
এই অধ্যায়ত পাইজৱনে গুৰুৰ বাক্য-অমৃত শুনিও তৃপ্তি নোহোৱা বুলি কৈ, তত্ত্বৰ ‘ভেদ’সমূহৰ (শ্ৰেণীবিভাগ/পাৰ্থক্য) বিস্তৃত ব্যাখ্যা বিচাৰে। গালৱে প্ৰতিশ্ৰুতি দিয়ে কয় যে তেওঁ পুৰাণোক্ত এক গণনা-বিধান ক’ব, যাৰ শ্ৰৱণেই পাপমোচন ঘটায়। তাৰ পাছত হৰি/বিষ্ণুৰ চৌব্বিশটা ভক্তিমূৰ্তি-নাম ক্ৰমে উল্লেখ কৰা হয়—কেশৱ, মধুসূদন, সঙ্কৰ্ষণ, দামোদৰ, বাসুদেৱ, প্ৰদ্যুম্ন আদি, কৃষ্ণলৈকে—ইয়াক বছৰৰ জুৰি পূজাৰ বাবে প্ৰমাণিত সমষ্টি হিচাপে স্থাপন কৰা হৈছে। এই নামসমূহক তিথি আৰু বাৰ্ষিক চক্ৰৰ সৈতে সংযোগ কৰি নিয়মানুগ ভক্তি-কাৰ্যসূচীৰ ইঙ্গিত দিয়া হয়, আৰু ‘২৪’ সংখ্যাৰ আন সমান্তৰাল গণনা (যেনে অৱতাৰ)ৰ সৈতে সাদৃশ্যও দেখুওৱা হয়। শেষত কোৱা হয় যে নিৰ্দিষ্ট কালত একাগ্ৰ ভক্তিৰে পূজা কৰিলে ধৰ্ম, অৰ্থ, কাম, মোক্ষ—চাৰি পুৰুষাৰ্থ লাভ হয়; আৰু ভক্তিসহ শ্ৰৱণ বা পাঠ কৰিলে সৃষ্টিজীৱৰ পালক হৰি প্ৰসন্ন হয় বুলি ফলশ্ৰুতি ঘোষণা কৰে।
Verse 1
पैजवन उवाच । एतान्भेदान्मम ब्रूहि विस्तरेण तपोधन । त्वद्वाक्यामृतपानेन तृषा नैव प्रशाम्यति
পৈজৱনে ক’লে: “হে তপোধন, এই ভেদসমূহ মোক বিস্তাৰে কোৱা। তোমাৰ বাক্য-অমৃত পান কৰিলেও মোৰ তৃষ্ণা এতিয়াও নুশমে।”
Verse 2
गालव उवाच । शृणु विस्तरतो भेदान्पुराणोक्तान्वदामि ते । याञ्छ्रुत्वा मुच्यतेऽवश्यं मनुजः सर्वकिल्बिषात्
গালৱে ক’লে: “শুনা; পুৰাণত কোৱা ভেদসমূহ মই তোমাক বিস্তাৰে ক’ম। সেয়া শুনিলে মানুহ নিশ্চয়েই সকলো পাপৰ পৰা মুক্ত হয়।”
Verse 3
पूर्वं तु केशवः पूज्यो द्वितीयो मधुसूदनः । संकर्षणस्तृतीयस्तु ततो दामोदरः स्मृतः
প্ৰথমে কেশৱৰ পূজা কৰণীয়; দ্বিতীয় মধুসূদন। তৃতীয় সংকৰ্ষণ; তাৰ পিছত দামোদৰক পৰৱৰ্তী বুলি স্মৰণ কৰা হয়।
Verse 4
पंचमो वासुदेवाख्यः षष्ठः प्रद्युम्नसंज्ञकः । सप्तमो विष्णुरुक्तश्चाष्टमो माधव एव च
পঞ্চমজন বাসুদেৱ নামে খ্যাত; ষষ্ঠজন প্ৰদ্যুম্ন নামে পৰিচিত। সপ্তমজন বিষ্ণু বুলি কোৱা হয় আৰু অষ্টমজন নিশ্চয়েই মাধৱ।
Verse 5
नवमोऽनंतमूर्त्तिश्च दशमः पुरुषोत्तमः । अधोक्षजस्ततः पश्चाद्द्वादशस्तु जनार्दनः
নৱম অনন্তমূৰ্তি; দশম পুৰুষোত্তম। তাৰ পাছত অধোক্ষজ; আৰু দ্বাদশ জনাৰ্দন।
Verse 6
त्रयोदशस्तु गोविंदश्चतुर्दशस्त्रिविक्रमः । श्रीधरश्च पंचदशो हृषीकेशस्तु षोडशः
ত্রয়োদশ ৰূপ গোবিন্দ; চতুৰ্দশ ত্ৰিবিক্ৰম। পঞ্চদশ শ্ৰীধৰ, আৰু ষোড়শ হৃষীকেশ।
Verse 7
नृसिंहस्तु सप्तदशो विश्वयोनिस्ततः परम् । वामनश्च ततः प्रोक्त स्ततो नारायणः स्मृतः
সপ্তদশ ৰূপ নৃসিংহ; তাৰ পাছত বিশ্বযোনি। তাৰপিছত বামন বুলি কোৱা হয়, আৰু তাৰপৰা নাৰায়ণ স্মৰণীয়।
Verse 9
पुंडरीकाक्ष उक्तस्तु ह्युपेंद्रश्च ततः परम् । हरिस्त्रयोविंशतिमः कृष्णश्चांत्य उदाहृतः
পুণ্ডৰীকাক্ষ বুলি কোৱা হয়, আৰু তাৰ পাছত উপেন্দ্ৰ। ত্ৰয়োবিংশ হৰি, আৰু অন্তিম বুলি কৃষ্ণ উচ্চাৰিত।
Verse 10
मूर्त्तयस्तिथिनान्म्यः स्युरेकादश्यः सदैव हि । संवत्सरेण पूज्यंते चतुर्विंश तिमूर्तयः
এই মূর্তিসমূহ তিথিৰ অনুৰূপ; নিশ্চয় একাদশী সদায় সিহঁতৰ বিশেষ কাল। এইদৰে বছৰৰ ভিতৰত চৌব্বিশ মূৰ্তি পূজিত হয়।
Verse 11
देवावताराश्च तथा चतुर्विंशतिसंख्यकाः । मासा मार्गशिराद्याश्च मासार्द्धाः पक्षसंज्ञकाः
তদ্ৰূপে দেৱ-অৱতাৰসমূহ চৌব্বিশ সংখ্যাত গণ্য। মাৰ্গশীৰ্ষ আদি মাহসমূহ আৰু ‘পক্ষ’ নামে পৰিচিত অৰ্ধ-মাসসমূহো এই পবিত্ৰ ক্ৰমত গণনা কৰা হয়।
Verse 12
अधीशसहितान्नित्यं पूजयन्भक्तिमान्भवेत् । चतुर्विंशतिसंज्ञं च चतुष्टयमुदाहृतम्
অধীশ প্ৰভুৰ সৈতে সদায় নিত্য পূজা কৰিলে ভক্তিমান হয়। ‘চৌব্বিশ’ নামে পৰিচিত এই চাৰিধৰণীয়া সমষ্টি ঘোষণা কৰা হৈছে।
Verse 13
एतच्चतुष्टयं नृणां धर्मकामार्थमोक्षदम् । यः शृणोति नरो भक्त्तया पठेद्वापि समाहितः
এই চাৰিধৰণীয়া সমষ্টি মানুহক ধৰ্ম, কাম, অৰ্থ আৰু মোক্ষ প্ৰদান কৰে। যি নৰে ভক্তিৰে শুনে বা একাগ্ৰচিত্তে পাঠ কৰে, সি তাৰ ফল লাভ কৰে।
Verse 14
भूतसर्गस्य गोप्ताऽसौ हरिस्तस्य प्रसीदति
ভূতসৃষ্টিৰ ৰক্ষক হৰি তেনে ব্যক্তিৰ ওপৰত প্ৰসন্ন হয়।
Verse 244
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्य शेषशाय्युपाख्याने ब्रह्मनारदसंवादे चातुर्मास्यमाहात्म्ये शालिग्रामशिलासुमूर्त्त्युत्पत्तिवर्णनंनाम चतुश्चत्वारिंशदुत्तरद्वि शततमोध्यायः
ইতি শ্ৰী স্কন্দ মহাপুৰাণৰ একাশীতিসাহস্ৰ্য সংহিতাৰ অন্তৰ্গত ষষ্ঠ নাগৰখণ্ডত—হাটকেশ্বৰক্ষেত্ৰমাহাত্ম্য, শেষশায়ী উপাখ্যান, ব্ৰহ্মা-নাৰদ সংবাদ আৰু চাতুৰ্মাস্য-মাহাত্ম্যত—‘শালিগ্ৰাম শিলাৰ শুভ মূৰ্তিসমূহৰ উৎপত্তিৰ বৰ্ণনা’ নামক অধ্যায়, অধ্যায় ২৪৪, এইদৰে সমাপ্ত।