Adhyaya 19
সূতে কয়—ৰাজা বিদূৰথ দুখিত অনুচৰসকলৰ সৈতে পুনৰ মিলি ঋষিবনৰ মাজত বিশ্ৰাম লয়, তাৰ পাছত মাহিষ্মতীলৈ উভতি যোৱাৰ পথত গয়াশীৰ্ষ তীৰ্থযাত্ৰা কৰে। তাত তেওঁ শ্ৰদ্ধাৰে শ্ৰাদ্ধ সম্পন্ন কৰে। স্বপ্নদৰ্শনত ‘মাংসাদ’ নামৰ এজন প্ৰেত দিৱ্যৰূপে প্ৰকট হৈ কয় যে ৰজাৰ শ্ৰাদ্ধকৰ্মৰ ফলত সি প্ৰেত অৱস্থাৰ পৰা মুক্তি পাইছে। তাৰ পাছত ‘কৃতঘ্ন’ নামৰ আন এজন প্ৰেত—অকৃতজ্ঞ আৰু সৰোবৰ-ধন চুৰিৰ সৈতে জড়িত—পাপবন্ধনত এতিয়াও পীড়িত হৈ, মুক্তিৰ মূল উপায় ‘সত্য’ বুলি ৰজাক উপদেশ দিয়ে। সি সত্যৰ মহিমা বৰ্ণনা কৰে—সত্যেই পৰব্ৰহ্ম, সত্যেই তপ, সত্যেই জ্ঞান; সত্যৰ ওপৰতে জগতধৰ্ম স্থিত। সত্য নাথাকিলে তীৰ্থসেৱা, দান, স্বাধ্যায় আৰু গুৰুশুশ্ৰূষা নিষ্ফল হয়। তাৰ পাছত সি স্থান-নির্দেশ দিয়ে: হাটকেশ্বৰ ক্ষেত্ৰৰ চামৎকাৰপুৰত বালিৰ তলত গয়াশীৰ্ষ গোপন; প্লক্ষ গছৰ তলত দৰ্ভ, বনশাক আৰু বনজ তিল লৈ তৎক্ষণাৎ শ্ৰাদ্ধ কৰিব লাগে। বিদূৰথ সৰু কুঁৱা খুঁদি পানী উলিয়াই শ্ৰাদ্ধ সম্পূৰ্ণ কৰে; তেতিয়াই কৃতঘ্ন প্ৰেত দিৱ্যদেহ লাভ কৰি বিমানেৰে প্ৰস্থান কৰে। শেষত সেই কুঁৱাৰ খ্যাতি পিতৃসকলৰ বাবে নিত্য উপকাৰী বুলি প্ৰতিষ্ঠিত হয়। প্ৰেতপক্ষৰ অমাৱস্যাত কালশাক, বনজ তিল আৰু কটা দৰ্ভেৰে তাত শ্ৰাদ্ধ কৰিলে ‘কৃতঘ্ন-প্ৰেত-তীৰ্থ’ৰ পূৰ্ণ ফল পোৱা যায়; বিভিন্ন পিতৃবৰ্গ তাত সদায় সন্নিহিত বুলি কোৱা হৈছে, সেয়ে যথাসময়ত বা সাধাৰণ তিথিৰ বাহিৰেও তাত শ্ৰাদ্ধ কৰা পিতৃতৃপ্তিৰ বাবে প্ৰশংসিত।
Shlokas
Verse 1
। सूत उवाच । एतस्मिन्नंतरे प्राप्तास्तस्य भूपस्य सेवकाः । केचिच्च दैवयो गेन श्वापदैरर्धभक्षिताः
সূতে ক’লে: সেই সময়তে সেই ৰজাৰ সেৱকসকল আহি উপস্থিত হ’ল। তেওঁলোকৰ কিছুমান, ভাগ্যৰ উলট-পালটত, শ্বাপদে আধা-খোৱা হৈছিল।
Verse 2
क्षुत्पिपासातुरा दीना दुःखेन महताऽन्विताः । पदपद्धतिमार्गेण येन यातः स भूपतिः
ক্ষুধা-পিপাসাত কাতৰ, দীন আৰু মহাদুঃখে আচ্ছন্ন হৈ, তেওঁলোকে সেই একে পদপথে আহিল যি পথে সেই ৰজা গৈছিল।
Verse 3
ते दृष्ट्वा पार्थिवं तत्र दिष्ट्यादिष्ट्येति सादरम् । ब्रुवंतः पादयोस्तस्य पतिता हर्षसंयुताः
তাত ৰজাক দেখি তেওঁলোকে সাদৰে “ধন্য! ধন্য!” বুলি কৈ, আনন্দে ভৰি, তেওঁৰ চৰণত লুটাই পৰিল।
Verse 4
ततस्तस्य नरेन्द्रस्य व्यसनं सैन्यसंभवम् । प्रोचुश्चैव यथादृष्टम नुभूतं यथाश्रुतम्
তাৰ পাছত তেওঁলোকে সেই নৰেন্দ্ৰক সৈন্যদলত ঘটা বিপদৰ কথা জনালে—যি দেখিলে, যি ভুগিলে, আৰু যি শুনিলে, সকলোকে যথাযথ ক’লে।
Verse 5
अथ ते तापसाः सर्वे स च राजा ससेवकः । प्रसुप्ताः पादपस्याधः पर्णान्यास्तीर्यभूतले
তেতিয়া সেই সকলো তাপস আৰু ৰজা নিজৰ সেৱকসকলসহ গছৰ তলত শুই পৰিল; ভূমিত পাত বিছাই ল’লে।
Verse 6
ततस्तेषां प्रसुप्तानां सर्वेषां तत्र कानने । अतिक्रांता सुखेनैव रजनी सा महात्मनाम्
তাৰ পিছত সেই বন-কুঞ্জত মহাত্মা সকলোৱে শুই থাকোঁতে, সেই ৰজনী তেওঁলোকৰ বাবে সুখে-শান্তিতে পাৰ হৈ গ’ল।
Verse 7
ततः स प्रातरुत्थाय कृतपूर्वाह्णिकक्रियः । तं मुनिं प्रणिपत्योच्चैरनुज्ञाप्य मुहु र्मुहुः
তাৰ পিছত তেওঁ প্ৰভাতে উঠি প্ৰাতঃক্ৰিয়া সম্পন্ন কৰি, সেই মুনিক প্ৰণাম কৰি উচ্চস্বৰে বাৰে বাৰে অনুমতি বিচাৰিলে।
Verse 8
निजैस्तैः सेवकैः सार्धं प्रस्थितः स्वपुरीं प्रति । माहिष्मतीं समुद्दिश्य दृष्ट्वा मार्गे शनैःशनैः
নিজৰ সেৱকসকলসহ তেওঁ নিজৰ নগৰলৈ যাত্ৰা কৰিলে; মাহিষ্মতীক লক্ষ্য কৰি পথত ধীৰে ধীৰে আগবাঢ়িল।
Verse 9
ततो निजगृहं प्राप्य कञ्चि त्कालं महीपतिः । विश्रम्य प्रययौ पश्चात्तूर्णं पुण्यं गयाशिरः
তাৰ পিছত ৰজা নিজৰ গৃহত উপস্থিত হৈ কিছুকাল বিশ্ৰাম ল’লে; তাৰ পাছত বিলম্ব নকৰাকৈ পবিত্ৰ গয়াশিৰলৈ তৎক্ষণাৎ যাত্ৰা কৰিলে।
Verse 10
तच्च कालेन संप्राप्य स्नात्वा धौतांबरः शुचिः । मांसादाय ददौ श्राद्धं श्रद्धापूतेन चेतसा
যথাসময়ে সেই তীৰ্থত উপস্থিত হৈ তেওঁ স্নান কৰিলে, ধোৱা বস্ত্ৰ পৰিধান কৰি শুচি হ’ল। তাৰ পাছত মাংসাদাৰ উদ্দেশ্যে নিবেদন লৈ, শ্ৰদ্ধাৰে পবিত্ৰচিত্তে শ্ৰাদ্ধ সম্পন্ন কৰিলে।
Verse 11
अथाऽसौ पृथिवीपालः स्वप्नांते च ददर्श तम् । दिव्यमाल्यांबरधरं दिव्यगंधानुलेपनम् । विमानवरमारूढं स्तूयमानं च किंनरैः
তাৰ পাছত সেই পৃথিৱীপালে স্বপ্নৰ অন্তত তেওঁক দেখিলে—দিব্য মালা আৰু বস্ত্ৰধাৰী, দিব্য সুগন্ধি লেপনে অভিষিক্ত, উত্তম বিমানত আৰূঢ়, আৰু কিন্নৰসকলে স্তৱ কৰি থকা।
Verse 12
मांसाद उवाच । प्रसादात्तव भूपाल मुक्तोऽहं प्रेतयोनितः । स्वस्ति तेऽस्तु गमिष्यामि सांप्रतं त्रिदिवा लयम्
মাংসাদে ক’লে: “হে ভূপাল, তোমাৰ প্ৰসাদত মই প্ৰেতযোনিৰ বন্ধনৰ পৰা মুক্ত হ’লোঁ। তোমাৰ মঙ্গল হওক। এতিয়া মই ত্ৰিদিৱৰ ধামলৈ গমন কৰিম।”
Verse 13
ततः स प्रातरुत्थाय हर्षाविष्टो महीपतिः । विदैवतं समुद्दिश्य चक्रे श्राद्धं यथोचितम्
তাৰ পাছত ৰাতিপুৱা উঠি আনন্দে আৱিষ্ট হৈ সেই মহীপতিয়ে বিধি অনুসাৰে দেৱতাৰ উদ্দেশ্যে সংকল্প কৰি যথোচিত শ্ৰাদ্ধ সম্পন্ন কৰিলে।
Verse 14
सोऽपि तेनैव रूपेण तस्य संदर्शनं गतः । स्वप्नांऽते भूमिपालस्य तद्वच्चोक्त्वा दिवं गतः
সিও সেই একে ৰূপে ভূমিপালৰ স্বপ্নৰ অন্তত দেখা দিলে; আৰু আগৰ দৰে একেই বাক্য ক’লে, তাৰ পাছত স্বৰ্গলৈ গ’ল।
Verse 15
ततः प्रातस्तृतीयेऽह्नि कृतघ्नस्य महीपतिः । चक्रे श्राद्धं यथापूर्वं श्रद्धापूतेन चेतसा
তাৰ পিছত তৃতীয় দিনৰ পুৱাতে, ৰজাই কৃতঘ্নৰ বাবে আগৰ দৰে পুনৰ শ্ৰাদ্ধ কৰিলে, শ্ৰদ্ধাৰে পবিত্ৰ হোৱা চিত্তে।
Verse 16
ततः सोऽपि समायातस्तस्य स्वप्ने महीपतेः । तेनैव प्रेतरूपेण दुःखेन महता वृतः
তাৰ পিছত সিও ৰজাৰ স্বপ্নত আহিল; সেই একে প্ৰেত-ৰূপে, গভীৰ দুখে আৱৃত হৈ।
Verse 17
कृतघ्न उवाच । न मे गतिर्महाराज संजाता पापकर्मिणः । तडागवित्तचौरस्य कृतघ्नस्य तथैव च
কৃতঘ্ন ক’লে: হে মহাৰাজ, পাপকর্মী মোৰ বাবে কোনো সুগতি জন্মা নাই—পুখুৰীৰ বাবে সংৰক্ষিত ধন চুৰ কৰা আৰু অকৃতজ্ঞ হোৱা মই একেই।
Verse 18
तस्मात्संजायते मुक्तिर्यथा मे पार्थिवोत्तम । तथैव त्वं कुरुष्याऽद्य सत्यवाक्यपरो भव
সেয়ে, হে পাৰ্থিৱোত্তম, আজি তেনে কৰাঁহ যাতে মোৰ মুক্তি জন্মে; সত্যবাক্যত পৰায়ণ হৈ সেইমতে কৰাঁহ।
Verse 19
सत्यमेव परं ब्रह्म सत्यमेव परं तपः । सत्यमेव परं ज्ञानं सत्यमेव परं श्रुतम्
সত্যই পৰম ব্ৰহ্ম, সত্যই পৰম তপস্যা; সত্যই পৰম জ্ঞান, সত্যই পৰম শ্ৰুতি।
Verse 20
सत्येन वायु र्वहति सत्येन तपते रविः । सागरः सत्यवाक्येन मर्यादां न विलंघयेत्
সত্যৰ বলতেই বায়ু বয়, সত্যৰ বলতেই সূৰ্য তাপে। সত্যবাক্যৰ শক্তিতেই সাগৰে নিজৰ সীমাৰেখা অতিক্ৰম নকৰে।
Verse 21
तीर्थसेवा तपो दानं स्वाध्यायो गुरुसेवनम् । सर्वं सत्यविहीनस्य व्यर्थं संजायते यतः
তীৰ্থসেৱা, তপ, দান, স্বাধ্যায় আৰু গুৰুসেৱা—সত্যবিহীন জনৰ বাবে এই সকলোয়ে নিষ্ফল হৈ পৰে।
Verse 22
सर्वे धर्मा धृताः पूर्वमेकत्राऽन्यत्र चाप्यृतम् । तुलायां कौतुकाद्देवैर्जातं तत्र ऋतं गुरु
পূৰ্বে সকলো ধৰ্ম এক ঠাইত থোৱা হৈছিল, আৰু আন ঠাইত ঋতও থোৱা হৈছিল। কৌতূহলবশত দেৱতাসকলে তুলাত তুলি চালে, তাত ঋতই অধিক গুৰুভাৰ প্ৰমাণিত হ’ল।
Verse 23
तस्मात्सत्यं पुरस्कृत्य मां तारय महामते । एतत्ते परमं श्रेयस्तपसोऽपि भविष्यति
সেয়ে সত্যক আগত ৰাখি, হে মহামতে, মোক উদ্ধাৰ কৰা। ই তোমাৰ বাবে পৰম শ্ৰেয় হ’ব—তপস্যাতকৈও অধিক।
Verse 24
विदूरथ उवाच । कथं ते जायते मुक्तिर्वद मे प्रेत सत्वरम् । करोमि येन तत्कर्म यद्यपि स्यात्सुदुष्करम् ः
বিদূৰথে ক’লে: হে প্ৰেত, সোনকালে মোক কোৱা—তোমাৰ মুক্তি কেনেকৈ হয়? যি কৰ্মে সেয়া ঘটে, সেয়া মই কৰিম, যদিও সি অতি দুস্কৰ হয়।
Verse 25
प्रेत उवाच । चमत्कारपुरे भूप श्रीक्षेत्रे हाटकेश्वरे । आस्ते पांसुभिराच्छन्नं कलेर्भीतं गयाशिरः
প্ৰেত ক’লে: “হে ৰাজন, চমৎকাৰপুৰত—হাটকেশ্বৰ পবিত্ৰ ক্ষেত্ৰৰ ভিতৰত—গয়াশিৰ কলিযুগক ভয় কৰি ধূলিৰে আচ্ছন্ন হৈ পৰি আছে।”
Verse 26
अधस्तात्प्लक्षवृक्षस्य दर्भस्थानैः समंततः । कालशाकैस्तथानेकैस्तिलैश्चारण्यसंभवैः
প্লক্ষ গছৰ তলত চাৰিওফালে দৰ্ভা ঘাঁহৰ ঠাই আছে; আৰু বহু কালশাক গছ-গছনি আছে, লগতে অৰণ্যত জন্মা বনৰীয়া তিলো আছে।
Verse 27
तत्र गत्वा तिलैस्तैस्त्वं तैः शाकैस्तैः कुशैस्तथा । श्राद्धं देहि द्रुतं येन मुक्तिः संजायते मम
তাত গৈ সেই তিল, সেই শাক আৰু সেই কুশা (দৰ্ভা) ঘাঁহেৰে তুমি শীঘ্ৰে শ্ৰাদ্ধ দিয়া; যাতে মোৰ মুক্তি জন্মে।
Verse 28
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा स दीनस्य दयान्वितः । जगाम तत्र यत्राऽस्ते स वृक्षः प्लक्षसंज्ञकः
তাৰ বাক্য শুনি, দীনজনৰ প্ৰতি দয়াৰে পৰিপূৰ্ণ হৈ, তেওঁ সেই ঠাইলৈ গ’ল য’ত প্লক্ষ নামেৰে জনাজাত গছটো আছিল।
Verse 29
दृष्ट्वा शाकांस्तिलांस्तांस्तु दर्भांस्तेन यथोदितान् । अखनत्तत्र देशे च जलार्थे लघु कूपिकाम्
তেওঁ কোৱা মতে শাক, তিল আৰু দৰ্ভা দেখি, পানীৰ বাবে সেই ঠাইতেই তেওঁ সোনকালে এটা সৰু কূপ খনন কৰিলে।
Verse 31
कृतमात्रे ततः श्राद्धे दिव्य रूपधरः पुमान् । विमानवरमारूढो विदूरथमथाऽब्रवीत्
শ্ৰাদ্ধ সম্পূৰ্ণ হোৱাৰ লগে লগে, এজন পুৰুষে দিৱ্য ৰূপ ধাৰণ কৰি উত্তম বিমানত আৰূঢ় হৈ, তাৰ পাছত বিদূৰথক সম্বোধন কৰি ক’লে।
Verse 32
मुक्तोऽहं त्वत्प्रसादाच्च प्रेतत्वाद्दारुणाद्विभो । स्वस्ति तेऽस्तु गमिष्यामि सांप्रतं त्रिदशालयम्
হে বিভো, তোমাৰ প্ৰসাদত মই ভয়ংকৰ প্ৰেতত্ব অৱস্থাৰ পৰা মুক্ত হ’লোঁ। তোমাৰ মঙ্গল হওক; এতিয়া মই ত্ৰিদশলোকৰ আলয়লৈ গমন কৰিম।
Verse 33
सूत उवाच । ततः प्रभृति सा तत्र कूपिका ख्यातिमागता । पितॄणां पुष्टिदा नित्यं गयाशीर्षसमुद्भवा
সূত ক’লে: তেতিয়াৰ পৰা সেই ঠাইৰ কূপিকাখন খ্যাতি লাভ কৰিলে—পিতৃলোকক সদায় পুষ্টি দানকাৰী, আৰু গয়াশীৰ্ষৰ পৰা উদ্ভৱ হোৱা বুলি কোৱা হয়।
Verse 34
प्रेतपक्षस्य दर्शायां यस्तस्यां श्राद्धमाचरेत् । कालशाकेन विप्रेंद्रास्तथारण्योद्भवैस्तिलैः
হে বিপ্ৰেন্দ্ৰ, যি কোনোবাই প্ৰেতপক্ষৰ দৰ্শা (অমাৱস্যা) তাত শ্ৰাদ্ধ আচৰে, কালশাক আৰু অৰণ্যত উদ্ভৱ হোৱা তিলৰ সৈতে—
Verse 35
कृंतितैश्च तथा दर्भैः सम्यक्छ्रद्धासमन्वितः । स प्राप्नोति फलं कृत्स्नं कृतघ्नप्रेततीर्थतः
—আৰু সঠিককৈ কটা দৰ্ভ ঘাঁহেৰে, পূৰ্ণ শ্ৰদ্ধাসহ আচার কৰিলে, তেওঁ ‘কৃতঘ্ন-প্ৰেত-তীৰ্থ’ নামে খ্যাত এই তীৰ্থৰ পৰা ক্ৰিয়াৰ সম্পূৰ্ণ ফল লাভ কৰে।
Verse 36
अग्निष्वात्ताः पितृगणास्तथा बर्हिषदश्च ये । तत्र संनिहिता नित्यमाज्यपाः सोमपास्तथा
তাত অগ্নিষ্বাত্তা পিতৃগণ আৰু বৰ্হিষদ নামে পিতৃসকল, লগতে আজ্যপ আৰু সোমপ পিতৃসকল—সদায় তাত নিত্য সংনিহিত থাকে।
Verse 37
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन श्राद्धं तत्र समाचरेत् । काले वा । यदि वाऽकाले पितॄणां तुष्टये सदा
সেয়ে সকলো প্ৰচেষ্টাৰে সেই পবিত্ৰ স্থানত শ্ৰাদ্ধ আচৰণ কৰা উচিত—যথাকালত হওক বা অকালে হওক—কাৰণ ইয়াৰ দ্বাৰা পিতৃসকল সদায় সন্তুষ্ট হয়।