Adhyaya 57

Verse 1

। सूत उवाच । तस्मिन्क्षेत्रे तथादित्यः स्थापितो द्विजसत्तमाः । भीष्मेण ब्राह्मणेंद्राणां संमतेन तथात्मना

সূত উৱাচ: সেই পবিত্ৰ ক্ষেত্ৰত, হে দ্বিজশ্ৰেষ্ঠসকল, ভীষ্মে নিজে অন্তৰৰ দৃঢ় সংকল্পে আৰু শ্ৰেষ্ঠ ব্ৰাহ্মণসকলৰ সম্মতিত আদিত্যদেৱক বিধিপূৰ্বক স্থাপন কৰিলে।

Verse 2

शंतनोर्दयितः पुत्रो गांगेय इति विश्रुतः । आसीत्पुरा वरो नृणामूर्ध्वरेताः सुविश्रुतः

শন্তনুৰ অতি প্ৰিয় পুত্ৰ, ‘গাঙ্গেয়’ নামে খ্যাত, প্ৰাচীন কালত আছিল; মানুহৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ বুলি গণ্য, আৰু ব্ৰহ্মচৰ্য-শক্তিৰ সংযমত সুপ্ৰসিদ্ধ আছিল।

Verse 3

तस्यासीत्तुमुलं युद्धं भार्गवेण समं महत् । त्रयोविंशद्दिनान्येव देवासुररणोपमम् । अंबाकृते शितैः शस्त्रैरस्त्रैश्च तदनंतरम्

তেওঁৰ ভাৰ্গৱৰ সৈতে এক মহৎ আৰু ভয়ংকৰ যুদ্ধ হৈছিল, যি তেইশ দিন ধৰি চলিছিল—দেৱ-অসুৰ যুদ্ধৰ সদৃশ। তাৰ পাছত অম্বাৰ কাৰণে তেওঁ তীক্ষ্ণ শস্ত্ৰ আৰু দিব্য অস্ত্ৰেৰে পুনৰ সংঘাতে লিপ্ত হ’ল।

Verse 4

ततो ब्रह्मादयो देवाः स्वयमेव व्यवस्थिताः । ताभ्यां निवारणार्थाय शांत्यर्थं सर्वदेहिनान् । गताश्च ते समुत्थाप्य पुनरेव त्रिविष्टपम्

তেতিয়া ব্ৰহ্মা আদি দেৱতাসকল নিজেই আগবাঢ়ি আহিল। দুয়োকে নিবাৰণ কৰি সকলো দেহধাৰীৰ শান্তিৰ বাবে তেওঁলোকে উপস্থিত হৈ, যুদ্ধৰ পৰা উঠাই থমকাই দিলে আৰু পুনৰ ত্ৰিৱিষ্টপ (স্বৰ্গ)লৈ উভতি গ’ল।

Verse 5

अंबापि प्राप्य परमं गांगेयोत्थं पराभवम् । प्रविष्टा कोपरक्ताक्षी सुसमिद्धे हुताशने

অম্বাও গাঙ্গেয়ৰ কাৰণে হোৱা পৰম পৰাভৱ লাভ কৰি, ক্ৰোধে ৰক্তচক্ষু হৈ, সুপ্ৰজ্বলিত হুতাশনত (অগ্নিত) প্ৰৱেশ কৰিলে।

Verse 6

भर्त्सयित्वा नदीपुत्रं बाष्पव्याकुललोचना । ततःप्रोवाच मध्यस्था वह्नेः कुरुपितामहम्

নদীৰ পুত্ৰক ভৰ্ত্সনা কৰি, অশ্ৰুৱে ব্যাকুল নয়নেৰে, তাই অগ্নিৰ মাজত স্থিৰ হৈ কুৰু-পিতামহ ভীষ্মক সম্বোধন কৰিলে।

Verse 7

यस्माद्भीष्म त्वया त्यक्ता कामार्ताहं सुदुर्मते । तस्मात्तव वधायाशु भविष्यामि पुनः क्षितौ

“হে ভীষ্ম! কামবেদনাৰে পীড়িত মোক তুমি ত্যাগ কৰিলা, হে মূঢ়! সেয়েহে তোমাৰ বধৰ নিমিত্তে মই শীঘ্ৰে পুনৰ পৃথিৱীত জন্ম ল’ম।”

Verse 8

स्त्रीहत्यया समायुक्तस्त्वं च नूनं भविष्यसि । प्रमाणं यदि धर्मोऽत्र स्मृतिशास्त्रसमुद्भवः

“তুমিও নিশ্চয়েই স্ত্ৰীহত্যাৰ পাপে লিপ্ত হ’বা—যদি এই বিষয়ে ধৰ্মৰ মাপ স্মৃতি-শাস্ত্ৰসম্ভূত প্ৰমাণেৰে কৰা হয়।”

Verse 9

ततः स घृणयाऽविष्टो भीष्मः कुरुपितामहः । मार्कंडेयं मुनिश्रेष्ठं पप्रच्छ विनयान्वितः

তেতিয়া কুৰু-পিতামহ ভীষ্ম কৰুণা আৰু অনুতাপে আচ্ছন্ন হৈ, বিনয়েৰে মুনিশ্ৰেষ্ঠ মাৰ্কণ্ডেয়ক প্ৰশ্ন কৰিলে।

Verse 10

भगवन्काशिराजस्य सुतया मे प्रजल्पितम् । मम मृत्युकरं पापं सकलं ते भविष्यति

ভীষ্ম ক’লে: “হে ভগৱন! কাশীৰাজৰ কন্যাই মোক যি বাক্য ক’লে—সেই মৃত্যু-কাৰক পাপ সমগ্ৰই কি নিশ্চয় মোৰ ওপৰত পৰিব?”

Verse 11

तत्किं स्याद्वाक्यमात्रेण नो वा ब्राह्मणसत्तम । अत्र मे संशयस्तत्त्वं यथावद्वक्तुमर्हसि

হে ব্ৰাহ্মণসত্তম! কেৱল বাক্য-মাত্ৰে ফল হয় নে নহয়? ইয়াত মোৰ মনত সংশয় আছে—কৃপা কৰি তত্ত্বটো যথাযথভাৱে ক’বলৈ অনুগ্ৰহ কৰা।

Verse 12

श्रीमार्कंडेय उवाच । आक्षिप्तस्ताडितो वापि यमुद्दिश्य त्यजेदसून् । स्त्रीजनो वा द्विजो वापि तस्य पापं तु तद्भवेत्

শ্ৰী মাৰ্কণ্ডেয় ক’লে: অপমানিত বা আঘাতপ্ৰাপ্ত হলেও, যাক উদ্দেশ্য কৰি কোনোবাই প্ৰাণ ত্যাগ কৰে—স্ত্ৰী হওক বা দ্বিজ—সেই মৃত্যুৰ পাপ কাৰণ হোৱা ব্যক্তিৰ ওপৰতে পৰে।

Verse 13

स्त्रियं वा ब्राह्मणं वापि तस्मान्नैव प्रकोपयेत् । निघ्नंतं वा शपंतं वा यदीच्छेच्छुभमात्मनः

সেয়ে, যিয়ে নিজৰ মঙ্গল কামনা কৰে, তেওঁ কেতিয়াও স্ত্ৰী বা ব্ৰাহ্মণক ক্ৰোধিত নকৰিব। তেওঁলোকে মাৰে বা শাপ দিয়ে হলেও, তেওঁলোকক অধিক উত্তেজিত নকৰিব।

Verse 15

भीष्म उवाच । तदर्थं वद मे ब्रह्मन्प्रायश्चित्तं विशुद्धये । तपो वा यदि वा दानं व्रतं नियममेव वा

ভীষ্ম ক’লে: হে ব্ৰাহ্মণ! তাৰ বাবে মোৰ বিশুদ্ধিৰ নিমিত্তে প্ৰায়শ্চিত্ত কওক—তপস্যা হওক বা দান, ব্ৰত হওক বা কোনো নিয়ম-অনুশাসন।

Verse 16

मार्कंडेय उवाच । दशानां ब्राह्मणेंद्राणां यद्वधे पातकं स्मृतम् । तत्पापं स्त्रीवधे कृत्स्नं जायते भरतर्षभ

মাৰ্কণ্ডেয় ক’লে: হে ভৰতবংশৰ শ্ৰেষ্ঠ! দহজন শ্ৰেষ্ঠ ব্ৰাহ্মণক বধ কৰিলে যি পাপ স্মৃতিত কোৱা হৈছে, সেই সম্পূৰ্ণ পাপেই স্ত্ৰী-বধ কৰিলে জন্মে।

Verse 17

तदत्र विषये दानं न तपो न व्रतादिकम् । तीर्थसेवां परित्यज्य तस्मात्त्वं तां समाचर

এই বিষয়ত দানেই যথেষ্ট নহয়, তপস্যা বা ব্ৰত আদিো নহয়। সেয়ে তীৰ্থ-সেৱা ত্যাগ নকৰি, তুমি সেই তীৰ্থ-সেৱা আচার কৰাঁ।

Verse 19

ततः क्रमात्समायातो भ्रममाणो महीतले । चमत्कारपुरे क्षेत्रे नानातीर्थसमाकुले

তাৰ পাছত ক্ৰমে, পৃথিৱীত ভ্ৰমণ কৰি, তেওঁ চমৎকাৰপুৰ নামৰ পবিত্ৰ ক্ষেত্ৰত উপস্থিত হ’ল, যি বহু তীৰ্থেৰে পৰিপূৰ্ণ আছিল।

Verse 20

अथापश्यन्महात्मा स सुपुण्यं तद्गयाशिरः । स्नात्वा श्राद्धं च विधिवद्यावच्छ्रद्धासम न्वितः

তেতিয়া সেই মহাত্মাই অতি পুণ্যময় গয়াশিৰস দৰ্শন কৰিলে। স্নান কৰি, সম্পূৰ্ণ শ্ৰদ্ধাৰে, তেওঁ বিধিমতে শ্ৰাদ্ধ সম্পন্ন কৰিলে।

Verse 21

चक्रे तावन्नभोवाणी वाक्यमेतदुवाच ह । भीष्मभीष्म महाबाहो नार्हस्त्वं श्राद्धजं विधिम्

ঠিক তেতিয়াই আকাশবাণী হ’ল আৰু এই বাক্য ক’লে: “ভীষ্ম, ভীষ্ম, মহাবাহো! তুমি শ্ৰাদ্ধ-জনিত বিধি কৰিবলৈ যোগ্য নহয়।”

Verse 22

कर्तुं स्त्रीहत्ययायुक्तस्तस्माच्छृणु वचो मम । शर्मिष्ठातीर्थमित्येव ख्यातं पातकनाशनम्

“কাৰণ তুমি স্ত্ৰী-হত্যাৰ পাপেৰে কলুষিত, সেয়ে এই কৰ্ম তোমাৰ বাবে উচিত নহয়। সুতৰাং মোৰ বাক্য শুনা: ‘শর্মিষ্ঠা-তীৰ্থ’ নামে এক তীৰ্থ আছে, যি পাপ-নাশক বুলি খ্যাত।”

Verse 23

अस्मात्स्थानात्समीपस्थं वारुण्यां दिशि पुण्यकृत् । कृष्णांगारकषष्ठ्यां यो नरः स्नानं समाचरेत्

এই স্থানৰ ওচৰতে, পশ্চিম দিশে—বৰুণৰ দিশাত—এটা পুণ্যদায়ক তীৰ্থ আছে। যি নৰ কৃষ্ণপক্ষৰ মঙ্গলবাৰে পৰি অহা ষষ্ঠী তিথিত তাত বিধিপূৰ্বক স্নান কৰে…

Verse 24

स स्त्रीहत्याकृतात्पापान्मुच्यते नात्र संशयः । तस्मादद्य दिने पुत्र भौमवारसमन्विता

সেইজন নাৰীহত্যাৰ পৰা উদ্ভৱ হোৱা পাপৰ পৰা মুক্ত হয়—ইয়াত একো সন্দেহ নাই। সেয়ে, হে পুত্ৰ, যিহেতু আজি ভৌমবাৰ (মঙ্গলবাৰ)ৰ সৈতে যুক্ত…

Verse 25

सैव षष्ठी तिथिः पुण्या तस्मात्तत्र द्रुतं व्रज । अहं तव पिता पुत्र शंतनुः पृथिवीपतिः

সেই একে ষষ্ঠী তিথিয়েই পুণ্যময়; সেয়ে তাত শীঘ্ৰে গৈ যা। মই তোৰ পিতা, পুত্ৰ—শন্তনু, পৃথিৱীপতি।

Verse 26

स्त्रीहत्ययान्वितं ज्ञात्वा ततस्तूर्णमिहागतः । ततो भीष्मो द्रुतं गत्वा तत्र स्थाने समाहितः

তেওঁক নাৰীহত্যাৰ পাপবোজা বহন কৰা বুলি জানি তেওঁ (শন্তনু) তৎক্ষণাৎ ইয়ালৈ আহিল। তাৰপিছত ভীষ্মো শীঘ্ৰে গৈ সেই স্থানত মন একাগ্ৰ কৰি সমাহিত হ’ল।

Verse 27

स्नानं कृत्वा ततः श्राद्धं चक्रे श्रद्धासमन्वितः । ततो भूयः समागत्य स तं प्रोवाच शतनुः

স্নান কৰি তেওঁ তাৰপিছত শ্ৰদ্ধাসহ শ্ৰাদ্ধ সম্পন্ন কৰিলে। তাৰপিছত পুনৰ উভতি আহি শন্তনুৱে তেওঁক এইদৰে ক’লে।

Verse 28

विपाप्मा त्वं कुरुश्रेष्ठ संजातोऽसि न संशयः । तस्मान्निजं गृहं गच्छ राज्यचिंतां समाचर

হে কুৰুশ্ৰেষ্ঠ! তুমি পাপমুক্ত হৈছা—ইয়াত কোনো সন্দেহ নাই। সেয়ে নিজৰ গৃহলৈ গৈ ৰাজ্যৰ চিন্তা আৰু শাসন-কৰ্তব্য পালন কৰা।

Verse 29

ततः स विस्मयाविष्टो ज्ञात्वा तीर्थमनुत्तमम् । वासुदेवात्मिकामर्चां तथान्यां कुरुसत्तमः

তাৰ পাছত সেই কুৰুসত্তমে অনুত্তম তীৰ্থ চিনাক্ত কৰি বিস্ময়ে আৱিষ্ট হ’ল। তেওঁ তাত বাসুদেৱ-আত্মক মূৰ্তি স্থাপন কৰিলে আৰু আন এটা দেৱ-প্ৰতিমাও স্থাপন কৰিলে।

Verse 30

पारिजातमयीं मूर्तिं रवेर्लक्षणलक्षिताम् । सुप्रमाणां सुरूपां च श्रद्धापूतेन चेतसा

শ্ৰদ্ধাৰে পবিত্ৰ হোৱা চিত্তে তেওঁ পাৰিজাতময় দিৱ্য মূৰ্তি গঢ়ি স্থাপন কৰিলে—ৰবি (সূৰ্য)ৰ লক্ষণচিহ্নে চিহ্নিত, সুপ্ৰমাণ আৰু সুন্দৰ ৰূপযুক্ত।

Verse 31

तथान्यत्स्थापयामास लिंगं देवस्य शूलिनः । दुर्गां च भक्तिसंयुक्तो विधिदृष्टेन कर्मणा

তদ্ৰূপে ভক্তিসংযুক্ত হৈ, বিধিদৃষ্ট কৰ্ম অনুসৰি, তেওঁ শূলধাৰী দেৱ (শিৱ)ৰ লিঙ্গ স্থাপন কৰিলে আৰু দুৰ্গা মাতাকো প্ৰতিষ্ঠা কৰিলে।

Verse 32

ततः सर्वान्समाहूय स विप्रान्पुरसंभवान् । प्रोवाच कौरवो भीष्मो विनयावनतः स्थितः

তাৰ পাছত তেওঁ নগৰৰ সকলো ব্ৰাহ্মণক একত্ৰে আহ্বান কৰিলে। কৌৰৱ ভীষ্ম বিনয়ৰে নতশিৰ হৈ থিয় দি সন্মানেৰে তেওঁলোকক সম্বোধন কৰিলে।

Verse 33

मया विनिर्मितं विप्रा देवागारचतुष्टयम् । एतत्क्षेत्रे च युष्माकं दयां कृत्वा ममोपरि

হে বিপ্ৰসকল (ব্ৰাহ্মণসকল), মই চাৰিখন দেবাগাৰ—দেৱালয়—নিৰ্মাণ কৰাইছোঁ। এই পবিত্ৰ ক্ষেত্ৰত মোৰ ওপৰত দয়া কৰি ইয়াৰ দায়িত্ব আপোনালোক গ্ৰহণ কৰক।

Verse 34

पालयध्वं प्रयास्यामि स्वगृहं प्रति सत्वरम् । प्रेरितः पितृभिर्दिव्यैः स्वर्गमार्गसमाश्रितैः

ইয়াক পালন-পোষণ কৰি ৰক্ষা কৰিবা; মই সত্বৰে নিজৰ ঘৰলৈ যাম, কিয়নো স্বৰ্গ-মাৰ্গত অৱস্থিত মোৰ দিৱ্য পিতৃসকলে মোক প্ৰেৰণা দিছে।

Verse 35

ब्राह्मणा ऊचुः । गच्छगच्छ कुरुश्रेष्ठ सुविश्रब्धः स्वमायया । वयं सर्वे करिष्यामो युष्मच्छ्रेयोऽभिवर्धनम्

ব্ৰাহ্মণসকলে ক’লে: যাও, যাও, হে কুৰুশ্ৰেষ্ঠ; নিজৰ সুবুদ্ধি-ব্যৱস্থাৰে নিশ্চিন্ত হওঁক। আমি সকলোৱে আপোনাৰ কল্যাণ আৰু ধৰ্ম-পুণ্য বৃদ্ধি কৰা সকলো কৰিম।

Verse 36

देवश्रेणिरियं राजन्या त्वयात्र विनिर्मिता । अस्याः पूजादिकं सर्वं करिष्यामः सदा वयम्

হে ৰাজন, এই দেৱশ্ৰেণী আপোনাৰ দ্বাৰাই ইয়াত স্থাপিত হৈছে। আমি সদায় ইয়াৰ পূজা আদি সকলো কৰ্তব্য সম্পন্ন কৰিম।

Verse 37

तवापि विनयं दृष्ट्वा परितुष्टा वयं नृप । सर्वान्प्रार्थय तस्मात्त्वं वरं स्वं मनसि स्थितम्

হে নৃপ, আপোনাৰ বিনয় দেখি আমি সন্তুষ্ট হৈছোঁ। সেয়ে আপোনাৰ হৃদয়ত যি বৰ স্থিৰ আছে, সেয়া আমাৰ সকলোৰে পৰা প্ৰাৰ্থনা কৰক।

Verse 38

भीष्म उवाच । एष एव वरोऽस्माकं यत्संतुष्टा द्विजोत्तमाः । तथाप्याशु वचः कार्यं युष्मदीयं मयाधुना

ভীষ্মে ক’লে: “আমাৰ বাবে এইয়েই বৰ—শ্ৰেষ্ঠ দ্বিজসকল সন্তুষ্ট হওক। তথাপি, আপোনালোকৰ উপদেশ মই এতিয়াই তৎক্ষণাৎ পালন কৰিম।”

Verse 39

एतानि देवसद्मानि मदीयानि नरो भुवि । यो यं काममभिध्याय पूजयेच्छ्रद्धयाऽन्वितः । प्रसादादेव युष्माकं तस्य तत्स्यादसंशयम्

“পৃথিৱীত এই দেৱালয়সমূহ মোৰেই। যি মানুহে যি কামনা মনত ধৰি, শ্ৰদ্ধাৰে ইয়াত সেই উদ্দেশ্যে পূজা কৰে—আপোনালোকৰ কৃপাতে সেই ফল নিশ্চয়েই তাক লাভ হ’ব, সন্দেহ নাই।”

Verse 40

ब्राह्मणा ऊचुः । आदित्यस्य करिष्यामो यात्रां भाद्रपदे वयम् । सप्तम्यां सूर्यवारेण सर्वदैव समाहिताः

ব্ৰাহ্মণসকলে ক’লে: “ভাদ্ৰপদ মাহত আমি আদিত্যৰ যাত্ৰা কৰিম। সপ্তমীত, সূৰ্যবাৰে পৰিলে, আমি সদায় মন একাগ্ৰ কৰি ভক্তিভাৱে সেই কাৰ্য সম্পন্ন কৰিম।”

Verse 41

तथा शिवस्य चाष्टम्यां चैत्रशुक्ले विशेषतः । चतुर्दश्यां महाभाग तव स्नेहान्न संशयः

“তদ্ৰূপে শিৱৰ বাবেও—বিশেষকৈ চৈত্ৰ শুক্লপক্ষৰ অষ্টমীত। আৰু চতুৰ্দশীত, হে মহাভাগ, আপোনাৰ প্ৰতি স্নেহৰ কাৰণেই—ইয়াত সন্দেহ নাই।”

Verse 42

शयने बोधने विष्णोः संप्राप्ते द्वादशीदिने । विष्णोरपि च दुर्गायाः संप्राप्ते नवमीदिने

“বিষ্ণুৰ শয়ন আৰু বোধনৰ সময়ত, যেতিয়া দ্বাদশী দিন উপস্থিত হয়; আৰু যেতিয়া নবমী দিন উপস্থিত হয়—বিষ্ণুৰ লগতে দুৰ্গাৰ বাবেও (ব্ৰত-পূজা কৰা হয়)।”

Verse 43

आश्विने शुक्लपक्षे च गीतवादित्रनिस्वनैः । महोत्सवं तथा चित्रैर्हास्यलास्यैः पृथग्विधैः

আশ্বিন মাহৰ শুক্ল পক্ষত, গীত আৰু বাদ্যযন্ত্ৰৰ ধ্বনিত মহোৎসৱ অনুষ্ঠিত হ’ব—চিত্ৰ-সজ্জা, হাস্য-বিনোদ আৰু নানা প্ৰকাৰ নৃত্যৰে সুসজ্জিত।

Verse 44

यस्तत्र मानवो नित्यं श्रद्धया परया युतः । करिष्यति च गीतादि स यास्यति परां गतिम्

যি মানুহে তাত নিত্য পৰম শ্ৰদ্ধাৰে যুক্ত হৈ গীত-ভজন আদি কৰে, সি পৰম গতি লাভ কৰিব।

Verse 45

वयं तस्य भविष्यामः सदैव प्रीतमानसाः । प्रदास्यामस्तथा कामान्मनसा वांछितान्नृप

হে নৃপ, আমি তাৰ প্ৰতি সদায় প্ৰসন্নচিত্ত থাকিম, আৰু তাৰ মনত যি ইচ্ছিত কামনা, সেয়া আমি প্ৰদান কৰিম।

Verse 46

एवमुक्त्वाथ ते विप्राः स्वानि स्थानानि भेजिरे । भीष्मोऽपि हर्षसंयुक्तः स्वगृहं प्रस्थितस्ततः

এনেদৰে কৈ সেই বিপ্ৰসকলে নিজৰ নিজৰ স্থানলৈ গ’ল। আৰু ভীষ্মো হৰ্ষেৰে পৰিপূৰ্ণ হৈ তেতিয়া নিজৰ গৃহলৈ যাত্ৰা কৰিলে।