः । परिग्रहात्सौख्यसमुद्भवोऽत्र भूतोऽभवद्भावि न मर्त्यलोके

শ্ৰী শুকে ক’লে: দেৱযোগৰ পৰিণতিত অগ্নিও শীতল যেন লাগিব পাৰে, আৰু চন্দ্ৰমাৰ পৰাও তাপ জন্মিব পাৰে। তেনেদৰে মৰ্ত্যলোকে পৰিগ্ৰহৰ পৰা জন্মা সুখ কেতিয়াও স্থিৰ নহয়—ভূত, বৰ্তমান বা ভবিষ্যৎ কোনো কালতে নহয়।

Verse 58

व्यास उवाच । सुपुण्यैर्लभ्यते कृच्छ्रान्मानुष्यं भुवि दुर्लभम् । तस्मिंल्लब्धे न किं लब्धं यदि स्याद्गृहधर्मवित्

ব্যাসে ক’লে: মহাপুণ্যৰ ফলত আৰু অতি কষ্টে পৃথিৱীত দুষ্প্ৰাপ্য মানৱজন্ম লাভ হয়। সেয়া লাভ কৰাৰ পাছত, যদি কোনোবাই গৃহধৰ্ম বুজে, তেন্তে কি বস্তু অপ্ৰাপ্ত থাকিব?

Verse 59

श्रीशुकदेव उवाच । यदि स्याज्ज्ञानसंयुक्तो जन्मकालेत्र मानवः । निजावस्थां समालोक्य तज्ज्ञानं हि विलीयते

শ্ৰী শুকদেৱে ক’লে: যদি মানুহ জন্মৰ ক্ষণতেই জ্ঞান-সংযুক্ত হয়, তেন্তে নিজৰ অৱস্থা আৰু সীমাবদ্ধতা দেখি সেই জ্ঞান নিশ্চয়েই লয় পায়।

Verse 60

व्यास उवाच । मुदितस्यापि पुत्रस्य गर्दभस्यार्भकस्य च । भस्मलोलस्य लोकस्य शब्दोऽपि रटतो मुदे

ব্যাসে ক’লে: আনন্দিত পুত্ৰৰ বাবে—সেয়া গাধাৰ পোৱালি শিশুও হ’লেও—ভস্ম-লোভী এই জগতেও আনন্দত চিঞৰি উঠে, শব্দে শব্দে ৰটায়।

Verse 61

श्रीशुक उवाच । रसता सर्पता धूलि लोके त्वशुचिना चिरम् । मुनेऽत्र शिशुना लोकस्तुष्टिं याति स बालिशः

শ্ৰী শুকে ক’লে: এই অশুচি জগতত বহুদিন ধূলি-মাটি—কান্দোনি আৰু ৰেঙোনি—চলিয়েই থাকে। তথাপি, হে মুনি, কেৱল এটা শিশুৰ কাৰণেই লোক সন্তুষ্ট হয়; এয়া জগতৰ বালিশতা।

Verse 62

व्यास उवाच । पुंनामास्ति महारौद्रो नरको यममन्दिरे । पुत्रहीनो व्रजेत्तत्र तेन पुत्रः प्रशस्यते

ব্যাসে ক’লে: যমৰ ধামত ‘পুন্নামা’ নামে এক অতি ভয়ংকৰ নৰক আছে। যি পুত্ৰহীন, কোৱা হয় সি তাত গতি পায়; সেয়ে পুত্ৰ প্ৰশংসিত।

Verse 63

श्रीशुक उवाच । यदि स्यात्पुत्रतः स्वर्गः सर्वेषां स्यान्महामुने । शूकराणां शुनां चैव शलभानां विशेषतः

শ্ৰী শুকে ক’লে: যদি কেৱল পুত্ৰ থকাৰ দ্বাৰাই স্বৰ্গ লাভ হয়, হে মহামুনি, তেন্তে স্বৰ্গ সকলোৰে হ’লহেঁতেন—বিশেষকৈ গাহৰি, কুকুৰ, আৰু পতঙ্গ-পোকাৰো।

Verse 64

व्यास उवाच । पितॄणामनृणो मर्त्यो जायते पुत्रदर्शनात् । पौत्रस्यापि च देवानां प्रपौत्रस्य दिवाश्रयः

ব্যাসে ক’লে: পুত্ৰদৰ্শনে মর্ত্য পিতৃঋণৰ পৰা মুক্ত হয়। পৌত্ৰে দেৱতাসকল সন্তুষ্ট হয়, আৰু প্ৰপৌত্ৰে স্বৰ্গলোকত যেন এক আশ্ৰয় লাভ হয়।

Verse 65

शुक उवाच । चिरायुर्ज्जायते गृध्रः संततिं पश्यते निजाम् । क्रमेण संततं किं न स मोक्षं प्रतिपद्यते

শুকে ক’লে: গৃধ্ৰ দীঘলীয়া আয়ুস লৈ জন্মে আৰু নিজৰ বংশধাৰা চলি থকা দেখে। যদি ক্ৰমে ক্ৰমে অবিচ্ছিন্ন সন্ততি দেখিব পাৰে, তেন্তে সেই ক্ৰমেই সি মোক্ষ কিয় নাপাব?

Verse 66

सूत उवाच । एवमुक्त्वा परित्यज्य पितरं स वनं गतः । मातरं च सुदुःखार्तां प्रलपन्तीमनेकधा

সূতে ক’লে: এইদৰে কৈ সি পিতাক ত্যাগ কৰি বনলৈ গ’ল। তীব্ৰ দুখে ব্যাকুল মাতৃকো পিছত এৰি গ’ল, যি নানাভাৱে বিলাপ কৰি আছিল।

Verse 67

तं दृष्ट्वा दुःखितो व्यासो निराशः पुत्रदर्शने । पुत्रशोकाभिसंतप्तो भार्यया सहितोऽभवत्

সেয়া দেখি ব্যাস দুখিত হ’ল, পুত্ৰদৰ্শনৰ আশাহীন হ’ল। পুত্ৰশোকে দগ্ধ হৈ, তেওঁ পত্নীৰ সৈতে একেলগে থাকিল, দুয়ো একে বেদনাত।