Adhyaya 59
সূত এক পৰম্পৰা বৰ্ণনা কৰে, য’ত হস্তিনাপুৰ-সম্পৰ্কীয় বিদুৰে অপুত্ৰ ব্যক্তিৰ পৰলোকগত অৱস্থা বিষয়ে উপদেশ বিচাৰে। গালৱ ঋষিয়ে ধৰ্মশাস্ত্ৰত স্বীকৃত ‘পুত্ৰ’ৰ বাৰটা প্ৰকাৰ শ্ৰেণীবদ্ধ কৰি কয়—কোনো ৰূপতেই পুত্ৰ-সন্ততি নাথাকিলে পৰলোকে দুঃখদ ফল ভোগ কৰিবলগীয়া হয়। এই কথা শুনি বিদুৰ শোকাকুল হয়। তেতিয়া গালৱে ৰক্তশৃঙ্গ আৰু হাটকেশ্বৰ ক্ষেত্ৰৰ ওচৰৰ এক মহাপুণ্যস্থানত বিষ্ণুস্বৰূপ অশ্বত্থক ‘পুত্ৰবৃক্ষ’ ৰূপে প্ৰতিষ্ঠা কৰিবলৈ উপদেশ দিয়ে। বিদুৰে অশ্বত্থ স্থাপন কৰি পুত্ৰ-প্ৰতিনিধি বুলি ধৰি প্ৰতিষ্ঠা-বিধি সম্পন্ন কৰে; তাৰ পিছত বটগছৰ তলত মাহেশ্বৰ লিঙ্গ আৰু অশ্বত্থৰ তলত বিষ্ণুক স্থাপন কৰি সূৰ্য–শিৱ–বিষ্ণুৰ ত্ৰিদেৱ-সমুচ্চয় গঢ়ে। স্থানীয় ব্ৰাহ্মণসকলক নিত্যপূজাৰ দায়িত্ব দিয়ে; তেওঁলোকে বংশপৰম্পৰাৰে পালন কৰিব বুলি সন্মতি জনায়। অধ্যায়ত কালে-নিৰ্দিষ্ট পূজাও কোৱা হৈছে—মাঘ শুক্ল সপ্তমীৰ ৰবিবাৰে সূৰ্যপূজা, সোমবাৰে আৰু বিশেষকৈ শুক্লপক্ষ অষ্টমীত শিৱপূজা, আৰু বিষ্ণুৰ শয়ন–প্ৰবোধন ব্ৰতসমূহত সাৱধান আৰাধনা। পাছত ইন্দ্ৰ (পাকশাসন)ৰ কাৰণে লিঙ্গ মাটিত ঢাকি যায় বুলি কোৱা হয়; এক অশৰীৰী বাণীয়ে তাৰ স্থান প্ৰকাশ কৰে। বিদুৰে ক্ষেত্ৰ পুনৰুদ্ধাৰ কৰি প্ৰাসাদ নিৰ্মাণৰ বাবে ধন দিয়ে, ব্ৰাহ্মণসকলৰ বাবে বৃত্তি স্থাপন কৰি শেষত নিজৰ আশ্ৰমলৈ উভতি যায়।
Shlokas
Verse 1
। सूत उवाच । तस्मिन्क्षेत्रे रविः पूर्वं विदुरेण प्रतिष्ठितम् । शिवश्च परया भक्त्या तथा विष्णुर्द्विजोत्तमाः
সূত ক’লে: সেই ক্ষেত্ৰত পূৰ্বে বিদুৰে ৰবি (সূৰ্য) প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল। আৰু পৰম ভক্তিৰে শিৱকো, তদ্ৰূপে বিষ্ণুকো প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল, হে দ্বিজোত্তমসকল।
Verse 2
यस्तान्पूजयते भक्त्या मानुषो भक्तितस्ततः । स यास्यति परं स्थानं यज्ञैरपि सुदुर्लभम्
যি মানুহে ভক্তিৰে সেই দেৱতাসকলক পূজা কৰে, সি সেই ভক্তিৰ বলতেই পৰম ধাম লাভ কৰিব—যি যজ্ঞৰ দ্বাৰাও অতি দুৰ্লভ।
Verse 3
हस्तिनापुरसंस्थेन विदुरेण पुरा द्विजाः । गालवो मुनिशार्दूलः पृष्टः स्वगृहमागतः
হে দ্বিজসকল, পূৰ্বতে হস্তিনাপুৰত বাস কৰা বিদুৰে, নিজ গৃহলৈ আহোঁতে মুনিশাৰ্দূল গালৱক প্ৰশ্ন কৰিলে।
Verse 4
अपुत्रस्य गतिर्लोके कीदृक्संजायते परे । एतन्मे पृच्छतो ब्रूहि कृत्वा सद्भावमुत्तमम्
এই লোকত পুত্ৰহীন মানুহৰ গতি পৰলোকত কেনেকুৱা হয়? মই উত্তম সদ্ভাৱ আৰু ভক্তিভাৱ ধৰি সুধিছোঁ—মোক এই কথা কওক।
Verse 5
गालव उवाच । अपुत्रस्य गतिर्नास्ति मृतः स्वर्गं न गच्छति । द्वादशानामपि तथा यद्येकोऽपि न विद्यते
গালৱ ক’লে: পুত্ৰহীনৰ কোনো যথোচিত গতি নাই; মৃত্যু হলে সি স্বৰ্গলৈ নাযায়। তদ্ৰূপ, বাৰটা প্ৰকাৰৰ মাজতো যদি এটিও নাথাকে, তেন্তে এই ফলেই কোৱা হয়।
Verse 6
औरसः क्षेत्रजश्चैव क्रयक्रीतश्च पालितः । पौनर्भवः पुनर्दत्तः कुंडो गोलस्तथा परः । कानीनश्च सहोढश्च अश्वत्थो ब्रह्मवृक्षकः
ঔৰস, ক্ষেত্ৰজ, ক্ৰয়-ক্ৰীৎ আৰু পালিত; পৌনর্ভৱ, পুনৰ্দত্ত, কুণ্ড আৰু গোল, আৰু আন এক; কাণীন আৰু সহোঢ়; অশ্বত্থ আৰু ব্ৰহ্মবৃক্ষক—এইবোৰ পৰম্পৰাগত প্ৰকাৰ বুলি গণনা কৰা হয়।
Verse 7
एतेषामपि यद्येकः पुरुषाणां न जायते । तन्नूनं नरके वासः पुंसंज्ञे वै प्रजायते
এইবোৰৰ মাজতো যদি পুৰুষৰ এজনো পুত্ৰ জন্ম নলয়, তেন্তে নিশ্চয় তাৰ নৰকত বাস কোৱা হয়—ধৰ্মৰ এই বিধানত ‘পুৰুষ’ বুলি অভিহিত জনৰ বাবে এই ঘোষণা।
Verse 8
सूत उवाच । तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य गालवस्य महात्मनः । अपुत्रत्वात्परं दुःखं जगाम विदुरस्तदा
সূত উৱাচ: সেই মহাত্মা গালৱৰ বাক্য শুনি, পুত্ৰহীনতাৰ কাৰণে বিদুৰ তেতিয়া গভীৰ দুখত নিমজ্জিত হ’ল।
Verse 9
तप्तस्तं गालवः प्राह मा त्वं दुःखपदं व्रज । मद्वाक्यात्पुत्रकं वृक्षं विष्णुसंज्ञं द्रुतं कुरु
কৰুণাৰে উদ্বেলিত গালৱে ক’লে: “দুখৰ অৱস্থালৈ নাযাবা। মোৰ বাক্যবলে এই বৃক্ষক শীঘ্ৰে পুত্ৰৰূপে গ্ৰহণ কৰা আৰু ‘বিষ্ণু’ নামে নামকৰণ কৰা।”
Verse 10
तस्मात्प्राप्स्यसि निःशेषं फलं पुत्रसमुद्भवम् । गत्वा पुण्यतमे देशे रक्तशृंगस्य मूर्धनि
“সেয়ে তুমি পুত্ৰলাভৰ পৰা উদ্ভৱ হোৱা ফল সম্পূৰ্ণৰূপে লাভ কৰিবা, যেতিয়া তুমি অতি পুণ্য দেশত ৰক্তশৃঙ্গ পৰ্বতৰ শিখৰত গমন কৰিবা।”
Verse 11
हाटकेश्वरजे क्षेत्रे सर्ववृद्धिशुभोदये । तस्य तद्वचनं श्रुत्वा विदुरस्तत्क्षणाद्ययौ
হাটকেশ্বৰ পবিত্ৰ ক্ষেত্ৰত—য’ত সকলো বৃদ্ধি আৰু শুভোদয় হয়—সেই বাক্য শুনি বিদুৰ তৎক্ষণাৎ যাত্ৰা কৰিলে।
Verse 12
तत्स्थानं गालवोद्दिष्टं हर्षेण महतान्वितः । तत्राश्वत्थतरुं स्थाप्य पुत्रत्वे चाभिषेच्य च
গালৱে নিৰ্দেশ কৰা স্থানত উপস্থিত হৈ, মহা হর্ষে পৰিপূৰ্ণ হৈ, তেওঁ তাত অশ্বত্থ বৃক্ষ স্থাপন কৰিলে আৰু তাক পুত্ৰপদত অভিষেক কৰিলে।
Verse 13
वैवाहिकेन विधिना कृतकृत्यो बभूव ह । ततो बभ्राम तत्क्षेत्रं तीर्थयात्रापरायणः
বিবাহৰ বিধিবদ্ধ সংস্কাৰ অনুসাৰে কৰ্ম সম্পন্ন কৰি সি কৃতকৃত্য হ’ল; তাৰ পাছত তীৰ্থযাত্ৰাত পৰায়ণ হৈ সেই পবিত্ৰ ক্ষেত্ৰৰ তীৰ্থসমূহ ভ্ৰমণ কৰিলে।
Verse 15
स दृष्ट्वा कुरुवृद्धस्य कीर्तनानि महात्मनः । ततश्चक्रे मतिं तत्र दिव्यप्रासादकर्मणि
কুৰুবৃদ্ধ সেই মহাত্মাৰ কীৰ্তন আৰু প্ৰসিদ্ধ কৰ্মসমূহ দেখি, সি তাতেই দিব্য প্ৰাসাদ (মন্দিৰ) নিৰ্মাণৰ কৰ্মত মন স্থিৰ কৰিলে।
Verse 16
ततो माहेश्वरं लिंगं वटाधस्ताद्विधाय सः । विष्णुं च स्थापयामास अश्वत्थस्य तरोरधः
তাৰ পাছত সি বটগছৰ তলত মাহেশ্বৰ লিঙ্গ স্থাপন কৰিলে; আৰু অশ্বত্থ (পিপল) গছৰ তলত বিষ্ণুকো প্ৰতিষ্ঠা কৰিলে।
Verse 17
निवेश्य च तथा दिव्यं ब्राह्मणेभ्यो न्यवेदयत् । एतद्देवत्रयं क्षेत्रे युष्माकं हि मया कृतम् । भवद्भिः सकला चास्य चिन्ताकार्या सदैव हि
এইদৰে দিব্য প্ৰতিষ্ঠা কৰি সি ব্ৰাহ্মণসকলক জনালে: “এই ক্ষেত্ৰত এই দেৱ-ত্রয় মই তোমালোকৰ বাবে স্থাপন কৰিলোঁ। সেয়ে তোমালোক সকলোৱে ইয়াৰ সম্পূৰ্ণ যত্ন-সংৰক্ষণ সদায় কৰিব লাগিব।”
Verse 18
ब्राह्मणा ऊचुः । वयमस्य करिष्यामो यात्राद्याः सकलाः क्रियाः
ব্ৰাহ্মণসকলে ক’লে: “আমি ইয়াৰ বাবে যাত্ৰা আদি কৰি সকলো ক্ৰিয়া-কাণ্ড, সকলো বিধি সম্পন্ন কৰিম।”
Verse 19
तथा वंशोद्भवा ये च पुत्राः पौत्रास्तथापरे । करिष्यंति क्रियाः सर्वास्त्वं गच्छ स्वगृहं प्रति
তেনেদৰে আমাৰ বংশত জন্ম লোৱা পুত্ৰ-পৌত্ৰ আৰু তাৰ পাছৰ আনসকলেও সকলো ক্ৰিয়া-কৰ্ম সম্পন্ন কৰিব। এতিয়া তুমি নিজৰ ঘৰলৈ গমন কৰা।
Verse 20
ततो जगाम विदुरः स्वपुरं प्रति हर्षितः । कृतकृत्यो द्विजास्ते च चक्रुर्वाक्यं तदुद्भवम्
তাৰ পাছত বিদুৰ আনন্দিত হৈ নিজৰ নগৰলৈ ৰাওনা হ’ল। সেই দ্বিজ ব্ৰাহ্মণসকলেও কৃতকৃত্য হৈ সেই পবিত্ৰ উপলক্ষ্যৰ উপযুক্ত বাক্য উচ্চাৰণ কৰিলে।
Verse 21
माघमासस्य सप्तम्यां सूर्यवारेण यो नरः । पूजयेद्भास्करं तत्र स याति परमां गतिम्
মাঘমাসৰ সপ্তমীত, যেতিয়া সেয়া ৰবিবাৰ হয়, যি নৰে সেই পবিত্ৰ স্থলত ভাস্কৰ (সূৰ্যদেৱ)ক পূজা কৰে, সি পৰম গতি লাভ কৰে।
Verse 22
शिवं वा सोमवारेण शुक्लाष्टम्यां विशेषतः । शयने बोधने विष्णुं सम्यक्छ्रद्धासमन्वितः
অথবা সোমবাৰে, বিশেষকৈ শুক্লপক্ষৰ অষ্টমীত, শিৱক পূজা কৰিব লাগে; আৰু বিষ্ণুৰ শয়ন আৰু বোধন-ব্ৰতৰ সময়ত, যথাযথ আৰু অচল শ্ৰদ্ধাৰে বিষ্ণুক সম্যক পূজা কৰিব লাগে।
Verse 23
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन देवानां तत्त्रयं शुभम् । पूजनीयं विशेषेण नरैः स्वर्गतिमीप्सुभिः
সেইহেতু সকলো প্ৰয়াসে দেৱতাসকলৰ সেই শুভ ত্ৰয়ক বিশেষকৈ পূজা কৰিব লাগে—বিশেষত স্বৰ্গগতি কামনা কৰা নৰসকলৰ দ্বাৰা।
Verse 24
तत्र सिद्धिं गताः पूर्वं मुनयः संशितव्रताः । विदुरेश्वरमाराध्य शतशोऽथ सहस्रशः
তাত পূৰ্বকালত দৃঢ়-ব্ৰতধাৰী মুনিসকলে বিদুৰেশ্বৰক আৰাধনা কৰি শতশঃ সহস্ৰশঃ সিদ্ধি লাভ কৰিছিল।
Verse 25
ततस्तत्सिद्धिदं ज्ञात्वा लिंगं वै पाकशासनः । पांसुभिः पूरयामास यथा कश्चिन्न बुध्यते
তাৰ পাছত সেই লিঙ্গক সিদ্ধিদায়ক বুলি জানি, পাকশাসন (ইন্দ্ৰ) এ পাঁহি-মাটিৰে ঢাকি পূৰাই দিলে, যাতে কোনোবাই চিনিব নোৱাৰে।
Verse 26
कस्यचित्त्वथ कालस्य विदुरस्तत्र चागतः । दृष्ट्वा लोपगतं लिंगं दुःखेन महतान्वितः
কিছু কাল পিচত বিদুৰ পুনৰ তাত আহিল; লিঙ্গটো লোপ পোৱা দেখি সি মহা দুখে আচ্ছন্ন হ’ল।
Verse 27
एतस्मिन्नेव काले तु वागुवाचाशरीरिणी । मा त्वं कुरु विषादं हि लिंगार्थे विदुराधुना
ঠিক সেই সময়তে এক অশৰীৰী বাণী ক’লে: “হে বিদুৰ, এতিয়া লিঙ্গৰ কাৰণে বিষাদ নকৰিবা।”
Verse 28
योऽयं स दृश्यते वालो वटस्तस्य तले स्थिता । देवद्रोणिः सुरेशेन पांसुभिः परिपूरिता
“তুমি যি কেঁচা বটগছটো দেখিছা—তাৰ তলতে দেবদ্ৰোণী আছে; সুৰেশ (ইন্দ্ৰ) এ তাক পাঁহি-মাটিৰে সম্পূৰ্ণ ভৰাই থৈছে।”
Verse 29
ततो गजाह्वयात्तूर्णं समानीय धनं बहु । शोधयामास तत्स्थानं दिवारात्रमतन्द्रितः
তাৰ পাছত গজাহ্বয় (হস্তিনাপুৰ)ৰ পৰা তৎক্ষণাৎ বহুত ধন-সম্পদ আনাই, তেওঁ সেই স্থান দিন-ৰাতি অক্লান্তভাৱে শুদ্ধ কৰিলে।
Verse 30
ततो विलोक्य तान्देवान्हर्षेण महतान्वितः । प्रासादं निर्ममे तेषां योग्यं साध्वभिसंस्थितम्
তাৰ পাছত সেই দেৱতাসকলক দেখি, মহা হৰ্ষে পৰিপূৰ্ণ হৈ, তেওঁলোকৰ বাবে উপযুক্ত প্ৰাসাদ-মন্দিৰ নিৰ্মাণ কৰিলে, যি সঠিক পৰিকল্পনাৰে দৃঢ়ভাৱে প্ৰতিষ্ঠিত।
Verse 31
कैलासशिखराकारं भास्करार्थे महामुनिः । जटामध्यगतं दृष्ट्वा वटस्य च महेश्वरम्
সূৰ্যোপাসনাৰ নিমিত্তে মহামুনিয়ে, জটাৰ মধ্যত অৱস্থিত বটবৃক্ষৰ ভিতৰত মহেশ্বৰক দেখি, কૈলাস-শিখৰৰ সদৃশ ৰূপে ধ্যান কৰিলে।
Verse 32
प्रासादं नाकरोत्तत्र लिंगं यावन्न चालयेत् । वासुदेवस्य योग्यां च कृत्वा शालां बृहत्तराम्
লিঙ্গ নচলাবলৈ যেতিয়ালৈকে, তেতিয়ালৈকে তেওঁ তাত প্ৰাসাদ নকৰিলে; আৰু বাসুদেৱৰ বাবে উপযুক্ত এক বৃহৎ শালা (মণ্ডপ)ো নিৰ্মাণ কৰিলে।
Verse 33
दत्त्वा वृत्तिं च संहृष्टो ब्राह्मणेभ्यो निवेद्य च । जगाम स्वाश्रमं भूयो विप्रानामंत्र्य तांस्ततः
জীৱিকাৰ বাবে বৃত্তি দান কৰি আৰু আনন্দিত হৈ, তেওঁ ব্ৰাহ্মণসকলক বিধিমতে নিবেদন কৰিলে; তাৰ পাছত সেই বিপ্ৰসকলক বিদায় দি পুনৰ নিজৰ আশ্ৰমলৈ গ’ল।