Adhyaya 171
সূতে বৰ্ণনা কৰে যে বশিষ্ঠ–বিশ্বামিত্ৰ সংঘাত ক্ৰমে অধিক উগ্ৰ হয়। নিজৰ শক্তি নিষ্ফল হোৱাত ক্ৰুদ্ধ বিশ্বামিত্ৰে দীক্ষিত দিব্যাস্ত্ৰ, ব্ৰহ্মাস্ত্ৰসহ, নিক্ষেপ কৰে। তাতে উল্কাসদৃশ প্ৰহাৰ, অস্ত্ৰৰ বিস্তাৰ, সাগৰৰ কম্পন, পৰ্বতশিখৰৰ ভাঙন আৰু ৰক্তবৃষ্টিৰ দৰে দৃশ্য দেখা দিয়ে—প্ৰলয়লক্ষণ যেন লাগে। দেৱতাসকল ভয়ত ব্ৰহ্মাৰ শৰণ লয়; ব্ৰহ্মাই কয় যে ই দিব্যাস্ত্ৰ-যুদ্ধৰ পাৰ্শ্বফল, আৰু দেৱসকলক লৈ যুদ্ধভূমিলৈ আহে। ব্ৰহ্মাই জগত্বিনাশ ৰোধ কৰিবলৈ যুদ্ধ থামাবলৈ অনুৰোধ কৰে। বশিষ্ঠে স্পষ্ট কৰে—তেওঁ প্ৰতিশোধৰ বাবে নহয়, মন্ত্রবলে ৰক্ষাৰ্থে অহা অস্ত্ৰসমূহ নিষ্ক্ৰিয় কৰি আছে। ব্ৰহ্মাই বিশ্বামিত্ৰক অস্ত্ৰ-মোচন বন্ধ কৰিবলৈ আদেশ দিয়ে আৰু বাক্যৰ দ্বাৰা সমাধান বিচাৰে; উত্তেজনা কমাবলৈ বশিষ্ঠক ‘ব্ৰাহ্মণ’ বুলি সম্বোধন কৰে। বিশ্বামিত্ৰৰ ক্ৰোধ মান-সম্মান আৰু স্বীকৃতিৰ সৈতে জড়িত; কিন্তু বশিষ্ঠে তেওঁক ক্ষত্ৰিয়জন্মা বুলি ধৰি ‘ব্ৰাহ্মণ’ পদ দিবলৈ অস্বীকাৰ কৰে আৰু ব্ৰহ্মতেজ ক্ষাত্ৰবলতকৈ শ্ৰেষ্ঠ বুলি প্ৰতিপাদন কৰে। শেষত ব্ৰহ্মাই শাপৰ ভয় দেখুৱাই দিব্যাস্ত্ৰ ত্যাগ কৰোৱায়। ব্ৰহ্মা প্ৰস্থান কৰাৰ পাছত ঋষিসকল সৰস্বতী তীৰত অৱস্থান কৰে। অধ্যায়ৰ শিক্ষা—সংযম, শুদ্ধ বাক্য, আৰু ধ্বংসশক্তিক ধৰ্মসীমাৰ ভিতৰত নিয়ন্ত্ৰণ।
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच । एतस्मिन्नेव काले तु विश्वामित्रो महामुनिः । तां शक्तिं व्यर्थतां प्राप्तां ज्ञात्वा कोपसमन्वितः
সূতে ক’লে: সেই সময়তেই মহামুনি বিশ্বামিত্ৰে নিজৰ শক্তি নিষ্ফল হোৱা বুলি জানি ক্ৰোধেৰে পৰিপূৰ্ণ হ’ল।
Verse 2
मुमोच तद्वधार्थाय ब्रह्मास्त्रं सोऽभिमंत्रितम् । तस्य संहितमात्रस्य प्रस्वनः समजायत
সেই বধ সাধনৰ বাবে তেওঁ মন্ত্রেৰে অভিমন্ত্রিত ব্ৰহ্মাস্ত্ৰ নিক্ষেপ কৰিলে; তাৰ সংহিতামাত্ৰতেই ভয়ংকৰ গম্ভীৰ ধ্বনি উঠিল।
Verse 3
ततश्चोल्काः प्रभूताश्च प्रयांति च नभस्तलात् । ततः कुन्ताः शक्तयश्च तोमराः परिघास्तथा
তেতিয়া আকাশমণ্ডলত বহু জ্বলন্ত উল্কা দৌৰি গ’ল; তাৰ পাছত ক্ৰমে কুন্ত, শক্তি, তোমৰ আৰু লৌহ পৰিঘো প্ৰকাশ পালে।
Verse 4
भिंडिपाला गदाश्चैव खड्गाश्चैव परश्वधाः । बाणाः प्रासाः शतघ्न्यश्च शतशोऽथ सहस्रशः
ভিণ্ডিপাল, গদা-মুগদৰ, খড়্গ আৰু পৰশুধা; বাণ, প্ৰাস আৰু শতঘ্নীও—শতশতকৈ, তাৰ পাছত সহস্ৰ সহস্ৰকৈ নিক্ষিপ্ত হ’ল।
Verse 5
वसिष्ठोऽपि परिज्ञाय प्रेषितं गाधिसूनुना । ब्रह्मास्त्रं मृत्यवे तेन शुचिर्भूत्वा ततः परम्
বসিষ্ঠোও বুজি পালে যে গাধিপুত্ৰই মৃত্যুৰ উদ্দেশ্যে ব্ৰহ্মাস্ত্ৰ নিক্ষেপ কৰিছে; সেয়ে তেওঁ প্ৰথমে নিজকে শুচি কৰি, তাৰ পাছত আগবাঢ়িল (প্ৰতিকাৰৰ বাবে)।
Verse 6
इषीकां च समादाय ब्रह्मास्त्रं तत्र योजयन् । अब्रवीद्गाधिपुत्राय स्वस्त्यस्तु तव पार्श्वतः
ইষীকা (নলখাগৰ ডাঁটি) হাতত লৈ, তাতেই ব্ৰহ্মাস্ত্ৰ সংযোজিত কৰি, তেওঁ গাধিপুত্ৰক ক’লে: “তোমাৰ কাষত মঙ্গল হওক।”
Verse 7
हन्यतामस्त्रमेतद्धिमम वाक्यादसंशयम् । ततस्तेन हतं तच्च ब्रह्मास्त्रं तत्समुद्भवम्
“এই অস্ত্ৰ নিশ্চয়ই নিধন হওক—মোৰ বাক্যবলে, সন্দেহ নাই।” তেতিয়া সেই বাক্যশক্তিৰে সেই ব্ৰহ্মাস্ত্ৰ আৰু তাৰ পৰা উদ্ভূত সকলো ধ্বংস হ’ল।
Verse 8
वज्रास्त्रं च ततो मुक्तं वज्रास्त्रेण विनाशितम् । यद्यदस्त्रं क्षिपत्येष विश्वामित्रः प्रकोपितः
তেতিয়া বজ্ৰাস্ত্ৰ মুকলি কৰা হ’ল, আৰু বজ্ৰাস্ত্ৰেই তাক বিনাশ কৰিলে। ক্ৰোধিত বিশ্বামিত্ৰ যি যি অস্ত্ৰ নিক্ষেপ কৰিছিল,
Verse 9
तत्तद्धंति वसिष्ठस्तु मंत्रस्य च प्रभावतः । एतस्मिन्नेव काले तु क्षुभितो मकरालयः
বসিষ্ঠে মন্ত্রৰ প্ৰভাৱমাত্ৰে সেই সকলো অস্ত্ৰ একে একে ধ্বংস কৰিলে। সেই সময়তেই মকৰালয় সাগৰ ক্ষুব্ধ হৈ উঠিল।
Verse 10
शीर्यंते गिरिशृंगाणि रक्तवृष्टिः परा स्थिता । प्रलयस्येव चिह्नानि संजातानि धरातले । किमकाले महानेष प्रलयः संभविष्यति
পৰ্বতৰ শৃংগবোৰ ভাঙি পৰিছিল; ভয়ংকৰ ৰক্তবৃষ্টি নামিছিল। পৃথিৱীত প্ৰলয় যেন চিহ্নসমূহ উদ্ভৱ হ’ল। “এই মহাপ্ৰলয় অকালতে কেতিয়া ঘটিব?”
Verse 11
ततः पितामहं जग्मुः सर्वे देवाः सवासवाः । प्रोचुः प्रलयचिह्नानि यानि संति धरातले
তেতিয়া ইন্দ্ৰসহ সকলো দেৱতা পিতামহ ব্ৰহ্মাৰ ওচৰলৈ গ’ল আৰু পৃথিৱীত দেখা দিয়া প্ৰলয়-চিহ্নসমূহ জনালে।
Verse 12
ततो ब्रह्मा चिरं ध्यात्वा तानुवाच दिवौकसः । विश्वामित्र वसिष्ठाभ्यां युद्धमेतद्व्यवस्थितम्
তেতিয়া ব্ৰহ্মাই বহুক্ষণ ধ্যান কৰি স্বৰ্গবাসীসকলক ক’লে: “এই সংঘাত বিশ্বামিত্ৰ আৰু বসিষ্ঠৰ মাজতেই স্থাপিত হৈছে।”
Verse 13
दिव्यास्त्रसंभवं देवास्तेनैतद्व्याकुलं जगत्
হে দেৱসকল! দিব্য অস্ত্ৰৰ উদ্ভৱৰ কাৰণে এই সমগ্ৰ জগত ব্যাকুল হৈ উঠিল।
Verse 14
तस्माद्गच्छामहे तत्र यावन्नो जायते क्षयः । सर्वेषामेव भूतानां दिव्यास्त्राणां प्रभावतः
সেয়ে আমি কওঁ, আহা, তৎক্ষণাৎ তাত যাম, আমাৰ ওপৰত ক্ষয় নাহি নামা পৰ্যন্ত; কিয়নো সেই দিব্য অস্ত্ৰসমূহৰ প্ৰভাৱত সকলো ভূতৰ বিনাশ ঘটিব পাৰে।
Verse 15
ततोऽभिगम्य ते देशं यत्र तौ मुनिसत्तमौ । विचामित्रवसिष्ठौ तौ युध्यमानौ परस्परम्
তাৰ পাছত তেওঁলোকে সেই দেশত উপস্থিত হ’ল, য’ত সেই দুজন শ্ৰেষ্ঠ মুনি—বিশ্বামিত্ৰ আৰু বশিষ্ঠ—একে-অন্যৰ সৈতে যুদ্ধ কৰি আছিল।
Verse 16
ततः प्रोवाच तौ ब्रह्मा साम्ना परमवल्गुना । निवर्त्यतामिदं युद्धमेतद्दिव्यास्त्रसंभवम् । यावन्न प्रलयो भावि समस्ते धरणीतले
তেতিয়া ব্ৰহ্মাই অতি মধুৰ সাম-ভাষাৰে তেওঁলোক দুজনক ক’লে: ‘দিব্য অস্ত্ৰৰ পৰা জন্মা এই যুদ্ধ নিবাৰণ কৰা, সমগ্ৰ ধৰণীতলত প্ৰলয় নঘটাৰ আগতেই।’
Verse 17
वसिष्ठ उवाच । नाहमस्त्रं प्रयुंजामि विश्वामित्रवधेच्छया । आत्मरक्षाकृते देव अस्त्रमस्त्रेण शामयन्
বশিষ্ঠে ক’লে: ‘হে দেৱ! বিশ্বামিত্ৰক বধ কৰাৰ ইচ্ছাৰে মই অস্ত্ৰ প্ৰয়োগ নকৰোঁ; আত্মৰক্ষাৰ বাবে মই অস্ত্ৰক অস্ত্ৰেৰে শান্ত কৰোঁ।’
Verse 18
अयं मम विनाशाय केवलं चास्त्रमोक्षणम् । कुरुते निर्दयो ब्रह्मंस्तं निवारय सांप्रतम्
এই নিৰ্দয় জনে মোৰ বিনাশৰ বাবেই কেৱল অস্ত্ৰ নিক্ষেপ কৰে। হে ব্ৰহ্মা, তাক এতিয়াই নিবাৰণ কৰা।
Verse 19
ब्रह्मोवाच । विश्वामित्र मुनिश्रेष्ठ वसिष्ठं ब्राह्मणोत्तमम् । त्वं रक्ष मम वाक्येन तथा सर्वमिदं जगत्
ব্ৰহ্মাই ক’লে: হে বিশ্বামিত্ৰ, মুনিশ্ৰেষ্ঠ! ব্ৰাহ্মণোত্তম বশিষ্ঠক ৰক্ষা কৰা; আৰু মোৰ আজ্ঞাৰে এই সমগ্ৰ জগতকো ৰক্ষা কৰা।
Verse 20
अस्त्रमोक्षविरामं त्वं ब्रह्मर्षे कुरु सत्वरम्
হে ব্ৰহ্মৰ্ষি, তুমি সত্বৰে অস্ত্ৰ নিক্ষেপ বন্ধ কৰা।
Verse 21
विश्वामित्र उवाच । न मामेष द्विजं ब्रूते कथंचित्प्रपितामह । तस्मादेष प्रकोपो मे संजातोऽस्य वधोपरि
বিশ্বামিত্ৰ ক’লে: হে পৰপিতামহ, সি মোক কোনোভাবেই দ্বিজ বুলি মানে নে। সেয়েহে তাৰ বধৰ প্ৰতি মোৰ এই ক্ৰোধ উদ্ভৱ হৈছে।
Verse 22
तस्माद्वदतु देवेश मामेष ब्राह्मणं द्रुतम् । निवारयामि येनास्त्रं यदस्योपरि संधितम्
সেয়েহে, হে দেবেশ, সি মোক দ্ৰুত ‘ব্ৰাহ্মণ’ বুলি কওক; তেন্তে মই তাৰ ওপৰত সংধিত অস্ত্ৰটো নিবাৰণ কৰিম।
Verse 23
ब्रह्मोवाच । त्वं वसिष्ठाधुना ब्रूहि विश्वामित्रं ममाज्ञया । ब्राह्मणो जायते तेन तव जीवस्य रक्षणम्
ব্ৰহ্মাই ক’লে: “বসিষ্ঠ, এতিয়া মোৰ আজ্ঞাৰে বিশ্বামিত্ৰক ব্ৰাহ্মণ বুলি ঘোষণা কৰা। তেনে কৰিলে তেওঁ ব্ৰাহ্মণ ৰূপে স্বীকৃত হ’ব, আৰু তোমাৰ জীৱন ৰক্ষিত হ’ব।”
Verse 24
वसिष्ठ उवाच । नाहं क्षत्रियसंजातं ब्राह्मणं वच्मि पद्मज । न वधे मम शक्तोऽयं कथंचित्क्षत्रियोद्भवः
বসিষ্ঠ ক’লে: “হে পদ্মজ (ব্ৰহ্মা), ক্ষত্ৰিয় বংশত জন্মা লোকক মই ব্ৰাহ্মণ বুলি নকওঁ। এই ক্ষত্ৰিয়-উদ্ভৱ জন কোনোভাবেই মোক বধ কৰিবলৈ সক্ষম নহয়।”
Verse 25
ब्राह्म्यं तेजो न क्षा त्त्रेण तेजसा संप्रणश्यति । एवं ज्ञात्वा चतुर्वक्त्र यद्युक्तं तत्समाचर
ব্ৰাহ্মণ্য তেজ ক্ষত্ৰিয় তেজেৰে নাশ নহয়। এই কথা জানি, হে চতুৰ্মুখ (ব্ৰহ্মা), যি যুক্তিসংগত তাকেই আচৰণ কৰা।”
Verse 26
ब्रह्मोवाच । विश्वामित्र द्विजश्रेष्ठ त्यक्त्वा दिव्यास्त्रसंभवम् । कुरु युद्धं वसिष्ठेन नो चेच्छप्स्यामहं च ते
ব্ৰহ্মাই ক’লে: “হে বিশ্বামিত্ৰ, দ্বিজশ্ৰেষ্ঠ, দিব্য অস্ত্ৰৰ আশ্ৰয় ত্যাগ কৰা। বসিষ্ঠৰ সৈতে যুদ্ধ কৰা; নচেৎ মইও তোমাক শাপ দিম।”
Verse 27
विश्वामित्र उवाच । दिव्यास्त्राणि च संत्यज्य मया वध्यः सुदुर्मतिः । किंचिच्छिद्रं समासाद्य त्वं गच्छ निजसंश्रयम्
বিশ্বামিত্ৰ ক’লে: “দিব্য অস্ত্ৰ ত্যাগ কৰিলেও, সেই কুবুদ্ধি লোকজন মোৰ দ্বাৰাই বধ্য। অলপো ফাঁক পালে তুমি নিজৰ আশ্ৰয়লৈ গুচি যোৱা।”
Verse 28
सूत उवाच । बाढमित्येवमुक्ता च ब्रह्मलोकं गतो विधिः । विश्वामित्रवसिष्ठौ च सरस्वत्यास्तटे स्थितौ
সূতে ক’লে: এইদৰে কোৱা হ’লে বিধাতা ব্ৰহ্মাই ‘তথাস্তূ’ বুলি কৈ ব্ৰহ্মলোকলৈ গ’ল। আৰু বিশ্বামিত্ৰ আৰু বশিষ্ঠ সৰস্বতীৰ তীৰত অৱস্থিত হৈ থাকিল।
Verse 171
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये वसिष्ठविश्वामित्र युद्धे दिव्यास्त्रनिवर्तनवर्णनंनामैकसप्तत्युत्तरशततमोऽध्यायः
এইদৰে পবিত্ৰ স্কন্দ মহাপুৰাণত, একাশী-সহস্ৰ শ্লোকৰ সংহিতাৰ ষষ্ঠ গ্ৰন্থ নাগৰখণ্ডত, হাটকেশ্বৰ-ক্ষেত্ৰ-মাহাত্ম্যৰ অন্তৰ্গত, বশিষ্ঠ- বিশ্বামিত্ৰ যুদ্ধত দিব্য অস্ত্ৰ নিবাৰণ-বৰ্ণনা নামৰ একশ একাত্তৰতম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।