Adhyaya 218
অধ্যায় ২১৮ত ভর্তৃযজ্ঞে ৰজাক শ্ৰাদ্ধকৰ্মৰ তান্ত্ৰিক আৰু নৈতিক নিয়ম উপদেশ দিয়ে। প্ৰথমে সাধাৰণ শ্ৰাদ্ধ-নিয়ম পুনৰুক্ত হয়, তাৰ পিছত স্বশাখা/পৰম্পৰা আৰু স্বদেশ–বৰ্ণ–জাতি অনুসাৰে উপযুক্ত বিশেষ বিধান বৰ্ণনা কৰাৰ প্ৰতিজ্ঞা কৰা হয়। শ্ৰাদ্ধৰ মূল ‘শ্ৰদ্ধা’ বুলি স্থিৰ কৰি কোৱা হয়—আন্তৰিক বিশ্বাস নাথাকিলে কৰ্ম নিষ্ফল হয়। তাৰ পাছত ব্যাখ্যা কৰা হয় যে শ্ৰাদ্ধৰ সময়ত অনায়াসে হোৱা উপফলসমূহো—ব্ৰাহ্মণৰ পাদোদক, পৰি যোৱা অন্নকণা, সুগন্ধ, আচমন-শেষ জল, আৰু দৰ্ভাৰ ছিটা—সঙ্কল্পৰ দ্বাৰা বিভিন্ন পিতৃবৰ্গলৈ, আনকি প্ৰেতাৱস্থা বা তিৰ্যক্ আদি যোনিত পতিত সত্তালৈও, পোষণৰূপে পৌঁছে। দক্ষিণাৰ গুৰুত্ব বিশেষভাৱে কোৱা হৈছে: দক্ষিণাবিহীন শ্ৰাদ্ধক বন্ধ্যা বৰষুণ বা অন্ধকাৰত কৰা কৰ্মৰ সৈতে তুলনা কৰা হয়; দান-প্ৰতিদানক কৰ্মপূৰ্ণতাৰ অংগ ধৰা হয়। শ্ৰাদ্ধ দিয়া বা ভোজনৰ পাছত কিছুমান নিষেধ—স্বাধ্যায় বিৰতি, অন্য গাঁৱলৈ যাত্ৰা নকৰা, আৰু কামসংযম—উল্লংঘন কৰিলে ফল নষ্ট হয় বা পিতৃহিত বিকৃত হয় বুলি সতৰ্ক কৰা হয়। অনুচিত নিমন্ত্ৰণ গ্ৰহণ আৰু কৰ্তাৰ অতিভোজনো নিন্দিত। শেষত কোৱা হয়—যজমান আৰু অংশগ্ৰহণকাৰীয়ে এই দোষসমূহ এৰাই চলিলে শ্ৰাদ্ধৰ ফল অক্ষুণ্ণ থাকে।
Shlokas
Verse 1
भर्तृयज्ञ उवाच । एतत्सामान्यतः प्रोक्तं मया श्राद्धं यथा नरैः । कर्त्तव्यं विप्रपूर्वैर्यद्वर्णैः पार्थिवसत्तम
ভৰ্তৃযজ্ঞ ক’লে— হে ৰাজশ্ৰেষ্ঠ! ব্ৰাহ্মণৰ পৰা আৰম্ভ কৰি বিভিন্ন বৰ্ণৰ মানুহে শ্ৰাদ্ধ কেনেকৈ কৰিব লাগে, সেয়া মই সাধাৰণভাৱে কৈ দিলোঁ।
Verse 2
अतः परं प्रवक्ष्यामि स्वशाखायाः स्मृतं नृप । स्वदेशवर्णजातीयं यथा स्यादत्र निर्वृतिः
এতিয়া, হে নৃপ! নিজৰ বেদীয় শাখাত যি স্মৃত, আৰু নিজৰ দেশ, বৰ্ণ আৰু জাতিৰ অনুকূল যি আচাৰ—সেই সকলো মই ক’ম, যাতে ইয়াত যথাযথ সন্তুষ্টি আৰু শুদ্ধতা থাকে।
Verse 3
श्राद्धे श्रद्धा यतो मूलं तेन श्राद्धं प्रकीर्तितम् । तत्तस्मिन्क्रियमाणे तु न किंचिद्व्यर्थतां व्रजेत्
শ্ৰাদ্ধত শ্ৰদ্ধাই মূল; সেইবাবে ইয়াক ‘শ্ৰাদ্ধ’ বুলি কোৱা হয়। সেই ভাবত যেতিয়া ই কৰা হয়, তেতিয়া ইয়াত একোৱেই ব্যৰ্থ নহয়।
Verse 4
अनिष्टमपि राजेन्द्र तस्माच्छ्राद्धं समा चरेत् । विप्रपादोदकं यत्तु भूमौ पतति पार्थिव
সেয়ে, হে ৰাজেন্দ্ৰ! অনিষ্ট যেন লাগিলেও শ্ৰাদ্ধ বিধিমতে কৰা উচিত। হে পাৰ্থিৱ! ব্ৰাহ্মণৰ পদধৌত জল যেতিয়া ভূমিত পৰে, তেতিয়া পবিত্ৰ ফল দান কৰে।
Verse 6
जाता ये गोत्रजाः केचिदपुत्रा मरणं गताः । ते यांति परमां तृप्तिममृतेन यथा सुराः । विप्रपादोदकक्लिन्ना यावत्तिष्ठति मेदिनी । तावत्पुष्करपात्रेषु पिबन्ति पितरो जलम्
নিজ বংশৰ কিছুমান গোট্ৰজ, যিসকল নিঃসন্তান হৈ মৃত্যুলৈ গ’ল, তেওঁলোকে অমৃতত তৃপ্ত দেৱতাসকলৰ দৰে পৰম তৃপ্তি লাভ কৰে। যিমান দিন ধৰণী স্থিৰ থাকে, ব্ৰাহ্মণৰ পদ-প্ৰক্ষালনৰ জলে সিক্ত হৈ পিতৃসকলে পদ্ম-পাত্ৰত জল পান কৰি থাকে।
Verse 7
श्राद्धेऽथ क्रियमाणे तु यत्किंचित्पतति क्षितौ । पुष्पगन्धोदकं चान्नमपि तोयं नरेश्वर
হে নৰেশ্বৰ, যেতিয়া শ্ৰাদ্ধ সম্পন্ন কৰা হয়, তেতিয়া যি কিবা মাটিত পৰে—ফুল, সুগন্ধি জল, অন্ন বা কেৱল পানীও—সেয়া নিজ নিজ ৰূপে অৰ্পণ হৈ পৰে।
Verse 8
तेन तृप्तिं परां यांति ये कृमित्वमुपागताः । कीटत्वं वापि तिर्यक्त्वं व्यालत्वं च नराधिप
হে নৰাধিপ, সেই পতিত অৰ্পণে যিসকল কৃমি হৈ পৰিছে—কীট-অৱস্থা, তিৰ্যক-অৱস্থা বা সৰ্প-অৱস্থালৈও গৈছে—তেওঁলোকেও পৰম তৃপ্তি লাভ কৰে।
Verse 9
यदुच्छिष्टं क्षितौ याति पात्रप्रक्षालनोद्भवम् । तेन तृप्तिं परां यांति ये प्रेतत्वमुपागताः
পাত্ৰ ধোৱাৰ পৰা উৎপন্ন যি উচ্ছিষ্ট মাটিত পৰে, তাৰ দ্বাৰাই যিসকল প্ৰেতত্বলৈ গৈছে তেওঁলোকেও পৰম তৃপ্তি লাভ কৰে।
Verse 10
ये चापमृत्युना केचिन्मृत्युं प्राप्ताः स्ववंशजाः । असंस्कृतप्रमीतानां त्यागिनां कुलयोषिताम्
আৰু নিজ বংশৰ যিসকল কিছুমান লোক অপমৃত্যুৰে মৃত্যুলৈ গ’ল—যিসকল সংকাৰ নোহোৱাকৈ মৰিল, যিসকল ত্যাগ কৰা হ’ল, আৰু কুলৰ দুখভোগা নাৰীসকল—তেওঁলোকো (এই পুণ্যৰ ফলত) অন্তৰ্ভুক্ত হয়।
Verse 11
उच्छिष्टभागधेयं स्याद्दर्भेषु विकिरश्च यः । विकिरेण प्रदत्तेन ते तृप्तिं यांति चाखिलाः
দৰ্ভা ঘাঁহত যি উচ্ছিষ্ট অংশ ছটিয়াই দিয়া হয়, সেয়াই তেওঁলোকৰ নিৰ্ধাৰিত ভাগ হয়; সেই ছটিয়াই দিয়া অৰ্পণে সকলেই তৃপ্তি লাভ কৰে।
Verse 12
यत्किंचिन्मंत्रहीनं वा कालहीनमथापि वा । विधिहीनं च संपूर्णं दक्षिणायां तु तद्भवेत्
শ্ৰাদ্ধত যি কিবা মন্ত্রহীন হয়, বা সময়হীন হয়, বা বিধিহীনতাত ত্ৰুটি থাকে—সেয়া দক্ষিণাৰ দ্বাৰাই নিশ্চয় সম্পূৰ্ণতা লাভ কৰে।
Verse 13
तस्मान्न दक्षिणाहीनं श्राद्धं कार्यं विपश्चिता । य इच्छेच्छाश्वतीं तृप्तिं पितॄणामात्मनश्च यः
সেয়েহে জ্ঞানীজনৰ উচিত নহয় দক্ষিণাহীন শ্ৰাদ্ধ কৰা—যদি তেওঁ পিতৃলোক আৰু নিজৰো চিৰস্থায়ী তৃপ্তি কামনা কৰে।
Verse 14
दक्षिणारहितं श्राद्धं यथैवोषरवर्षितम् । यथा तमसि नृत्यं च गीतं वा बधिरस्य च
দক্ষিণাৰহিত শ্ৰাদ্ধ যেন উষৰ মাটিত বৰষুণ ঢলাৰ দৰে; যেন অন্ধকাৰত নৃত্য; বা যেন বধিৰৰ আগত গীত গোৱা।
Verse 15
श्राद्धं दत्त्वा च युक्त्वा च श्राद्धे निष्कामतां व्रजेत् । न स्वाध्यायः प्रकर्तव्यो न ग्रामांतरकं व्रजेत्
শ্ৰাদ্ধ দান কৰি আৰু বিধিমতে সমাপন কৰি, শ্ৰাদ্ধ বিষয়ে নিষ্কামতা অৱলম্বন কৰিব লাগে। সেই দিনা স্বাধ্যায় নকৰিব, আৰু আন গাঁৱলৈও নাযাব।
Verse 16
श्राद्धभुग्रमणीतल्पं तदहर्योऽधिगच्छति । तं मासं पितरस्तस्य जायंते वीर्यभोजिनः
যি শ্ৰাদ্ধৰ অন্ন ভক্ষণ কৰি সেই দিনেই স্ত্ৰী-শয্যাত গমন কৰে, সি নিন্দনীয় হয়; সেই মাহত তাৰ পিতৃসকলে তাৰ বীৰ্য্যৰ ওপৰতে জীৱন ধাৰে বুলি কোৱা হয়।
Verse 17
श्राद्धभुक्छ्राद्धदाता च यः सेवयति मैथुनम् । तस्य संवत्सरं यावत्पितरः शुक्रभोजिनः । प्रभवंति न संदेह इत्येषा वैदिकी श्रुतिः
শ্ৰাদ্ধৰ অন্ন ভক্ষণকাৰী বা শ্ৰাদ্ধ দাতা—যদি কোনোবাই মৈথুন সেবন কৰে—তেন্তে এক বছৰ পৰ্যন্ত তাৰ পিতৃসকল কেৱল শুক্ৰৰ ওপৰতে জীৱন ধাৰে; ইয়াত সন্দেহ নাই—এইয়ে বৈদিক শ্ৰুতিৰ বচন।
Verse 18
श्राद्धे भुक्त्वाथ दत्त्वा वा यः श्राद्धं कुरुतेल्पधीः । स्वाध्यायं पितरस्तस्य यावत्संवत्सरं नृप । व्यर्थश्राद्धफलाः संतः पीड्यंते क्षुत्पिपासया
হে নৃপ, যি মন্দবুদ্ধি ব্যক্তি শ্ৰাদ্ধত ভোজন কৰি বা শ্ৰাদ্ধ দান কৰি পুনৰ তাকেই অনুচিতভাৱে কৰে, তেন্তে এক বছৰ পৰ্যন্ত তাৰ পিতৃসকল সেই শ্ৰাদ্ধৰ ফল নাপায় আৰু ক্ষুধা-পিপাসাত পীড়িত হয়।
Verse 19
श्राद्धे भुक्त्वाऽथ दत्त्वा वा यः श्राद्धं मानवाधमः । ग्रामातरं प्रयात्यत्र तच्छ्राद्धं व्यर्थतां व्रजेत्
শ্ৰাদ্ধত ভোজন কৰি বা শ্ৰাদ্ধ দান কৰি, যদি কোনো অধম মানুহ তাতৰ পৰা আন গাঁৱলৈ গুচি যায়, তেন্তে সেই শ্ৰাদ্ধ নিষ্ফল হয়।
Verse 20
ब्राह्मणेन न भोक्तव्यं समायाते निमंत्रणे । अथ भुंक्ते च यो मोहात्स प्रयाति ह्यधोगतिम्
নতুন নিমন্ত্ৰণ আহি পোৱাত ব্ৰাহ্মণে ভোজন নকৰিব লাগে; যদি মোহবশত খায়, তেন্তে সি নিশ্চয় অধোগতিলৈ পতিত হয়।
Verse 21
यजमानेन च तथा न कार्यं भोजनं परम् । कुर्वंति ये नराः सर्वे ते यांति नरकं ध्रुवम्
তদ্ৰূপে যজমানেও (শ্ৰাদ্ধকাৰী) তাৰ পিছত পুনৰ অন্য ভোজন নকৰিব। যিসকল মানুহ তেনে কৰে, তেওঁলোকে নিশ্চয় নৰকলৈ যায়।
Verse 22
श्राद्धे भुक्त्वाऽथ दत्त्वा वा श्राद्धं यो युद्धमाचरेत् । असंदिग्धं हि तच्छ्राद्धं स मन्दो व्यर्थतं नयेत्
শ্ৰাদ্ধত ভোজন কৰি বা শ্ৰাদ্ধ দান কৰি তাৰ পিছত যি যুদ্ধ-কলহত লিপ্ত হয়, নিশ্চয়েই সেই মূৰ্খ কৰ্মে সেই শ্ৰাদ্ধক ব্যৰ্থতালৈ নেয়।
Verse 23
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन दोषानेतान्परित्यजेत् । श्राद्धभुग्यजमानश्च विशेषेण महीपते
সেয়ে, হে মহীপতি, সকলো প্ৰয়াসে এই দোষসমূহ ত্যাগ কৰা উচিত—বিশেষকৈ শ্ৰাদ্ধভোজী আৰু যজমানৰ ক্ষেত্ৰত।
Verse 218
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये श्राद्धकल्पे श्राद्धनियमवर्णनंनामाष्टादशोत्तरद्विशततमोऽध्यायः
এইদৰে শ্ৰী স্কন্দ মহাপুৰাণৰ একাশীতিসাহস্ৰ্য সংহিতাৰ অন্তৰ্গত ষষ্ঠ নাগৰখণ্ডত, হাটকেশ্বৰ ক্ষেত্ৰমাহাত্ম্যৰ শ্ৰাদ্ধকল্পত ‘শ্ৰাদ্ধনিয়মবৰ্ণন’ নামক অধ্যায়, অৰ্থাৎ ২১৮তম অধ্যায়, সমাপ্ত হ’ল।