Adhyaya 220

Verse 1

ये वांछंति ममाभीष्टं श्राद्धे भुक्त्वाऽथ पैतृके

যিসকলে মোৰ প্ৰিয় অভীষ্ট কামনা কৰে—পৈতৃক শ্রাদ্ধত ভোজন কৰাই থৈ—…

Verse 2

आनर्त उवाच । त्रयोदश्यां कृते श्राद्धे कस्माद्वंशक्षयो भवेत् । एतन्मे सर्वमाचक्ष्व विस्तरात्त्वं महा मुने । भर्तृयज्ञ उवाच । एषा मेध्यतमा राजन्युगादिः कलिसंभवा । स्नाने दाने जपे होमे श्राद्धे ज्ञेया तथाऽक्षया

ৰাজা আনৰ্ত ক’লে: “ত্ৰয়োদশীত শ্ৰাদ্ধ কৰিলে বংশক্ষয় কিয় হয়? হে মহামুনে, এই সকলো কথা মোক বিস্তাৰে কওক।” ভৰ্তৃয়জ্ঞ ক’লে: “হে ৰাজন, এই তিথি অতি পবিত্ৰ—কলিযুগত উদ্ভৱ হোৱা যুগাৰম্ভকাৰী দিন। স্নান, দান, জপ, হোম আৰু শ্ৰাদ্ধত ইয়াক ‘অক্ষয়া’—অবিনাশী ফলদায়িনী—বুলি জানিব লাগে।”

Verse 3

अस्यां चेत्तु गजच्छाया तिथौ राजन्प्रजायते । तदाऽक्षयं मघायोगे श्राद्धं संजायते ध्रुवम्

হে ৰাজন, এই তিথিত যদি ‘গজচ্ছায়া’ নামৰ শুভ যোগ ঘটে, তেন্তে মঘা নক্ষত্ৰৰ সংযোগত সেই শ্ৰাদ্ধ নিশ্চয়েই ‘অক্ষয়’—অবিনাশী ফলদায়ী—হয়।

Verse 4

यः क्षीरं मधुना युक्तं तस्मिन्नहनि यच्छति । पितॄनुद्दिश्य यो मांसं दद्याद्वाध्रीणसं च यः

যি জন সেই দিন দুধ মধুৰে মিশাই দান কৰে, আৰু যি জন পিতৃসকলক উদ্দেশ্য কৰি মাংস দান কৰে—ভাধ্ৰীণসৰ মাংসো যি জন দিয়ে—

Verse 5

वाध्रीणसस्य मांसेन तृप्तिर्द्वादशवार्षिकी । त्रिःपिबंत्विंद्रियक्षीणं श्वेतं वृद्धमजापतिम्

ভাধ্ৰীণসৰ মাংসে পিতৃসকলৰ তৃপ্তি বাৰ বছৰলৈ স্থায়ী হয়। (প্ৰচলিত পাঠত আৰু আছে:) “তেওঁলোকে তিনিবাৰ পান কৰক—ইন্দ্ৰিয়ক্ষীণ, শ্বেত, বৃদ্ধ, আৰু ‘অজাপতি’,” এই অস্পষ্ট বাক্য পৰম্পৰাগতভাৱে সংৰক্ষিত।

Verse 6

तं तु वाध्रीणसं विद्यात्सर्वयूथाधिपं तथा । खड्गमांसं च वा दद्यात्तृप्तिर्द्वादशवार्षिकी । संजायते न संदेहस्तेषां वाक्यं न मे मृषा

ভাধ্ৰীণসক সকলো ইউথৰ অধিপতি বুলি জানিবা। অথবা খড্গৰ মাংসো দান কৰিব পাৰি; তেন্তে পিতৃসকলৰ বাৰ বছৰীয়া তৃপ্তি নিশ্চয় হয়—ইয়াত সন্দেহ নাই। তেওঁলোকৰ বাক্য মিছা নহয়, মোৰটোও নহয়।

Verse 7

आसीद्रथंतरे कल्पे पूर्वं पार्थिवसत्तमः । सिताश्वो नाम पांचालदेशीयःपितृभक्तिमान्

ৰথন্তৰ কল্পৰ পূৰ্ব যুগত পাঞ্চাল দেশৰ এজন উত্তম পাৰ্থিৱ ৰজা আছিল; তেওঁৰ নাম সিতাশ্ব, আৰু তেওঁ পিতৃলোকৰ প্ৰতি গভীৰ ভক্তিসম্পন্ন আছিল।

Verse 8

मधुना कालशाकेन खड्गमांसेन केवलम् । स हि श्राद्धं त्रयोदश्यां कुरु ते पायसेन च

তেওঁ ক’লে— “ত্ৰয়োদশী তিথিত শ্ৰাদ্ধ কৰা; মধু, কালশাক (গাঢ় পাতযুক্ত শাক) আৰু কেৱল খড়্গ-মাংসৰে অৰ্পণ কৰা; লগতে পায়স (ক্ষীৰান্ন)ো প্ৰস্তুত কৰা।”

Verse 9

सोमवंशं समुद्दिश्य श्राद्धं यच्छति भक्तितः

সোমবংশক উদ্দেশ্য কৰি তেওঁ ভক্তিভাৱে শ্ৰাদ্ধ অৰ্পণ কৰে।

Verse 10

अथ तैर्बाह्मणैः सर्वैः स भूयः कौतुकान्वितैः । कस्यचित्त्वथ कालस्य पृष्टो भुक्त्वा यथेच्छया

তাৰ পাছত, তেওঁলোকে ইচ্ছামতে ভোজন কৰি লোৱাৰ পিছত, কিছুমান সময় পাৰ হোৱাত, কৌতূহলে ভৰা সেই সকলো ব্ৰাহ্মণে তেওঁক পুনৰ সুধিলে।

Verse 11

श्राद्धादनंतरं राजन्दृष्ट्वा तं श्रद्धयाऽन्वितम् । पादावमर्द्दनपरं प्रणिपातपुरः सरम्

হে ৰাজন, শ্ৰাদ্ধৰ অনন্তৰতে, তেওঁক শ্ৰদ্ধাৰে পৰিপূৰ্ণ দেখি—যি তেওঁলোকৰ পা-মৰ্দন কৰাত ৰত আৰু প্ৰণিপাতত আগবাঢ়ি আছিল—(তেওঁলোকে তেওঁক সম্বোধন কৰিলে)।

Verse 12

ब्राह्मणा ऊचुः । कृत्वा श्राद्धं महाराज प्रदातव्याऽथ दक्षिणा । ब्राह्मणेभ्यस्ततः श्राद्धं पितॄणां चोपतिष्ठति

ব্ৰাহ্মণসকলে ক’লে: “হে মহাৰাজ, শ্ৰাদ্ধ সম্পন্ন কৰি তাৰ পাছত দক্ষিণা দান কৰিব লাগে। দক্ষিণা ব্ৰাহ্মণসকলক দিয়া হ’লে শ্ৰাদ্ধ পিতৃলোকলৈ যথাবিধি পৌঁছে আৰু পিতৃসকল তৃপ্ত হয়।”

Verse 13

सा त्वया कल्पिताऽस्माकं वितीर्णाद्यापि नो नृप । कुप्याकुप्यं परित्यज्य तां देहि नृप मा चिरम्

“হে নৃপ, আমাৰ বাবে তুমি যি দক্ষিণা নিৰ্ধাৰণ কৰিছিলা, সেয়া এতিয়াও দিয়া নহ’ল। মূল্যৱান-অমূল্যৰ বিচাৰ ত্যাগ কৰি, হে ৰজা, সেয়া দিয়া—বিলম্ব নকৰিবা।”

Verse 14

भर्तृयज्ञ उवाच । तच्छ्रुत्वा च नृपः प्राह संप्रहृष्टेन चेतसा । धन्योऽस्म्यनुगृहीतोऽस्मि विप्रैरद्य न संशयः

ভৰ্তৃযজ্ঞ ক’লে: এই কথা শুনি নৃপতিয়ে আনন্দিত চিত্তে ক’লে— “মই ধন্য; আজি ব্ৰাহ্মণসকলে নিঃসন্দেহে মোক অনুগ্ৰহ কৰিলে।”

Verse 15

तस्माद्ब्रूत महाभागा युष्मभ्यं किं ददाम्यहम्

“সেয়ে হেতু, হে মহাভাগসকল, কোৱা—মই তোমালোকক কি দান কৰিম?”

Verse 16

वर न्नागान्मदोन्मत्तान्भद्रजातिसमुद्भवान् । किं वा सप्तिप्रधानांश्च मनोमारुतरंहसः

“(মই দিম নে) উত্তম হাতী—মদোন্মত্ত, ভদ্ৰা বংশত জন্মা? নতুবা শ্ৰেষ্ঠ অশ্ব—যাৰ গতি মন-মাৰুতৰ দৰে দ্ৰুত?”

Verse 17

किं वा स्थानानि चित्राणि ग्रामाणि नगराणि च । पितॄनुद्दिश्य यत्किंचिन्नादेयं विद्यते यतः

অথবা মই মনোহৰ স্থাৱৰ সম্পত্তি—গাঁও আৰু নগৰো—দান কৰিম নেকি? কিয়নো পিতৃলোকৰ উদ্দেশে অৰ্পিত দানত ‘দান নকৰিবলগীয়া’ বুলি একোৱেই নাথাকে।

Verse 18

ब्राह्मणा ऊचुः । नास्माकं वाजिभिः कार्यं न रत्नैर्न च हस्तिभिः । न देशैर्ग्राममुख्यैर्वा नान्येनापि च केनचित्

ব্ৰাহ্মণসকলে ক’লে: আমাৰ ঘোঁৰা লাগিব নালাগে, ৰত্নো নালাগে, হাতীও নালাগে; দেশ-ভূমি, মুখ্য গাঁও বা আন যিকোনো বস্তুৰো প্ৰয়োজন নাই।

Verse 19

यदर्थेन महाराज पृष्टोस्माभिर्यतो भवान् । तस्मान्नो दक्षिणां देहि संदेहघ्नां तपोत्तम

হে মহাৰাজ, যি উদ্দেশ্যে আমি আপোনাক প্ৰশ্ন কৰিছোঁ, সেই কাৰণেই আমাক সন্দেহনাশক দক্ষিণা দান কৰক, হে তপস্যাত শ্ৰেষ্ঠ।

Verse 20

यां पृच्छामो वयं सर्वे कौतूहलसमाहिताः

যি বিষয় আমি সকলোৱে তীব্ৰ কৌতূহলে মন একাগ্ৰ কৰি সুধিছোঁ…

Verse 21

राजोवाच । उपदेशाधिकारोऽस्ति ब्राह्मणानां महात्मनाम् । दातुं नैव ग्रहीतुं च नी चजात्यस्य वैदिकाः

ৰাজাই ক’লে: মহাত্মা ব্ৰাহ্মণসকলৰেই উপদেশ দানৰ অধিকাৰ আছে। বৈদিক পুৰুষে নীচ আচৰণ আৰু নীচ জন্মৰ লোকক দান নকৰিব, আৰু তেওঁলোকৰ পৰা গ্ৰহণো নকৰিব।

Verse 22

सोऽहं राजा न सर्वज्ञो यो यच्छामि द्विजोत्तमाः । उपदेशं हि युष्मभ्यं सर्वज्ञेभ्यो विचक्षणाः

হে দ্বিজোত্তমসকল, মই ৰজা সৰ্বজ্ঞ নহওঁ; তথাপি তোমালোকক উপদেশ দিওঁ—তোমালোক বিবেচক, যেন সৰ্বজ্ঞই।

Verse 23

ब्राह्मणा ऊचुः । गुरुशिष्यसमुत्थोऽयमुपदेशो महीपते । प्रार्थयामो वयं किंचिन्मा भयं त्वं समाविश

ব্ৰাহ্মণসকলে ক’লে: হে মহীপতে, এই উপদেশ গুৰুশিষ্যৰ যথাযথ সম্পৰ্কৰ পৰা উদ্ভৱ হয়। আমি আপোনাৰ ওচৰত কিঞ্চিৎ প্ৰাৰ্থনা কৰোঁ—ভয়ক অন্তৰত প্ৰৱেশ নকৰাব।

Verse 24

वयं च प्रश्नमेकं हि पृच्छामो यदि भूपते । ब्रूषे कौतुकयुक्तानां सर्वेषां च द्विजन्मनाम्

হে ভূপতে, আমি নিশ্চয় একেটা প্ৰশ্ন সুধিছোঁ। যদি আপুনি উত্তৰ দিয়ে, তেন্তে সেয়া ধৰ্মীয় কৌতূহলে পূৰ্ণ সকলো দ্বিজন্মাৰ বাবে কওক।

Verse 25

तस्माद्वद महाभाग यदि जानासि तत्त्वतः । न चेद्गुह्यतमं किंचित्पृच्छामस्त्वां कुतूहलात्

সেয়ে হে মহাভাগ, যদি আপুনি তত্ত্বতঃ সত্য জানে তেন্তে কওক। নচেৎ কৌতূহলবশত আমি আপোনাক কিঞ্চিৎ অতি গুহ্য বিষয় সুধিম।

Verse 26

राजोवाच । यदि वः संशयो विप्रा युष्मत्प्रश्नमसंशयम् । कथयिष्याभि चेद्गुह्यं तद्वद्ध्वं गप्ल ज्वराः

ৰজাই ক’লে: হে বিপ্ৰসকল, যদি তোমালোকৰ মনত সংশয় থাকে, তেন্তে তোমালোকৰ প্ৰশ্ন নিঃসংশয়ে কওক। যদি মই কোনো গুহ্য উপদেশ ক’বলগীয়া হয়, তেন্তে সেয়াও স্পষ্টকৈ কওক।

Verse 27

ब्राह्मणा ऊचुः । अन्नेषु च विचित्रेषु लेह्येषु विविधेषु च । अमृतेष्वेषु सर्वेषु तथा पेयेषु पार्थिव

ব্ৰাহ্মণসকলে ক’লে: “হে ৰাজন, নানাবিধ অন্নৰ মাজত, বিভিন্ন লেহ্য-মধুৰ বস্তুৰ মাজত, এই সকলো অমৃত-সমান ব্যঞ্জনৰ মাজত, আৰু তদ্ৰূপ পানীয়সমূহৰ মাজতো…”

Verse 28

तस्मादद्य दिने ब्रूहि मधु यच्छसि गर्हितम् । वर्तते च यथाऽभक्ष्यं ब्राह्मणानां विशेषतः

সেয়ে আজি আমাক কোৱা, কিয় তুমি নিন্দিত মধু দান কৰিছা—যি অখাদ্য বুলি গণ্য, বিশেষকৈ ব্ৰাহ্মণসকলৰ বাবে।

Verse 29

तथा विचित्र मासेषु संस्थितेषु नराधिप । खङ्गमांसं निरास्वादं कस्माद्यच्छसि केवलम्

আৰু তদুপৰি, হে নৰাধিপ, যেতিয়া নানাবিধ উৎকৃষ্ট মাংস উপলব্ধ, তেন্তে কিয় তুমি কেৱল নিৰস খঙ্গ-মাংস দান কৰিছা?

Verse 30

संति शाकानि राजेन्द्र पावनीयानि सर्वशः । सुष्ठु स्वादु कराण्यत्र व्यञ्जनार्थं महीपते

হে ৰাজেন্দ্ৰ, ইয়াত সৰ্বতোভাবে পাৱনকাৰী শাক-সব্জি আছে; সিহঁত সুস্বাদু ব্যঞ্জন ৰান্ধিবলৈ অতি উত্তম, হে মহীপতি।

Verse 31

कालशाकं सकटुकं मुखाऽधिजनकं महत् । कस्माद्यच्छसि चास्माकं भक्त्या परमया युतः । न श्राद्धे प्रतिषेधश्च प्रकर्तव्यः कथंचन

কালশাক অতি কটু, মুখত ডাঙৰকৈ জ্বালা জগায়; তথাপি পৰম ভক্তিযুক্ত হৈ তুমি আমাক কিয় দান কৰিছা? শ্ৰাদ্ধত কোনো প্ৰকাৰৰ অনুচিততা কেতিয়াও প্ৰৱেশ কৰাব নালাগে।

Verse 32

न च त्याज्यं समुच्छिष्टं तेन भुंजामहे ततः । तदत्र कारणेनैव गुरुणा भाव्यमेव हि । येन त्वं यच्छसि प्राय एतत्सिद्धिर्भवेत्स्थिता

ইয়াক ‘উচ্ছিষ্ট’ বুলি ভাবি ত্যাগ কৰিব নালাগে; সেয়ে আমি ইয়াক প্ৰসাদৰ দৰে ভক্ষণ কৰোঁ। কিন্তু ইয়াত নিশ্চয়েই কোনো গুৰুতৰ কাৰণ আছে—যাৰ বাবে তুমি প্ৰায় সদায় এই অৰ্ঘ্য দিয়া—যেন এই অভিপ্ৰেত ক্ৰিয়া সিদ্ধি লাভ কৰি স্থিৰ হয়।

Verse 33

तस्मात्कथय नः सर्वं परं कौतूहलं हि नः । निःस्वादितं यथा दद्यादीदृक्छ्राद्धे विगर्हितम्

সেয়ে আমাক সকলো কওক—আমাৰ কৌতূহল অতি বেছি—কিদৰে কোনোবাই এনে নিৰস্বাদ, নিন্দিত আহাৰ শ্ৰাদ্ধত দান কৰিব পাৰে।

Verse 34

यथा त्वं नृपशार्दूल श्रद्धया संप्रयच्छसि

হে নৃপশাৰ্দূল, তুমি এই (অৰ্পণ) শ্ৰদ্ধাৰে কেনেকৈ দিয়া?

Verse 35

तच्छ्रुत्वा वचनं तेषां ब्राह्मणानां महात्मनाम् । स वैलक्ष्यस्मितं प्राह सलज्जं पृथिवीपतिः

সেই মহাত্মা ব্ৰাহ্মণসকলৰ বাক্য শুনি, পৃথিৱীপতি ৰজাই লাজত আচ্ছন্ন হৈ, সংকোচমিশ্ৰিত হাঁহিৰে উত্তৰ দিলে।

Verse 36

गुह्यमेतन्महाभागा अस्माकं यदि संस्थितम् । अवाच्यमपि वक्ष्यामि शृणुध्वं सुसमाहिताः

হে ভাগ্যৱানসকল, এই গোপন কথা মোৰ জীৱনৰ সৈতে জড়িত। তথাপি—ক’ব নালাগিলেও—মই ক’ম। তোমালোক সকলোৱে সম্পূৰ্ণ একাগ্ৰতাৰে শুনা।

Verse 37

अहमासं पुरा पापो लुब्धकश्चान्य जन्मनि । निहंता सर्वजंतूनां तथा भक्षयिता पुनः

পূৰ্বে অন্য জন্মত মই পাপী ব্যাধ আছিলোঁ—লোভী, সকলো প্ৰকাৰ জীৱৰ হত্যাকাৰী, আৰু পুনৰ সিহঁতক ভক্ষণ কৰোঁতা।

Verse 38

पर्यटामि तदारण्ये धनुषा मृगयारतः । सिंहो व्याघ्रो गजेन्द्रो वा शरभो वा द्विजो त्तमाः

হে দ্বিজোত্তম, তেতিয়া মই সেই অৰণ্যত ধনু হাতে লৈ মৃগয়াত আনন্দ পাই ঘূৰি ফুৰিছিলোঁ—সিংহ হওক, ব্যাঘ্ৰ হওক, গজেন্দ্ৰ হওক, বা ভয়ংকৰ শৰভ জন্তু হওক।

Verse 39

मद्बाणगोचरं प्राप्तो न जीवत्यपि कर्हिचित् । कस्यचित्त्वथ कालस्य भ्रममाणो महीतले

মোৰ বাণৰ গতিৰ ভিতৰত যি আহিছিল, সি কেতিয়াও জীৱিত নাথাকিল। তাৰ পাছত কিছুকাল অতিবাহিত হোৱাত মই পৃথিৱীত ভ্ৰমি ফুৰিলোঁ।

Verse 40

संप्राप्तोऽहं महाभागा अग्नि वेशस्य सन्मुनेः । आश्रमे समनुप्राप्तो निशीथे क्षुत्पिपासितः

হে মহাভাগসকল, মই সদ্মুনি অগ্নিবেশৰ আশ্ৰমত উপস্থিত হ’লোঁ। নিশীথে, অৰ্থাৎ মধ্যৰাতিত, ক্ষুধা-পিপাসাত কাতৰ হৈ তাত উপনীত হৈছিলোঁ।

Verse 41

तावत्तत्र सशिष्याणां श्राद्धकर्मविधिं वदन् । संस्थितो वेष्टितः शिष्यैः समन्ताद्द्विजसत्तमाः

সেই সময়ত, হে দ্বিজসত্তমসকল, তেওঁ তাত থিয় হৈ শিষ্যসকলক শ্রাদ্ধকৰ্মৰ বিধি-বিধান বৰ্ণনা কৰি আছিল; আৰু শিষ্যসকলে চাৰিওফালে ঘেৰি ৰাখিছিল।

Verse 42

अग्निवेश उवाच । ऋक्षे पित्र्ये यदा चन्द्रो हंसश्चापि करे व्रजेत् । त्रयोदशी तु सा च्छाया विज्ञेया कुञ्जरोद्भवा

অগ্নিবেশে ক’লে: যেতিয়া চন্দ্ৰ পিতৃ-নক্ষত্ৰত থাকে আৰু ‘হংস’ও ‘কৰ’ ৰাশিত গমন কৰে, তেতিয়া সেই ছায়াক ‘কুঞ্জৰোদ্ভৱা’—হাতী-জন্মা লক্ষণ বুলি জানিব; সেয়া ত্ৰয়োদশী তিথি।

Verse 43

पित्र्ये यदास्थितश्चेन्दुर्हंसश्चापि करे स्थितः । तिथिर्वैश्रवणी या च सा च्छाया कुञ्जरस्य च

যেতিয়া চন্দ্ৰ পিতৃ-নক্ষত্ৰত স্থিত থাকে আৰু ‘হংস’ও ‘কৰ’ ৰাশিত স্থিত হয়, তেতিয়া ‘বৈশ্ৰৱণী’ নামে জনা তিথিটোকো হাতীৰ ‘ছায়া’ নিমিত্ত বুলি চিনিব লাগে।

Verse 44

सैंहिकेयो यदा चंद्रं ग्रसते पर्वसंधिषु । हस्तिच्छाया तु सा ज्ञेया तस्यां श्राद्धं समाचरेत्

যেতিয়া সैंহিকেয়া (ৰাহু) পক্ষ-সন্ধিত চন্দ্ৰক গ্ৰাস কৰে, তেতিয়া তাক ‘হস্তি-ছায়া’ বুলি জানিব; সেই সময়ত বিধিপূৰ্বক শ্ৰাদ্ধ আচৰণ কৰিব লাগে।

Verse 45

तस्यां यः कुरुते श्राद्धं जलैरपि प्रभक्तितः । यावद्द्वादश वर्षाणि पितरस्तस्य तर्पिताः

সেই সময়ত যি কোনো ভক্তিভাৱে কেৱল জলৰে হলেও শ্ৰাদ্ধ কৰে, তাৰ পিতৃগণ বাৰ বছৰ পৰ্যন্ত তৃপ্ত থাকে।

Verse 46

वनस्पतिगते सोमे या च्छाया पूर्वतोमुखी । गजच्छाया तु सा ज्ञेया पितॄणां दत्तमक्षयम्

যেতিয়া চন্দ্ৰ ‘বনস্পতী’ত গমন কৰে আৰু ছায়া পূবমুখী হয়, তেতিয়া তাক ‘গজ-ছায়া’ বুলি জানিব; সেই সময়ত পিতৃগণলৈ দিয়া দান অক্ষয় হয়।

Verse 47

सा भवेच्च न सन्देहः पुण्यदा पैतृकी तिथिः । तस्यां श्राद्धं प्रकर्तव्यं संभाराः संभृताश्च ये

এইটো নিশ্চয়—কোনো সন্দেহ নাই—পিতৃসকলৰ পুণ্যদায়ক তিথি। সেই তিথিত যি যি সামগ্ৰী সংগ্ৰহ কৰা হৈছে, সেইবোৰেৰে শ্ৰাদ্ধ অৱশ্য কৰ্তব্য।

Verse 48

प्रभाते तु न सन्देहः पितॄणां परितृप्तये । शाकैस्तथैंगुदैर्बिल्वैर्बदरैश्चिर्भटैरपि

প্ৰভাতত—কোনো সন্দেহ নাই—পিতৃসকল সম্পূৰ্ণ তৃপ্ত হয়; শাক-পাত, ইঙ্গুদ ফল, বিল্ব, বদৰ (বৰই), বা চিৰ্ভটা লাউ-জাতীয় ফল দিয়েও (শ্ৰাদ্ধ নিবেদন) হ’লে।

Verse 49

यदन्नं पुरुषोऽश्नाति तदन्नास्तस्य देवताः । बाढमित्येव ते प्रोच्य गताः स्वंस्वं निकेतनम्

মানুহে যি অন্ন ভক্ষণ কৰে, সেই অন্নই তাৰ সৈতে সংযুক্ত দেৱতাসকলৰ বাবে গ্ৰাহ্য। ‘বাঢ়ম’—‘তথাস্তু’ বুলি কৈ তেওঁলোকে সন্মতি দিলে আৰু প্ৰত্যেকে নিজৰ নিজৰ নিকেতনলৈ গ’ল।

Verse 50

सर्वे शिष्या महाभागाः नारायणपुरोगमाः । अग्निवेश्योऽपि सुष्वाप समामन्त्र्य द्विजोत्तमान्

নাৰায়ণক অগ্ৰগণ্য কৰি সকলো মহাভাগ শিষ্য তাতেই থাকিল। আৰু অগ্নিবেশ্যও উত্তম দ্বিজসকলক বিদায় জনাই শুই পৰিল।

Verse 51

तेन संकथ्यमानं च रात्रौ तच्च श्रुतं मया । अहं चापि करिष्यामि प्रातः श्राद्धमसंशयम्

ৰাতি তেওঁ যি কথা বৰ্ণনা কৰি আছিল, সেয়া মইও শুনিলোঁ। মইও প্ৰভাতত নিশ্চয়েই শ্ৰাদ্ধ কৰিম—কোনো সন্দেহ নাই।

Verse 52

निहत्य खड्गमादाय तस्य मांसं सुपुष्कलम् । तथा मधु समादाय कालशाकं विशेषतः

খড়্গক বধ কৰি তাৰ পৰা যথেষ্ট মাংস ল’লে; লগতে মধু সংগ্ৰহ কৰিলে—বিশেষকৈ কালশাক শাক-পাতোসহ—(ক্ৰিয়াৰ বাবে সাজু হ’ল)।

Verse 53

स्वजातीयेभ्य आदाय तर्पयिष्यामि तान्पितॄन्

নিজ জাতিৰ লোকৰ পৰা এই সামগ্ৰী লৈ, মই তৰ্পণ কৰি সেই পিতৃসকলক তৃপ্ত কৰিম।

Verse 54

एवं निश्चित्य मनसा प्रसुप्तोऽहं द्विजोत्तमाः । ततः प्रभाते विमले प्रोद्गते रविमण्डले

এইদৰে মনত দৃঢ় সংকল্প কৰি মই শুই পৰিলোঁ, হে দ্বিজোত্তমসকল। তাৰ পাছত নিৰ্মল প্ৰভাতে, যেতিয়া সূৰ্য্যমণ্ডল উদিত হ’ল,

Verse 55

मधुजालानि भूरीणि गृहीतानि मया ततः । कालशाकं तथा लब्धं स्वेच्छया द्विजसत्तमाः

তেতিয়া মই বহু মধুচাক সংগ্ৰহ কৰিলোঁ; আৰু মোৰ ইচ্ছামতে কালশাক শাকো লাভ হ’ল, হে দ্বিজসত্তমসকল।

Verse 56

ततः सर्वं समादाय श्रपितं तत्क्षणान्मया । स्नात्वा च निजवर्गाणां पितॄनुद्दिश्य चात्मनः । प्रदत्तं लुब्धकानां च भक्तिपूर्वं द्विजोत्तमाः

তাৰ পাছত সকলো একেলগে লৈ মই তৎক্ষণাৎ ৰান্ধিলোঁ। স্নান কৰি, নিজৰ বংশৰ পিতৃসকলক উদ্দেশ্য কৰি আৰু নিজৰ মঙ্গলৰ বাবে নিবেদন কৰি, মই শিকারীসকলকো ভক্তিপূৰ্বক দান দিলোঁ, হে দ্বিজোত্তম।

Verse 57

एवं मया पुरा दत्तं पितॄ नुद्दिश्य तान्निजान् । नान्यत्किंचिन्मया दत्तं कदाचित्कस्यचिद्विजाः

এইদৰে মই বহু আগতে মোৰ নিজৰ পিতৃলোকক উদ্দেশ্য কৰি সেই দান অৰ্পণ কৰিছিলোঁ। হে দ্বিজসকল, মই কেতিয়াও আন কাকো একো দান দিয়া নাই।

Verse 58

ततः कालेन महता मृत्युं प्राप्तोऽस्म्यहं द्विजाः । तद्दानस्य प्रभावेन पार्थिवीं योनिमाश्रितः

তাৰ পাছত বহু কাল গ’লত, হে দ্বিজসকল, মই মৃত্যুক প্ৰাপ্ত হ’লোঁ। কিন্তু সেই দানৰ প্ৰভাৱত মই পৃথিৱীত পুনৰ জন্ম লাভ কৰিলোঁ।

Verse 59

एवं जातिस्मरत्वं च सञ्जातं मे द्विजोत्तमाः । ते च मे तर्पितास्तेन खड्गमांसेन माक्षिकैः

এইদৰে, হে দ্বিজোত্তমসকল, মোৰ ভিতৰত পূৰ্বজন্ম স্মৰণৰ শক্তি জাগ্ৰত হ’ল। আৰু সেই কৰ্মৰ দ্বাৰা মোৰ পিতৃলোক খড্গ-মাংস আৰু মধুৰে তৃপ্ত কৰা হ’ল।

Verse 60

संप्राप्ताः परमां प्रीतिं ततो द्वाशवार्षिकीम् । एतस्मात्कारणाच्छ्राद्धं प्रकरोमि द्विजोत्तमाः

তেওঁলোকে তেতিয়া পৰম সন্তোষ লাভ কৰিলে, যি বাৰ বছৰ ধৰি স্থায়ী হ’ল। এই কাৰণেই, হে দ্বিজোত্তমসকল, মই এতিয়া শ্ৰাদ্ধ সম্পাদন কৰোঁ।

Verse 61

खड्गमांसेन मधुना कालशाकेन भूरिशः । विधिहीनं द्विजैर्हीनं तिलदर्भैर्विवर्जितम्

খড্গ-মাংস, মধু আৰু প্ৰচুৰ কাল-শাক লৈ—এই শ্ৰাদ্ধ বিধিহীন, দ্বিজবিহীন, আৰু তিল-দৰ্ভা ঘাঁহৰ পৰা বঞ্চিত।

Verse 62

मया तद्विहितं श्राद्धं तस्यैतत्फलमागतम् । सांप्रतं विधिना सम्यग्ब्राह्मणैर्वेदपारगैः

মই সেই শ্ৰাদ্ধ বিধিমতে কৰিছিলোঁ; তাৰেই এই ফল লাভ হ’ল। এতিয়া কিন্তু বেদ-পাৰগ ব্ৰাহ্মণসকলৰ সৈতে, বিধি অনুসাৰে, ই সঠিকভাৱে সম্পন্ন কৰা হৈছে।

Verse 63

उपविष्टैः करोम्येव यच्छ्राद्धं श्रद्धयान्वितः । दर्भैस्तिलैः समोपेतं मन्त्रवच्च द्विजोत्तमाः

তেওঁলোক উপবিষ্ট থাকোঁতেই মই শ্ৰদ্ধাসহ শ্ৰাদ্ধ সম্পন্ন কৰোঁ—দৰ্ভ ঘাঁহ আৰু তিলৰে সুসজ্জিত, আৰু মন্ত্ৰসহ, হে ব্ৰাহ্মণশ্ৰেষ্ঠসকল।

Verse 64

नो जानामि फलं किं वा सांप्रतं च भविष्यति । तस्मादेवं परिज्ञाय यूयं चैव द्विजोत्तमाः

এতিয়া কি ফল উদ্ভৱ হ’ব, মই নাজানো। সেয়ে এইদৰে বুজি লৈ, তোমালোকেও, হে ব্ৰাহ্মণশ্ৰেষ্ঠসকল—

Verse 65

संतर्पयध्वं च पितॄन्निजान्गजदिने स्थिते । छायायां चैव जातायां कुञ्जरस्य द्विजोत्तमाः

তোমালোকেও নিজ নিজ পিতৃসকলক তৃপ্ত কৰা উচিত, হে ব্ৰাহ্মণশ্ৰেষ্ঠসকল, গজ-দিন উপস্থিত হ’লে—যেতিয়া হাতীৰ ছাঁয়াও প্ৰকাশ পায়।

Verse 66

येन संजायते तृप्तिः पितॄणां द्वादशाब्दिकी । युष्माकं च गतिः श्रेष्ठा यथा जाता ममाधुना

ইয়াৰ দ্বাৰা পিতৃসকল দ্বাদশ বছৰৰ বাবে তৃপ্তি লাভ কৰে; আৰু তোমালোকৰ গতিও শ্ৰেষ্ঠ হয়, যেনেকৈ মোৰ এতিয়া হৈছে।

Verse 67

भर्तृयज्ञ उवाच । तस्य तद्वचनं श्रुत्वा सर्वे ते ब्राह्मणोत्तमाः । संतुष्टाः साधुवादांश्च ददुस्तस्य महीपतेः

ভৰ্তৃযজ্ঞ ক’লে: তেওঁৰ বাক্য শুনি সেই সকলো শ্ৰেষ্ঠ ব্ৰাহ্মণ সন্তুষ্ট হ’ল আৰু সেই মহীপতি ৰজাক সাধুবাদ, প্ৰশংসা আৰু আশীৰ্বাদ দিলে।

Verse 68

ततःप्रभृति चक्रुस्ते श्राद्धानि द्विजसत्तमाः । त्रयोदश्यां नभस्यस्य कृष्णायां भक्तितत्पराः

সেই সময়ৰ পৰা সেই দ্বিজসত্তম ব্ৰাহ্মণসকলে ভক্তিত নিমগ্ন হৈ নভস্য (ভাদ্ৰপদ) মাহৰ কৃষ্ণপক্ষৰ ত্ৰয়োদশীত শ্ৰাদ্ধক্ৰিয়া কৰিবলৈ ধৰিলে।

Verse 69

मधुना कालशाकेन खड्गमांसेन तर्पिताः । प्राप्नुवंति परां सिद्धिं विमानवरमास्थिताः

মধু, কাল-শাক শাকপাত আৰু খড়্গ (গঁড়) মাংসৰ তৰ্পণ-অৰ্ঘ্যৰে তৃপ্ত হৈ, তেওঁলোকে উত্তম বিমানত আৰূঢ় হৈ পৰম সিদ্ধি লাভ কৰে।

Verse 70

स्पर्धंते सहिता दैवैः पितरश्च विशेषतः । वंशजेन प्रदत्तस्य प्रभावात्सुरसत्तमाः

হে দেৱশ্ৰেষ্ঠ! বংশজে প্ৰদত্ত অৰ্ঘ্যৰ প্ৰভাৱবলে পিতৃসকল—বিশেষকৈ—দেৱতাসকলৰ সৈতে একেলগে পৰস্পৰে স্পৰ্ধা কৰে।

Verse 71

श्राद्धार्थं संपरिज्ञाय मन्त्रं चक्रुः परस्परम् । आदित्या वसवो रुद्रा नासत्यावपि पार्थिव

হে পাৰ্থিৱ ৰজা! শ্ৰাদ্ধৰ উদ্দেশ্য ভালদৰে বুজি আদিত্য, বসু, ৰুদ্ৰ আৰু দুয়ো নাসত্য (অশ্বিন) পৰস্পৰে মিলি এক মন্ত্ৰ ৰচনা কৰিলে।

Verse 72

यथा न भवति श्राद्धं तस्मिन्नहनि भूतले । यत्प्रभावाद्वयं सर्वे मानुषैः श्राद्धमाश्रितैः । न यामोऽभिभवस्थानं तस्माच्छप्स्यामहे च तान्

“যেন সেই দিন পৃথিৱীত শ্ৰাদ্ধ নঘটে; কিয়নো শ্ৰাদ্ধ-আশ্ৰয়ী মানুহৰ প্ৰভাৱত আমি সকলোৱে পৰাভূত অৱস্থালৈ নাযাওঁ; সেয়ে আমি তেওঁলোকক শাপ দিম।”

Verse 73

अद्यप्रभृति यः श्राद्धं त्रयोदश्यां करिष्यति । कन्यासंस्थे सहस्रांशौ तस्य स्याद्वंशसंक्षयः

“আজিৰ পৰা যি কোনোবাই ত্ৰয়োদশীত, সহস্ৰকিৰণ সূৰ্য কন্যা ৰাশিত অৱস্থিত থাকোঁতে, শ্ৰাদ্ধ কৰিব—তাৰ বংশক্ষয় হ’ব।”

Verse 74

इति शापेन देवानां निर्दग्धेयं महातिथिः

“এইদৰে দেৱতাসকলৰ শাপত এই মহাতিথি ‘দগ্ধ’ হ’ল—অৰ্থাৎ কৰ্মৰ বাবে অযোগ্য হ’ল।”

Verse 76

ततःप्रभृति नैतस्या क्रियते श्राद्धमुत्तमम् । यः प्रमादेन कुरुते तस्य स्याद्वंश संक्षयः

“সেই সময়ৰ পৰা সেই তিথিত উত্তম শ্ৰাদ্ধ কৰা নহয়। যি প্ৰমাদবশত কৰে, তাৰ বংশক্ষয় হ’ব।”

Verse 220

इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये श्राद्धकल्पे गजच्छायामाहात्म्यवर्णनंनाम विंशत्युत्तरद्विशत तमोऽध्यायः

“এইদৰে শ্ৰী স্কন্দ মহাপুৰাণৰ একাশীতি-সাহস্ৰী সংহিতাৰ ষষ্ঠ নাগৰখণ্ডত, হাটকেশ্বৰক্ষেত্ৰ-মাহাত্ম্যৰ শ্ৰাদ্ধ-কল্পৰ অন্তৰ্গত ‘গজচ্ছায়াৰ মাহাত্ম্য-বৰ্ণনা’ নামৰ ২২০তম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।”