Adhyaya 223
এই অধ্যায়ত শ্রাদ্ধকর্মত কোনে পাত্ৰ, কোনে অপাত্ৰ, আৰু কোন সময়ত কোন বিধিৰে শ্রাদ্ধ কৰিব লাগে—ইয়াৰ সূক্ষ্ম ধৰ্ম-আচাৰগত আলোচনা আছে। ভর্তৃযজ্ঞে কয়—শ্রাদ্ধ শ্রাদ্ধাৰ্হ ব্ৰাহ্মণৰ সৈতে/দ্বাৰাই কৰা উচিত; দৰ্শ আদি কালত পাৰ্বণ-বিধান যথাবিধি পালন নকৰিলে, বা বিধি উলটাই দিলে, ফল নষ্ট হয়। তেওঁ আগলৈ কয় যে জাৰজাত আদি নিষিদ্ধ জন্মলক্ষণ থকা ব্যক্তিয়ে কৰা শ্রাদ্ধ নিষ্ফল হয়। আনর্তে মনুৰ ‘দ্বাদশ প্ৰকাৰ পুত্ৰ’ৰ উল্লেখ কৰি সন্দেহ তোলে—পুত্ৰহীনৰ ক্ষেত্ৰতো কিছুমান পুত্ৰৰূপে স্বীকৃত নহয়নে? তেতিয়া ভর্তৃযজ্ঞে যুগভেদ অনুসৰি ব্যাখ্যা কৰে—পূৰ্বযুগত কিছুমান শ্ৰেণী মান্য আছিল, কিন্তু কলিযুগত আচাৰক্ষয় আৰু নৈতিক পতনৰ বাবে সিহঁত শুদ্ধিকাৰক বুলি স্থিৰ নহয়; সেয়ে নিয়ম অধিক কঠোৰ। অধ্যায়ত বৰ্ণসংকৰ আৰু নিষিদ্ধ সংযোগৰ পৰিণাম, আৰু তাত পৰা জন্ম লোৱা অপাত্ৰ সন্তানৰ উল্লেখ আছে। শেষত পিতৃক পুম্নাম নৰকৰ পৰা ৰক্ষা কৰা ‘সৎপুত্ৰ’ আৰু পতনকাৰক বুলি কোৱা শ্ৰেণীসমূহ পৃথক কৰি, জাৰজাত-সম্পৰ্কীয় শ্রাদ্ধ নিষ্ফল বুলি সিদ্ধান্ত দিয়া হৈছে।
Shlokas
Verse 1
भर्तृयज्ञ उवाच । श्राद्धार्हैर्ब्राह्मणैः कार्यं श्राद्धं दर्शे तु पार्वणम् । विपरीतं न कर्तव्यं श्राद्धमेकं कथंचन
ভৰ্তৃযজ্ঞ ক’লে: শ্ৰাদ্ধ গ্ৰাহ্য ব্ৰাহ্মণসকলৰ দ্বাৰাই কৰা উচিত; আৰু অমাৱস্যাৰ দিনা পাৰ্বণ শ্ৰাদ্ধ বিধিমতে কৰা হয়। কোনো অৱস্থাতেই বিপৰীত বিধিত একোটা শ্ৰাদ্ধো নকৰিবা।
Verse 2
जारजातापविद्धाद्यैर्यो नरः श्राद्धमाचरेत् । ब्राह्मणैस्तु न संदेहस्तच्छ्राद्धं व्यर्थतां व्रजेत्
যদি কোনো মানুহে জাৰজাত, অপবিদ্ধ আদি লোকৰ দ্বাৰা শ্ৰাদ্ধ কৰায়, তেন্তে—সন্দেহ নাই—ব্ৰাহ্মণ থাকিলেও সেই শ্ৰাদ্ধ নিশ্চিতভাৱে নিষ্ফল হয়।
Verse 3
आनर्त उवाच । भयं मे सुमहज्जातमत्र यत्परिकीर्तितम् । जारजातापविद्धैस्तु यच्छ्राद्धं व्यर्थतां व्रजेत्
আনর্ত ক’লে: ইয়াত যি ঘোষণা কৰা হৈছে, তাৰ বাবে মোৰ অন্তৰত মহাভয় জাগিল—যে জাৰজাত, ত্যাজ্য আদি লোকৰ দ্বাৰা কৰোৱা শ্ৰাদ্ধ নিষ্ফল হৈ যায়।
Verse 4
मनुना द्वादश प्रोक्ताः किल पुत्रा महामते । अपुत्राणां च पुत्रत्वं ये कुर्वंति सदैव हि
হে মহামতে, মনুৱে কিল বাৰ প্ৰকাৰ পুত্ৰ বৰ্ণনা কৰিছে—যিসকলে নিঃসন্তান লোকৰ বাবেও সদায় ‘পুত্ৰ’ৰ মৰ্যাদা আৰু কৰ্তব্য সম্পন্ন কৰে।
Verse 5
औरसः क्षेत्रजश्चैव क्रयक्रीतश्च पालितः । प्रतिपन्नः सहोढश्च कानीनश्चापि सत्तम
ঔৰস, ক্ষেত্ৰজ, ক্ৰয়-ক্ৰীৎ, পালিত, প্ৰতিপন্ন, সহোঢ় আৰু কাণীন—হে সত্তম পুৰুষ—(এইসকল গণনাৰ অন্তৰ্গত)।
Verse 6
तथान्यौ कुण्डगोलौ च पुत्रावपि प्रकीर्तितौ
তদ্ৰূপে আন দুজন—কুণ্ড আৰু গোল—কেও পুত্ৰৰূপে প্ৰকীৰ্তিত কৰা হৈছে।
Verse 7
शिष्यश्च रक्षितो मृत्योस्तथाश्वत्थो वनांतिगः । किमेते नैव कथिता यत्त्वमेवं प्रजल्पसि
আৰু শিষ্য, মৃত্যুৰ পৰা ৰক্ষা কৰা জন, ‘অশ্বত্থ’ (পুত্ৰ-সদৃশ প্ৰতিস্থাপক), আৰু বনান্তবাসী—তুমি এনেদৰে ক’লে এইসকল কিয় উল্লেখ কৰা নহ’ল?
Verse 8
भर्तृयज्ञ उवाच । सत्यमेतन्महाभाग सर्वे ते धर्मतः सुताः । परं युगत्रये प्रोक्ता न कलौ कलुषापहाः
ভৰ্তৃযজ্ঞ ক’লে: হে মহাভাগ, এই কথা সত্য—ধৰ্মমতে তেওঁলোক সকলোৱে পুত্ৰ বুলি গণ্য। কিন্তু এই বিধান ত্ৰিযুগৰ (পূৰ্ব তিন যুগৰ) বাবে কোৱা; কলিযুগত ই কলুষ নাশ নকৰে।
Verse 9
तदर्थं तेषु सन्तानं तावन्मात्रं युगेयुगे । सत्त्वाढ्यानां च लोकानां न कलौ चाल्पमेधसाम्
সেই উদ্দেশ্যে, পূৰ্ব যুগসমূহত সন্তান-সম্পৰ্কীয় অনুমতি তেনেই সীমিত আছিল, কিয়নো লোকসমাজ সত্ত্বে সমৃদ্ধ আছিল; কিন্তু কলিযুগত—অল্পমেধা লোকৰ মাজত—সেই সংযম প্ৰায় নাথাকে।
Verse 10
कलावेव समाख्यातो व्यवहारः प्रपा तदः । अल्पसत्त्वा यतो लोकास्तेन चैष विधिः स्मृतः
সেইহেতু কলিযুগৰ বাবে বিশেষ আচৰণ-বিধি ঘোষণা কৰা হৈছে; কিয়নো লোকসকলৰ সত্ত্ব শক্তি হ্ৰাস পাইছে—সেই কাৰণেই এই বিধান স্মৃতিত ৰখা হৈছে।
Verse 11
अत्र यः संकरं कुर्याद्योनेस्तस्य फलं शृणु । ब्राह्मण्यां ब्राह्मणात्पुत्रो ब्रह्मघ्नः संप्रजायते
ইয়াত যি কোনোবাই যোনিৰ মাধ্যমে বংশ-সংকৰ ঘটায়, তাৰ ফল শুনা: ব্ৰাহ্মণীৰ গৰ্ভত ব্ৰাহ্মণৰ পৰা পুত্ৰ জন্মিলেও সি ব্ৰহ্মঘ্ন—ব্ৰাহ্মণ-হন্তা—হৈ উঠে।
Verse 12
सर्वाधमानामधमो यो वारड इति स्मृतः
সকলো অধমৰ মাজত সৰ্বাধিক অধম বুলি স্মৃতিত ‘ৱাৰড’ নামে যাক কোৱা হৈছে।
Verse 13
क्षत्रियाच्च तथा सूतो वैश्यान्मागध एव च । शूद्रात्तथांत्यजः प्रोक्तस्तेनैते वर्जिताः सुताः
ক্ষত্ৰিয়াৰ পৰা সূত জন্মে; বৈশ্যৰ পৰা মাগধ; আৰু শূদ্ৰৰ পৰা অন্ত্যজ বুলিও কোৱা হৈছে—সেয়ে এই পুত্ৰসকল বর্জনীয় বুলি গণ্য।
Verse 14
एतेषामपि निर्दिष्टाः सप्त राजन्सुपुत्रकाः । पंच वंशविनाशाय पूर्वेषां पातनाय च
হে ৰাজন! এইসকলৰ মাজতো সাত প্ৰকাৰ ‘সুপুত্ৰ’ নিৰ্দিষ্ট কৰা হৈছে; কিন্তু আন পাঁচ প্ৰকাৰ বংশবিনাশ আৰু পূৰ্বপুৰুষৰ পতনৰ কাৰণ বুলি কোৱা হৈছে।
Verse 15
औरसः प्रतिपन्नश्च क्रीतः पालित एव च । शिष्यश्च दत्तजीवश्च तथाश्वत्थश्च सप्तमः
স্বীকৃত সাত সুপুত্ৰ হ’ল—ঔৰস (নিজ গৰ্ভজাত), প্ৰতিপন্ন (স্বীকৃত), ক্ৰীৎ (ক্ৰয়কৃত), পালিত (পালনকৃত), শিষ্য-পুত্ৰ, দত্তজীৱ (জীৱিকাৰ্থে দানকৃত), আৰু সপ্তম ‘আশ্বত্থ’।
Verse 16
पुंनाम्नो नरकाद्घोराद्रक्षंति च सदा हि ते । पतन्तं पुरुषं तत्र तेन ते शोभनाः स्मृताः
তেওঁলোকে সদায় ‘পুংনাম’ নামৰ ভয়ংকৰ নৰকৰ পৰা পিতৃসকলক ৰক্ষা কৰে, তাত পতিত হ’বলৈ ধৰা পুৰুষক উদ্ধাৰ কৰে; সেয়ে তেওঁলোক ‘শোভন’ পুত্ৰ বুলি স্মৃত।
Verse 17
क्षेत्रजश्च सहोढश्च कानीनः कुण्डगोलकौ । पंचैते पातयंतिस्म पितॄन्स्वर्गगतानपि
ক্ষেত্ৰজ, সহোঢ়, কাণীন, আৰু দুয়ো—কুণ্ড আৰু গোলক: এই পাঁচে স্বৰ্গগামী পিতৃসকলকো পতিত কৰে বুলি কোৱা হৈছে।
Verse 18
एतस्मात्कारणाच्छ्राद्धं जारजातस्य तद्वृथा
এই কাৰণতে জাৰ-জাত (ব্যভিচাৰৰ পৰা জন্মা) ব্যক্তিয়ে কৰা শ্ৰাদ্ধ তদনুসাৰে নিষ্ফল হয়।
Verse 223
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये श्राद्धकल्पे श्राद्धार्हानर्हब्राह्मणादिवर्णनंनाम त्रयोविंशत्युत्तरशततमोऽध्यायः
ইতি শ্ৰী স্কান্দ মহাপুৰাণৰ একাশীতিসাহস্ৰ্য সংহিতাৰ অন্তৰ্গত ষষ্ঠ গ্ৰন্থ নাগৰখণ্ডত, পবিত্ৰ হাটকেশ্বৰ ক্ষেত্ৰৰ তীৰ্থ-মাহাত্ম্যত, শ্ৰাদ্ধ-কল্প অংশত, “শ্ৰাদ্ধাৰ্হ আৰু অনৰ্হ ব্ৰাহ্মণ আদি বৰ্ণনা” নামক দ্বিশত তেইশতম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।