Adhyaya 37

Verse 2

। सूत उवाच । अथापश्यत्स विप्राणां वृन्दं वृन्दारकोपमम् । संनिविष्टं धरापृष्ठे लीलाभाजि द्विजोत्तमाः । एके वेदविदस्तत्र वेदव्याख्यानतत्पराः । परस्परं सुसंक्रुद्धा विवदंति जिगीषवः

সূত ক’লে: তেতিয়া তেওঁ বিপ্ৰসকলৰ এক বৃহৎ সমূহ দেখিলে, যেন দেৱগণৰ দল; তেওঁলোক সেই লীলাস্থানত ভূমিৰ ওপৰত বহি আছিল। তাত কিছুমান বেদবিদ আছিল, বেদব্যাখ্যাত তৎপৰ; কিন্তু পৰস্পৰে ক্ৰুদ্ধ হৈ, জয়লাভৰ আকাঙ্ক্ষাৰে একে-আনেকৰ সৈতে বিতৰ্ক কৰি আছিল।

Verse 3

यज्ञविद्याविदोऽन्येऽपि यज्ञाख्यानपरायणाः । तत्र विप्राः प्रदृश्यंते शतशो ब्रह्मवादिनः

আন কিছুমানেও যজ্ঞবিদ্যাৰ জ্ঞানী আছিল, যজ্ঞৰ আখ্যানে আৰু ব্যাখ্যাত নিবিষ্ট; তাত শত শত বিপ্ৰ—ব্ৰহ্মবাদী আচার্য—দেখা গৈছিল।

Verse 4

अन्ये ब्राह्मणशार्दूला वेदांगेषु विचक्षणाः । प्रवदंति च संदेहान्वृन्दानामग्रतः स्थिताः

আন কিছুমান ব্ৰাহ্মণ-শাৰ্দূল, বেদাঙ্গসমূহত বিচক্ষণ, গোট খোৱা মণ্ডলসমূহৰ আগত থিয় হৈ নিজৰ সন্দেহ-প্ৰশ্ন স্পষ্টকৈ উত্থাপন কৰিছিল।

Verse 5

वेदाभ्यासपराश्चान्ये तारनादेन सर्वशः । नादयंतो दिशां चक्रं तत्र सम्यग्द्विजोत्तमाः

আন কিছুমান উত্তম দ্বিজ বেদাভ্যাসত সম্পূৰ্ণ নিবিষ্ট আছিল; ‘তাৰ’ ধ্বনিৰে জপ কৰি তাত দিশাৰ সমগ্ৰ চক্ৰ গুঞ্জাই তুলিছিল।

Verse 6

अन्ये कौतूहलाविष्टाः संचरान्विषमान्मिथः । पप्रच्छुर्जहसुश्चान्ये ज्ञात्वा मार्गप्रवर्तिनम्

আন কিছুমান কৌতূহলে আচ্ছন্ন হৈ উঁচু-নিচু পথসমূহত ইফালে-সিফালে ঘূৰি ফুৰিছিল; কিছুমানে সুধিছিল, আৰু কিছুমানে হাঁহিছিল, পথ দেখুৱাই দিয়া জনক চিনিব পাৰি।

Verse 7

स्मृतिवादपराश्चान्ये तथान्ये श्रुतिपाठकाः । संदेहान्स्मृतिजानन्ये पृच्छंति च परस्परम्

আন কিছুমান স্মৃতিবাদ ব্যাখ্যাত নিবিষ্ট আছিল, আৰু আন কিছুমান শ্রুতি পাঠক আছিল; স্মৃতি-জ্ঞানীসকলে নিজৰ সন্দেহসমূহ বিষয়ে পৰস্পৰে সুধিছিল।

Verse 8

कीर्तयंति तथा चान्ये पुराणं ब्राह्मणोत्तमाः । वृद्धानां पुरतस्तत्र सभामध्ये व्यवस्थिताः

তাতেও আন আন শ্ৰেষ্ঠ ব্ৰাহ্মণসকলে, বৃদ্ধসকলৰ সন্মুখত সভাৰ মাজত উপবিষ্ট হৈ, তাত পুৰাণ পাঠ কৰি তাৰ কীৰ্তি গাই থাকিল।

Verse 9

अथ तान्स मुनिर्दृष्ट्वा ब्राह्मणान्संशितव्रतान् । अभिवाद्य ततः प्राह सादरं विनयान्वितः

তেতিয়া মুনিয়ে সেই সংযমব্ৰতে দৃঢ় ব্ৰাহ্মণসকলক দেখি, সন্মানেৰে অভিবাদন কৰি, ভক্তি আৰু বিনয়েৰে কথা ক’লে।

Verse 10

मम बुद्धिः समुत्पन्ना शम्भोरायतनं प्रति । कर्तुं ब्राह्मणशार्दूलास्तस्मात्स्थानं प्रदर्श्यताम्

মোৰ অন্তৰত শম্ভুৰ আয়তন নিৰ্মাণৰ সংকল্প উদয় হৈছে; সেয়ে, হে ব্ৰাহ্মণ-শাৰ্দূলসকল, অনুগ্ৰহ কৰি উপযুক্ত স্থান দেখুৱাওক।

Verse 11

तवाहं देवदेवस्य शम्भोः प्रासादमुत्तमम् । विधायाराधयिष्यामि तमेव वृषभध्वजम्

তোমালোকৰ নিমিত্তে মই দেবদেব শম্ভুৰ এক উত্তম প্ৰাসাদ নিৰ্মাণ কৰিম, আৰু সেই বৃষভধ্বজ প্ৰভুকেই আৰাধনা কৰিম।

Verse 12

स एवं जल्पमानोऽपि मुहुर्मुहुरतंद्रितः । न तेषामुत्तरं लेभे शुभं वा यदि वाशुभम्

এইদৰে তেওঁ অক্লান্তভাৱে বাৰে বাৰে ক’লেও, তেওঁলোকৰ পৰা কোনো উত্তৰ নাপালে—ন শুভ, ন অশুভ।

Verse 13

ततः कोपपरीतात्मा समुनिस्तान्द्विजोत्तमान् । शशाप तारशब्देन यथा शृण्वंति कृत्स्नशः

তাৰ পাছত ক্ৰোধে আচ্ছন্ন মন লৈ সেই মুনিবৰে শ্ৰেষ্ঠ দ্বিজসকলক শাপ দিলে; তীক্ষ্ণ ‘তাৰ’ ধ্বনিৰে উচ্চাৰণ কৰিলে, যাতে সকলোৱে স্পষ্টকৈ শুনে।

Verse 14

दुर्वासा उवाच । विद्यामदो धनमदस्तृतीयोऽभिजनोद्भवः । एते मदावलिप्तानामेत एव सतां दमाः

দুৰ্বাসাই ক’লে: বিদ্যাৰ গৰ্ব, ধনৰ গৰ্ব, আৰু তৃতীয়—উচ্চ বংশৰ পৰা জন্মা গৰ্ব; এইবোৰেই অহংকাৰীৰ মদতা, যিয়ে তেওঁলোকক কলুষিত কৰে; কিন্তু সৎজনৰ বাবে এই একেই বস্তু সংযমৰ উপায় হয়।

Verse 15

तत्र येऽपि हि युष्माकं मदा एव व्यवस्थिताः । यतस्ततोऽन्वयेऽप्येवं भविष्यति मदान्विताः

আৰু তোমালোকৰ মাজত যিসকল কেৱল এই মদসমূহতেই স্থিত, তেওঁলোকে য’তেই যাওক, তেনেকৈয়ে তেওঁলোকৰ বংশধাৰাতো এই অৱস্থা উঠিব; তেওঁলোক মদে চিহ্নিত হৈ থাকিব।

Verse 16

सदा सौहृदनिर्मुक्ताः पितरोऽपि सुतैः सह । भविष्यंति पुरे ह्यस्मिन्किं पुनर्बांधवादयः

এই নগৰত পিতাসকলেও পুত্ৰসকলৰ সৈতে সদায় সৌহৃদৰ পৰা বিচ্ছিন্ন থাকিব; তেন্তে আন আত্মীয়-স্বজন আদিৰ কথা ক’বই বা কি।

Verse 17

एवमुक्त्वा स विप्रेन्द्रो निवृत्तस्तदनन्तरम् । अपमानं परं प्राप्य ब्राह्मणानां द्विजोत्तमाः

এইদৰে কৈ সেই বিপ্ৰেন্দ্ৰ তৎক্ষণাৎ সৰি গ’ল। আৰু দ্বিজোত্তমসকলে ব্ৰাহ্মণসকলৰ হাতত পৰম অপমান পাই (সেই স্থান ত্যাগ কৰি) গ’ল।

Verse 18

अथ तन्मध्यगो विप्र आसीद्वृद्धतमः सुधीः । सुशील इति विख्यातो वेदवेदांगपारगः

তেতিয়াই তেওঁলোকৰ মাজত এজন ব্ৰাহ্মণ আছিল—অতি বৃদ্ধ আৰু সুজ্ঞানী—‘সুশীল’ নামে খ্যাত, যি বেদ আৰু বেদাঙ্গত পাৰদৰ্শী আছিল।

Verse 19

स दृष्ट्वा तं मुनिं क्रुद्धं गच्छंतमपमानितम् । सत्वरं प्रययौ पृष्ठे तिष्ठ तिष्ठेति च ब्रुवन्

অপমানিত হৈ ক্ৰুদ্ধ মুনিজনক গুচি যোৱা দেখি, তেওঁ তৎক্ষণাৎ পিছে পিছে দৌৰি গ’ল আৰু ক’লে, “থামক, থামক!”

Verse 20

अथासाद्य गतं दूरं प्रणिपत्य मुनिं च सः । प्रोवाच क्षम्यतां विप्र विप्राणां वचनान्मम

তাৰ পাছত দূৰলৈ গৈ থকা মুনিজনৰ ওচৰ পাই, তেওঁ সাষ্টাঙ্গ প্ৰণাম কৰি ক’লে: “হে ব্ৰাহ্মণ, আমাৰ ব্ৰাহ্মণসকলৰ কথাৰ বাবে কৃপা কৰি ক্ষমা কৰক।”

Verse 21

एतैः स्वाध्यायसंपन्नैर्न श्रुतं वचनं तव । नोत्तरं तेन संदत्तं सत्यमेतद्ब्रवीम्यहम्

“এইসকলে—স্বাধ্যায়ে সম্পন্ন হ’লেও—আপোনাৰ বাক্য নুশুনিলে; আপোনাক কোনো উত্তৰো নিদিলে। মই এই কথাই সত্য বুলি কওঁ।”

Verse 22

तस्माद्भूमिर्मया दत्ता शंभुहर्म्यकृते तव । अस्मिन्स्थाने द्विजश्रेष्ठ प्रासादं कर्तुमर्हसि

“সেইহেতু তোমাৰ বাবে শম্ভুৰ মন্দিৰ-প্ৰাসাদ নিৰ্মাণৰ উদ্দেশ্যে মই ভূমি দান কৰিলোঁ। হে দ্বিজশ্ৰেষ্ঠ, এই স্থানতেই তুমি প্ৰাসাদ নিৰ্মাণ কৰা উচিত।”

Verse 23

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा दुर्वासा हर्षसंयुतः । क्षितिदानोद्भवां चक्रे स्वस्ति ब्राह्मणसत्तमाः । प्रासादं निर्ममे पश्चात्तस्य वाक्ये व्यवस्थितः

তেওঁৰ সেই বাক্য শুনি দুর্বাসা মুনি আনন্দে পৰিপূৰ্ণ হ’ল। ভূমিদানৰ পৰা উদ্ভূত মঙ্গলাশীৰ্বাদ উচ্চাৰণ কৰিলে, হে ব্রাহ্মণশ্ৰেষ্ঠসকল। তাৰ পাছত নিজৰ কথাত স্থিৰ হৈ তেওঁ পিছত প্ৰাসাদ (দেৱালয়) নিৰ্মাণ কৰিলে।

Verse 24

अथ ते ब्राह्मणा ज्ञात्वा सुशीलेन वसुन्धरा । देवतायतनार्थाय दत्ता तस्मै तपस्विने

তাৰ পাছত সেই ব্রাহ্মণসকলে জানিলে যে সুশীলে দেৱতাৰ আয়তন নিৰ্মাণৰ উদ্দেশ্যে সেই তপস্বীক ভূমি দান কৰিছে; তাতে তেওঁলোকৰ অন্তৰ কঁপিল।

Verse 25

सर्वे कोपसमायुक्ताः सुशीलं प्रति ते द्विजाः

সেই সকলো দ্বিজ ব্রাহ্মণ ক্ৰোধে পৰিপূৰ্ণ হৈ সুশীলৰ বিৰুদ্ধে উঠিল।

Verse 26

ततः प्रोचुः समासाद्य येन शप्ता दुरात्मना । वयं तस्मै त्वया दत्ता प्रासादार्थं वसुन्धरा

তাৰ পাছত তেওঁলোকে ওচৰলৈ গৈ ক’লে— “সেই দুষ্ট আত্মাই আমাক শাপ দিছে। আৰু তুমি তাক প্ৰাসাদ নিৰ্মাণৰ বাবে এই ভূমি দান কৰিলা।”

Verse 27

तस्मात्त्वमपि चास्माकं बाह्य एव भविष्यसि । सुशीलोऽपि हि दुःशीलो नाम्ना संकीर्त्यसे बुधैः

“সেইকাৰণে তুমিও আমাৰ সমাজৰ বাহিৰত পৰিব। নামত সুশীল হলেও, জ্ঞানীসকলে তোমাক ‘দুঃশীল’ বুলিয়েই কীৰ্তন কৰিব।”

Verse 28

एषोऽपि तापसो दुष्टो यः करोति शिवालयम् । नैव तस्य भवेत्सिद्धिश्चापि वर्षशतैरपि

এই তপস্বীও দুষ্ট, যি শিৱালয় নিৰ্মাণ কৰে; শত শত বছৰৰ পাছতো তাৰ সিদ্ধি কেতিয়াও নহ’ব।

Verse 29

तथा कीर्तिकृतां लोके कीर्तनं क्रियते नरैः । ततः संपश्यतां चास्य कीर्तिर्नास्य तु दुर्मतेः

জগতত লোকসকলে সত্য কীৰ্তি গঢ়োঁতা জনৰ কীৰ্তন কৰে; কিন্তু সকলোৱে চাই থাকিলেও এই কুমতিধাৰীৰ কীৰ্তি স্থায়ী নহ’ব।

Verse 30

एष दुःशीलसंज्ञो वै तव नाम्ना भविष्यति । प्रासादो नाममात्रेण न संपूर्णः कदाचन

তোমাৰ নামৰ দ্বাৰাই ই নিশ্চয় ‘দুঃশীল’ নামে পৰিচিত হ’ব; প্ৰাসাদটো কেৱল নামমাত্ৰে প্ৰাসাদ, কেতিয়াও সম্পূৰ্ণ নহ’ব।

Verse 31

यस्मात्सौहृदनिर्मुक्ताः कृतास्तेन वयं द्विजाः । मदैस्त्रिभिः समायुक्ताः सर्वान्वयसमन्विताः

কাৰণ তাৰ দ্বাৰাই আমি দ্বিজ ব্ৰাহ্মণসকল সৌহৃদৰ পৰা বঞ্চিত হ’লোঁ; আমি উত্তম বংশসম্ভূত আৰু ত্ৰিবিধ মদেৰে যুক্ত আছিলোঁ।

Verse 32

तस्मादेषोऽपि पापात्मा भविष्यति स कोपभाक् । तप्तं तप्तं तपो येन संप्रयास्यति संक्षयम्

সেয়ে এই পাপাত্মাও ক্ৰোধৰ ভাগী হ’ব; আৰু যি তপস্যা সি বাৰে বাৰে কৰিছে, সেয়া শেষত ক্ষয়লৈ যাব।

Verse 33

एवमुक्त्वाथ ते विप्राः कोपसंरक्तलोचनाः । दुःशीलं संपरित्यज्य प्रविष्टाः स्वपुरे ततः

এইদৰে কৈ সেই বিপ্ৰসকল ক্ৰোধে ৰক্তলোচন হৈ দুঃশীলক পৰিত্যাগ কৰি তাৰ পাছত নিজৰ নগৰত প্ৰৱেশ কৰিলে।

Verse 34

दुःशीलोऽपि बहिश्चक्रे गृहं तस्य पुरस्य च । देवशर्मा यथापूर्वं संत्यक्तः पुरवासिभिः

দুঃশীলো অন্যথা আচৰণ কৰিলেও, দেৱশৰ্মাৰ ঘৰখন নগৰৰ বাহিৰতেই ৰাখিলে; আৰু আগৰ দৰে দেৱশৰ্মা নগৰবাসীৰ দ্বাৰা পৰিত্যক্তই থাকিল।

Verse 35

तस्यान्वयेऽपि ये जातास्ते बाह्याः संप्रकीर्तिताः । बाह्याः क्रियासु सर्वासु सर्वेषां पुरवासिनाम्

তাঁৰ বংশত যিসকল জন্মিলে, তেওঁলোককো ‘বাহিৰা’ বুলি ঘোষণা কৰা হ’ল; নগৰবাসী সকলোৱে সকলো ক্ৰিয়া-কৰ্ম আৰু আচাৰত তেওঁলোকক সমাজৰ বাহিৰতে গণ্য কৰিলে।

Verse 36

सूत उवाच । एवं तेषु द्विजेंद्रेषु शापं दत्त्वा गतेषु च । दुर्वासाः प्राह दुःशीलं कोपसंरक्तलो चनः

সূত ক’লে: সেই শ্ৰেষ্ঠ দ্বিজসকলে এইদৰে শাপ দি গুচি যোৱাৰ পাছত, দুৰ্বাসা—ক্ৰোধে ৰক্তলোচন—দুঃশীলক ক’লে।

Verse 37

मम सिद्धिं गता मंत्राः समर्थाः शत्रुसंक्षये । आथर्वणास्तथा चान्ये वेदत्रयसमुद्भवाः

“মোৰ দ্বাৰাই মন্ত্ৰসমূহ সিদ্ধিলাভ কৰিছে; শত্রু-সংক্ষয়ত সিহঁত সমৰ্থ—আথৰ্বণ মন্ত্ৰসমূহো, আৰু ত্ৰিবেদৰ পৰা উদ্ভূত অন্য মন্ত্ৰসমূহো।”

Verse 38

तस्मादेतत्पुरं कृत्स्नं पशुपक्षि समन्वितम् । नाशमद्य नयिष्यामि यथा शत्रोर्हि दुष्टकः

সেয়ে আজি মই এই সমগ্ৰ নগৰখন—পশু-পক্ষীসহ—ধ্বংসলৈ নি যাম, যেনেকৈ দুষ্ট শত্রুক বিনাশ কৰা হয়।

Verse 39

दुःशील उवाच । नैतद्युक्तं नरश्रेष्ठ तव कर्तुं कथंचन । ब्राह्मणानां कृते कर्म ब्राह्मणस्य विशेषतः

দুঃশীল ক’লে: হে নৰশ্ৰেষ্ঠ, এই কৰ্ম তোমাৰ পক্ষে কোনোপধ্যেই যুক্ত নহয়—ব্ৰাহ্মণসকলৰ কাৰণে কৰা কৰ্ম, আৰু বিশেষকৈ এজন ব্ৰাহ্মণক স্পৰ্শ কৰা।

Verse 40

निघ्नंतो वा शपंतो वा वदंतो वापि निष्ठुरम् । पूजनीयाः सदा विप्रा दिव्यांल्लोकानभीप्सुभिः

তেওঁলোকে মাৰে বা শাপ দিয়ে বা কঠোৰ বাক্য কয়, তথাপি দিৱ্য লোক কামনা কৰা লোকসকলে বিপ্ৰসকলক সদায় পূজ্য জ্ঞান কৰিব লাগে।

Verse 41

ब्राह्मणैर्निर्जितैर्मेने य आत्मानं जयान्वितम् । तामिस्रादिषु घोरेषु नरकेषु स पच्यते

যি জন ব্ৰাহ্মণসকলৰ দ্বাৰা পৰাজিত হৈও নিজকে বিজয়ী বুলি ভাবে, সি তামিস্ৰ আদি ভয়ংকৰ নৰকসমূহত দগ্ধ হয়।

Verse 42

आत्मनश्च पराभूतिं तस्माद्विप्रात्सहेत वै । य इच्छेद्वसतिं स्वर्गे शाश्वतीं द्विजसत्तम

সেয়ে, হে দ্বিজসত্তম, যি স্বৰ্গত শাশ্বত নিবাস কামনা কৰে, সি ব্ৰাহ্মণৰ হাতত হোৱা নিজৰ অপমানো সহিব লাগে।

Verse 43

एतेषां ब्राह्मणेंद्राणां क्षेत्रे सिद्धिं समागताः । मंत्रास्ते तत्कथं नाशं त्वमेतेषां करिष्यसि

এই শ্ৰেষ্ঠ ব্ৰাহ্মণসকলৰ অতি পবিত্ৰ ক্ষেত্ৰত সেই মন্ত্ৰসমূহে সিদ্ধি লাভ কৰিছে; তেন্তে তুমি এইসকলক (বা এই স্থানক) কিদৰে বিনাশ কৰিবা?

Verse 44

ब्रह्मघ्ने च सुरापे च चौरे भग्नवते तथा । निष्कृतिर्विहिता सद्भिः कृतघ्ने नास्ति निष्कृतिः

ব্ৰাহ্মণ-হন্তা, সুৰাপায়ী, চোৰ আৰু বিশ্বাসভঙ্গকাৰীৰ বাবে সদাচাৰীসকলে প্ৰায়শ্চিত্ত বিধান কৰিছে; কিন্তু কৃতঘ্ন (অকৃতজ্ঞ) জনৰ বাবে কোনো প্ৰায়শ্চিত্ত নাই।

Verse 45

तस्मात्कोपो न कर्तव्यः क्षेत्रे चात्र व्यवस्थितैः । क्षमां कुरु मुनिश्रेष्ठ कृपां कृत्वा ममोपरि

সেয়েহে এই পবিত্ৰ ক্ষেত্ৰত অৱস্থিতসকলে ক্ৰোধ নকৰিব। হে মুনিশ্ৰেষ্ঠ, মোৰ ওপৰত কৃপা কৰি ক্ষমা দান কৰা।

Verse 46

सूत उवाच । स तथेति प्रतिज्ञाय तत्र कृत्वावसत्तपः । प्राप्तश्च परमां सिद्धिं दुर्लभां त्रिदशैरपि

সূত ক’লে: তেওঁ ‘তথাই হওক’ বুলি প্ৰতিজ্ঞা কৰি, তাত বাস কৰি তপস্যা কৰিলে। তেওঁ পৰম সিদ্ধি লাভ কৰিলে—যি ত্ৰিদশ (দেৱতা) সকলৰ বাবেও দুষ্প্ৰাপ্য।

Verse 47

दुःशीलाख्यः क्षितौ सोऽपि प्रासादः ख्याति मागतः । यस्य संदर्शनादेव नरः पापात्प्रमुच्यते

পৃথিৱীত ‘দুঃশীল’ নামে সেই প্ৰাসাদো খ্যাতি লাভ কৰিলে; যাৰ কেৱল দৰ্শনমাত্ৰে মানুহ পাপৰ পৰা মুক্ত হয়।

Verse 48

तस्य मध्यगतं लिंगं शुक्लाष्टम्यां सदा नरः । यः पश्यति क्षणं ध्यात्वा नरकं स न पश्यति

তাৰ মধ্যভাগত স্থাপিত লিঙ্গক যি নৰ শুদ্ধ অষ্টমীত সদায়, ক্ষণেক ধ্যান কৰি, দৰ্শন কৰে, সি নৰকৰ দৰ্শন নকৰে।