Tirtha Mahatmya
Tirtha Mahatmya
This section is oriented to sacred-place glorification (māhātmya) and locates the episode in the Ānarta region (आनर्तविषय), described as a hermitage-forest landscape populated by ascetics and marked by a distinctive ethic of non-hostility among animals—an idealized purāṇic ecology used to frame ritual authority, transgression, and restoration.
Adhyayas in Tirtha Mahatmya
279 chapters to explore.
Adhyaya 1
हाटकेश्वरलिङ्गप्रतिष्ठा — Establishment of the Hāṭakeśvara Liṅga
અધ્યાય ૧માં ઋષિઓ પૂછે છે—અન્ય દેવરૂપોની તુલનામાં શિવલિંગની વિશેષ પૂજા કેમ થાય છે? સૂત આનર્ત-વનની કથા કહે છે—સતીવિયોગના શોકથી વ્યાકુળ ત્રિપુરાંતક શિવ દિગંબર બની, કપાલપાત્ર ધારણ કરીને ભિક્ષા માટે તપોવનમાં પ્રવેશે છે. તેમને જોઈ આશ્રમની સ્ત્રીઓ મોહિત થઈ નિત્યકર્મ છોડે છે; પુરુષ તપસ્વીઓ તેને આશ્રમધર્મનો ભંગ માની શિવને શાપ આપે છે, પરિણામે તેમનું લિંગ ધરતી પર પડી જાય છે. પડેલું લિંગ પૃથ્વીને ભેદીને પાતાળમાં ઉતરી જાય છે અને ત્રિલોકમાં કંપન, ઉત્પાત તથા અશુભ સંકેતો ફેલાય છે. દેવો બ્રહ્માને શરણ જાય છે; બ્રહ્મા કારણ જાણી તેમને શિવ પાસે લઈ જાય છે. શિવ કહે છે—દેવો અને દ્વિજસમુદાય પ્રયત્નપૂર્વક લિંગપૂજા કરશે ત્યારે જ હું તેને પુનઃસ્થાપિત કરીશ. દેવો તેમને આશ્વાસન આપે છે કે સતી હિમાલયની પુત્રી ગૌરીરૂપે પુનર્જન્મ લેશે. પછી બ્રહ્મા પાતાળમાં લિંગની પૂજા કરે છે; વિષ્ણુ અને અન્ય દેવો પણ અનુસરે છે. પ્રસન્ન થઈ શિવ વર આપે છે અને લિંગને પુનઃપ્રતિષ્ઠિત કરે છે; બ્રહ્મા સોનાનું લિંગ બનાવી સ્થાપે છે, જે પાતાળમાં ‘હાટકેશ્વર’ તરીકે પ્રસિદ્ધ થાય છે. અંતે ઉપદેશ છે—શ્રદ્ધાથી નિયમિત સ્પર્શ, દર્શન અને સ્તુતિসহ લિંગપૂજા કરવી એ મહાતત્ત્વોનું સમગ્ર સન્માન છે અને શુભ આધ્યાત્મિક ફળ આપે છે.
Adhyaya 2
त्रिशङ्कु-तत्त्वप्रश्नः तथा तीर्थस्नान-प्रभावः (Triśaṅku’s Inquiry and the Efficacy of Tīrtha Bathing)
આ અધ્યાયમાં સૂતજી એક મહાતીર્થની અદ્ભુત ઘટના વર્ણવે છે. એક લિંગ ઊખડી જતાં તે માર્ગથી પાતાળમાંથી જાહ્નવી (ગંગા)નું જળ પ્રગટ થયું; તેને સર્વપાવન અને કામના-પૂર્તિકારક કહી તીર્થમાહાત્મ્યમાં સ્તુતિ કરવામાં આવે છે. એ તીર્થમાં સ્નાન કરીને ચાંડાલ અવસ્થામાં પડેલો રાજા ત્રિશંકુ ફરી રાજયોગ્ય દેહ પામે છે—આ લોકવિસ્મયકારી પ્રસંગ છે. ઋષિઓ ત્રિશંકુના પતનનું કારણ વિગતે પૂછે છે. સૂત પ્રાચીન પવિત્ર કથા કહેવાની પ્રતિજ્ઞા કરીને ત્રિશંકુની વંશપરંપરા અને ગુણો સંક્ષેપે જણાવે છે—સૂર્યવંશમાં જન્મ, વસિષ્ઠના શિષ્ય, અગ્નિષ્ટોમ વગેરે યજ્ઞોનું નિયમિત અનુષ્ઠાન, પૂર્ણ દક્ષિણા, ખાસ કરીને યોગ્ય અને દિન બ્રાહ્મણોને મહાદાન, વ્રતપાલન, શરણાગતનું રક્ષણ અને સુવ્યવસ્થિત રાજ્યશાસન. પછી રાજસભામાં ત્રિશંકુ વસિષ્ઠને વિનંતી કરે છે કે એવો યજ્ઞ કરાવો જેથી તે આ જ દેહ સાથે સ્વર્ગે જઈ શકે. વસિષ્ઠ તેને અસમ্ভવ કહી નકારે છે અને કહે છે કે સ્વર્ગપ્રાપ્તિ કર્મફળથી દેહાંતર પછી થાય છે; દેહ સહિત સ્વર્ગારોહણનો કોઈ દૃષ્ટાંત છે કે નહીં તે પણ પૂછે છે. ત્રિશંકુ મુનિશક્તિ પર આગ્રહ રાખે છે, ન માનો તો બીજો ઋત્વિજ શોધીશ એમ ધમકી આપે છે; વસિષ્ઠ હસીને ‘ઇચ્છા મુજબ કર’ કહી છૂટ આપે છે.
Adhyaya 3
Triśaṅku’s Curse, Social Degradation, and Renunciation (त्रिशङ्कु-शापः अन्त्यजत्वं च वनप्रवेशः)
સૂતા વર્ણવે છે—રાજા પહેલાં વસિષ્ઠને પ્રાર્થના કર્યા પછી હવે તેમના પુત્રો પાસે જઈ દેહ સહિત સ્વર્ગપ્રાપ્તિ માટે યજ્ઞસહાય માગે છે. ઋષિઓ આ માંગને અનુચિત માની નકારી દે છે. રાજા બીજા ઋત્વિજને રાખીશ એવી ધમકી આપે ત્યારે તેઓ કઠોર વચનોથી શાપ આપે છે કે રાજા અંત્યજ/ચાંડાલ બની જશે. શાપથી તેના શરીરમાં વિકૃતિચિહ્નો દેખાય છે અને સમાજ તેને અપમાનિત કરી બહિષ્કૃત કરે છે; લોકો તેને હેરાન કરે છે. રાજા વંશધર્મના પતન પર વિલાપ કરે છે, પરિવાર અને આશ્રિતો સામે જવાની ભીતિ અનુભવે છે અને પોતાની મહત્ત્વાકાંક્ષાના પરિણામો વિચારી આત્મવિનાશ સુધી વિચાર કરે છે. રાત્રે તે સુનસાન નગરદ્વાર પર પાછો આવી પુત્ર અને મંત્રીઓને બોલાવી શાપવૃત્તાંત કહે છે. સભા શોકમાં ડૂબે છે, ઋષિઓની કઠોરતાની નિંદા કરે છે અને રાજાના ભાગ્યમાં ભાગીદાર થવાની વાત કરે છે. ત્રિશંકુ જેઠ પુત્ર હરિશ્ચંદ્રને ઉત્તરાધિકારી ઠરાવી, દેહ સહિત સ્વર્ગારોહણ અથવા મૃત્યુ—એમાંથી એક સિદ્ધ કરવાનો સંકલ્પ કરીને વનમાં પ્રસ્થાન કરે છે; મંત્રીઓ શંખ‑ભેરીના મંગલનાદ સાથે હરિશ્ચંદ્રને રાજ્યમાં સ્થાપે છે.
Adhyaya 4
त्रिशङ्कु-विश्वामित्र-तीर्थयात्रा तथा हाटकेश्वरशुद्धिः (Triśaṅku and Viśvāmitra: Pilgrimage Circuit and Purification at Hāṭakeśvara)
સૂત કહે છે—વસિષ્ઠના પુત્રોના શાપથી ત્રિશંકુ ચાંડાલ-સ્થિતિમાં પડ્યો ત્યારે તેણે નિશ્ચય કર્યો કે હવે વિશ્વામિત્ર જ તેનો એકમાત્ર આશ્રય છે. તે કુરુક્ષેત્ર પહોંચ્યો અને નદીકાંઠે વિશ્વામિત્રનો આશ્રમ જોયો; દેહચિહ્નો જોઈ શિષ્યોએ તેને ઓળખ્યો નહીં અને ઠપકો આપ્યો. પછી ત્રિશંકુએ પોતાનો પરિચય આપી સમગ્ર વિવાદ કહ્યો—દેહসহ સ્વર્ગારોહણ કરાવતો યજ્ઞ માગ્યો તો ઇનકાર થયો, ત્યાગ થયો અને પછી શાપ મળ્યો. વસિષ્ઠવંશ સાથે સ્પર્ધામાં રહેલા વિશ્વામિત્રએ તેને શુદ્ધ કરી ફરી વૈદિક અધિકાર અપાવવા તીર્થયાત્રાનો ઉપાય સ્વીકાર્યો. કુરુક્ષેત્ર, સરસ્વતી, પ્રભાસ, નૈમિષ, પુષ્કર, વારાણસી, પ્રયાગ, કેદાર, શ્રવણા નદી, ચિત્રકૂટ, ગોકર્ણ, શાલિગ્રામ વગેરે અનેક તીર્થો ફર્યા છતાં ત્રિશંકુની અશુદ્ધિ દૂર ન થઈ, જ્યાં સુધી તેઓ અર્બુદ (આબુ) ન પહોંચ્યા. ત્યાં માર્કંડેયે અનર્ત પ્રદેશમાં પાતાળસંબંધિત અને જાહ્નવી જળથી પવિત્ર હાટકેશ્વર લિંગનો માર્ગ બતાવ્યો. ભૂગર્ભ માર્ગે જઈ ત્રિશંકુએ વિધિપૂર્વક સ્નાન કર્યું અને હાટકેશ્વરના દર્શનથી ચાંડાલત્વમાંથી મુક્ત થઈ તેજસ્વી બન્યો. ત્યારબાદ વિશ્વામિત્રએ યોગ્ય દક્ષિણાસહ યજ્ઞ કરવા કહ્યું અને દેહসহ સ્વર્ગારોહણના યજ્ઞ-સ્વીકાર માટે બ્રહ્માને પ્રાર્થના કરી; બ્રહ્માએ સિદ્ધાંત જણાવ્યું—એ જ દેહ સાથે યજ્ઞબળે સ્વર્ગપ્રાપ્તિ થતી નથી, વૈદિક વિધિમાં સામાન્ય નિયમ દેહત્યાગનો છે.
Adhyaya 5
Triśaṅku’s Dīrghasatra under Viśvāmitra: Ritual Authority, Public Yajña, and the Quest for Svarga
સૂત કહે છે—બ્રહ્માના વચનોથી પ્રેરિત મહાતપસ્વી વિશ્વામિત્રે પોતાના તપોબળની મહિમા દર્શાવવા ત્રિશંકુ માટે શાસ્ત્રોક્ત રીતે વૈદિક યજ્ઞ-દીર્ઘસત્ર કરાવવાનો સંકલ્પ કર્યો. શુભ વનપ્રદેશમાં યજ્ઞવાટિકા રચી તેમણે અધ્વર્યુ, હોતા, બ્રહ્મા, ઉદ્ગાતા તથા અન્ય અનેક ઋત્વિજ અને સહાયક નિષ્ણાતોને નિયુક્ત કર્યા, જેથી યજ્ઞની ઔપચારિક પૂર્ણતા પ્રગટ થઈ. યજ્ઞ એક મહાન જાહેર ઉત્સવ બન્યો—વિદ્વાન બ્રાહ્મણો, તર્કવિદો, ગૃહસ્થો, ગરીબ લોકો અને કલાકારો સુધી આવ્યા; દાનવિતરણ અને ભોજનના જયઘોષ સતત ગુંજતા રહ્યા. ધાન્યના ‘પર્વતો’, સોનાં-ચાંદી-રત્નોની સમૃદ્ધિ, અને અસંખ્ય ગાયો, ઘોડા, હાથી દાન માટે તૈયાર—એવી વૈભવમય છબી વર્ણાય છે. પરંતુ દેવતાઓ પ્રત્યક્ષ હવિ સ્વીકારતા નથી; દેવમુખ અગ્નિ જ આહુતિ ગ્રહણ કરે છે. બાર વર્ષ સુધી સત્ર ચાલ્યા છતાં ત્રિશંકુનું ઇચ્છિત ફળ સિદ્ધ ન થયું. અવભૃથસ્નાન પછી યોગ્ય દક્ષિણાથી ઋત્વિજોને સંતોષી ત્રિશંકુ લજ્જિત છતાં ભક્તિપૂર્વક વિશ્વામિત્રનો આભાર માને છે—તેણે પોતાનું માન પાછું મળ્યું અને ચાંડાલભાવ દૂર થયો એમ કહે છે; છતાં દેહસહિત સ્વર્ગારોહણ ન થવાથી શોક વ્યક્ત કરે છે. લોકોની હાસ્યવૃત્તિ અને ‘માત્ર યજ્ઞથી દેહસહિત સ્વર્ગ નથી’ એવી વસિષ્ઠની વાત સાચી ઠરશે એ ભયથી તે રાજ્ય ત્યજી વનમાં જઈ તપસ્યા કરવાનો નિશ્ચય કરે છે—અધ્યાય યજ્ઞમાર્ગથી તપોમાર્ગ તરફનો ઉપદેશાત્મક વળાંક દર્શાવે છે।
Adhyaya 6
Viśvāmitra’s Hymn to Śiva and the Resolve to Create a New Sṛṣṭi (Triśaṅku Episode)
આ અધ્યાયમાં સૂતના વર્ણનથી રાજર્ષિ-સંવાદ આગળ વધે છે. ત્રિશંકુની સ્થિતિ સાંભળીને વિશ્વામિત્ર રાજાને આશ્વાસન આપે છે અને પ્રતિજ્ઞા કરે છે કે તેને એ જ દેહ સાથે સ્વર્ગે પહોંચાડશે. અહીં અદભુત સંકલ્પશક્તિનો મહિમા અને યજ્ઞાધિકાર અંગેનો વિવાદ સ્પષ્ટ થાય છે. ત્યારબાદ વિશ્વામિત્ર દેવલોકની સ્થાપિત વ્યવસ્થાને પડકારતાં કહે છે કે પોતાના તપોબળથી તે પોતાની નવી સૃષ્ટિ પણ આરંભી શકે છે. આ વળાંકે કથા ભક્તિતત્ત્વ તરફ વળે છે. વિશ્વામિત્ર શિવ (શંકર, શશિશેખર) પાસે જઈ વિધિવત નમસ્કાર કરીને સ્તુતિ કરે છે; તેમાં શિવને અનેક દેવતાઓ અને વિશ્વકાર્યોના એક પરમ આધારરૂપે ઓળખાવવામાં આવે છે—પુરાણિક સમન્વયથી દિવ્ય ગુણો પ્રગટે છે. શિવ પ્રસન્ન થઈ વર આપે છે; વિશ્વામિત્ર શિવકૃપાથી “સૃષ્ટિમાહાત્મ્ય” (સૃષ્ટિનું સામર્થ્ય/જ્ઞાન) માંગે છે. શિવ તે દાન કરીને વિદાય લે છે; વિશ્વામિત્ર સમાધિમાં સ્થિર રહી સ્પર્ધાભાવે ચતુર્વિધ સૃષ્ટિ રચવા પ્રવૃત્ત થાય છે—ભક્તિ, શક્તિ અને બ્રહ્માંડિય પ્રયોગ તીર્થકથાના માળખામાં જોડાય છે.
Adhyaya 7
Viśvāmitra’s Secondary Creation and the Resolution of Triśaṅku’s Ascent (विश्वामित्र-सृष्टि तथा त्रिशङ्कु-प्रकरण)
સૂતે વર્ણન કર્યું છે—વિશ્વામિત્રે ઘોર તપ અને દૃઢ ધ્યાનસંકલ્પથી જળમાં પ્રવેશ કરીને ‘યુગ્મ સંધ્યા’ (દ્વિગુણ સંધ્યા)ની રચના કરી, જે આજેય અનુભવાય છે એમ કહેવાય છે. ત્યારબાદ તેમણે દેવગણ, આકાશચારી સત્તાઓ, તારાઓ-ગ્રહો, મનુષ્યો, નાગો, રાક્ષસો, વનસ્પતિ, તેમજ સપ્તર્ષિ અને ધ્રુવ સુધી—બધું જ સમાનાંતર રીતે ફરી સર્જ્યું. પરિણામે બે સૂર્ય, બે નિશાપતિ અને દ્વિગુણ ગ્રહ-નક્ષત્રમાળા પ્રગટ થઈ; બે ખગોળીય વ્યવસ્થાઓની સ્પર્ધાથી લોકમાં ભારે ગૂંચવણ ફેલાઈ. ઇન્દ્ર (શક્ર) ભયભીત થઈ દેવો સાથે કમલાસન બ્રહ્મા પાસે ગયો અને વૈદિક શૈલીના સ્તોત્રોથી સ્તુતિ કરીને વિનંતી કરી કે આ નવી સૃષ્ટિ જૂની વ્યવસ્થાને દબાવી નાંખે તે પહેલાં નિવારણ કરો. બ્રહ્માએ વિશ્વામિત્રને સંબોધીને દેવોના વિનાશથી બચાવવા સૃષ્ટિ રોકવા કહ્યું. વિશ્વામિત્રે શરત મૂકી—ત્રિશંકુને તેના વર્તમાન દેહ સાથે જ દિવ્ય લોક પ્રાપ્ત થવો જોઈએ. બ્રહ્માએ સ્વીકારી ત્રિશંકુને બ્રહ્મલોક/ત્રિવિષ્ટપ સુધી લઈ ગયા અને વિશ્વામિત્રના અપૂર્વ કર્મની પ્રશંસા કરી; પરંતુ મર્યાદા પણ કહી—આ સર્જિત વ્યવસ્થા સ્થિર રહેશે, પરંતુ યજ્ઞાદિ કર્મ માટે પાત્ર નહીં ગણાય. અંતે બ્રહ્મા ત્રિશંકુ સાથે પ્રસ્થાન કરે છે અને વિશ્વામિત્ર પોતાના તપસ્થાને સ્થિર રહે છે.
Adhyaya 8
Hāṭakeśvara-māhātmya and the Nāga-bila: Indra’s Purification Narrative (हाटकेश्वर-माहात्म्य)
સૂત મુનિ ત્રિલોકમાં પ્રસિદ્ધ એવા એક તીર્થનો પ્રાદુર્ભાવ વર્ણવે છે, જે વિશ્વામિત્રના પ્રયત્નથી ત્રિશંકુના અદભુત આરોહણ સાથે જોડાયેલો છે. કહેવામાં આવે છે કે આ સ્થાને કલિદોષનો પ્રભાવ નથી અને ઘોર પાપો પણ અહીં ક્ષીણ થાય છે. આ તીર્થમાં સ્નાન તથા ત્યાં દેહત્યાગ શિવલોકપ્રાપ્તિનું સાધન છે; પશુઓ સુધીને પણ પુણ્યફળ પ્રાપ્ત થાય એવી વ્યાપક મહિમા જણાવાય છે. પછી લોકો એક જ ક્રિયા—તીર્થસ્નાન અને લિંગભક્તિ—પર આધાર રાખવા લાગે છે, જેથી યજ્ઞ, તપ અને અન્ય વિધિઓ ઘટે છે. દેવતાઓને યજ્ઞભાગ બંધ થવાની ચિંતા થાય છે; ત્યારે ઇન્દ્ર ધૂળ નાખીને તીર્થ અવરોધવા આદેશ આપે છે. આગળ વાળવી/ચાંટિયું ‘નાગ-બિલ’ બની જાય છે, જેના માર્ગે નાગો પાતાળ અને પૃથ્વી વચ્ચે આવાગમન કરે છે. ત્યારબાદ વૃત્ત્રનો કપટપૂર્વક વધ થતાં ઇન્દ્ર પર બ્રહ્મહત્યાનો દોષ આવે છે; વૃત્ત્રની તપશ્ચર્યા, વરદાન અને દેવો સાથેનો સંઘર્ષ પણ વર્ણવાય છે. ઇન્દ્ર અનેક તીર્થો ફર્યા છતાં શુદ્ધ થતો નથી; દિવ્યવાણી તેને નાગ-બિલ માર્ગે પાતાળમાં જવા કહે છે. ત્યાં પાતાળગંગામાં સ્નાન કરીને હાટકેશ્વરની પૂજા કરતાં જ તે ક્ષણે શુદ્ધ અને તેજસ્વી બને છે. અંતે અનિયંત્રિત પ્રવેશ અટકાવવા તે માર્ગ ફરી સીલ/બંધ કરવાની આજ્ઞા અને ભક્તિપૂર્વક પાઠ-શ્રવણ કરનારને પરમ ફળની ફલશ્રુતિ આપવામાં આવે છે.
Adhyaya 9
Nāga-bila-pūraṇa and Raktaśṛṅga-sthāpanā at Hāṭakeśvara-kṣetra (नागबिलपूरणं रक्तशृङ्गस्थापनं च)
આ અધ્યાયમાં હાટકેશ્વર-ક્ષેત્રમાં આવેલા ભયંકર ભૂગર્ભ માર્ગ ‘મહાન્ નાગ-બિલ’ કેવી રીતે ભરાઈને બંધ થયો અને પછી પવિત્ર સ્થાન બન્યો તેની સ્થલકથા આવે છે. સૂત કહે છે—ઇન્દ્રએ સંવર્તક વાયુને આદેશ આપ્યો કે ખાડો ધૂળથી ભરી દે; પરંતુ વાયુએ ઇનકાર કરીને પૂર્વ પ્રસંગ કહ્યો: એક વખત લિંગ ઢાંકી દેવાથી તેને શાપ લાગ્યો, તે મિશ્ર ગંધ વહન કરનાર બન્યો અને ત્રિપુરારી શિવના ભયથી ફરી એવું કાર્ય કરવું તેને યોગ્ય લાગતું નથી. ઇન્દ્ર વિચારમાં પડ્યો ત્યારે દેવેજ્ય (બૃહસ્પતિ) હિમાલયના ત્રણ પુત્રોની વાત કરીને ઉપાય બતાવે છે—મૈનાક (સમુદ્રમાં છુપાયેલ), નંદિવર્ધન (વસિષ્ઠાશ્રમ પાસે અધૂરી ફાટ સાથે જોડાયેલ), અને રક્તશૃંગ (ઉપલબ્ધ); એમાં નાગ-બિલને દૃઢ રીતે સીલ કરવા માત્ર રક્તશૃંગ સમર્થ છે. ઇન્દ્ર હિમાલયને પ્રાર્થના કરે છે; રક્તશૃંગ માનવલોકની કઠોરતા અને અધર્મ, તેમજ ઇન્દ્ર દ્વારા પોતાના પંખ કાપવામાં આવ્યા હોવાની સ્મૃતિથી જવા ઇચ્છતો નથી. ઇન્દ્ર તેને બાધ્ય કરે છે અને વચન આપે છે કે ત્યાં વૃક્ષો, તીર્થો, મંદિરો અને ઋષિઓના આશ્રમો ઊભા થશે; પાપી મનુષ્યો પણ રક્તશૃંગના સાન્નિધ્યથી શુદ્ધ થશે. ત્યારબાદ રક્તશૃંગને નાગ-બિલમાં નાક સુધી ડૂબાડી સ્થાપિત કરવામાં આવે છે અને તે વનસ્પતિ તથા પક્ષીઓથી શોભિત થાય છે. ઇન્દ્ર વર આપે છે—ભવિષ્યમાં એક રાજા તેના શિરે બ્રાહ્મણહિત માટે નગર વસાવશે; ચૈત્ર કૃષ્ણ ચતુર્દશીએ ઇન્દ્ર હાટકેશ્વરની પૂજા કરશે; અને શિવ દેવતાઓ સાથે એક દિવસ ત્યાં નિવાસ કરીને ત્રિલોકમાં કીર્તિ ફેલાવશે. અંતે જણાવાય છે કે બંધ થયેલ સ્થળ ઉપર ખરેખર તીર્થ, દેવાલય અને તપોવન પ્રગટ થયા.
Adhyaya 10
Śaṅkhatīrtha-prabhāvaḥ (The Efficacy of Śaṅkhatīrtha) — Chapter 10
સૂત કહે છે—આનર્ત પ્રદેશના રાજા ચમત્કાર એક વખત શિકાર પર ગયા. વૃક્ષ નીચે શાંતિથી પોતાના બચ્ચાને દૂધ પિવડાવતી હરણીએ નજરે પડતાં ઉત્સાહમાં આવી તેમણે તીર મારી દીધું. મરણાસન્ન હરણીએ રાજાને કહ્યું—મારા મૃત્યુ કરતાં દૂધ પર નિર્ભર મારા નિરાધાર બચ્ચાની સ્થિતિ વધુ દુઃખદ છે; અને ક્ષત્રિયના શિકારધર્મની મર્યાદા જણાવી કે સંભોગમાં રહેલું, સૂતું, દૂધ પિવડાવતું/ખાતું, દુર્બળ અથવા જળાશ્રિત પ્રાણી મારવું પાપકારક છે. તેથી તેણે શાપ આપ્યો કે રાજાને તરત જ કુષ્ઠસદૃશ રોગ થશે. રાજાએ દલીલ કરી કે રાજધર્મમાં ક્યારેક વન્યપ્રાણીઓનું નિયંત્રણ પણ આવે છે; હરણીએ સામાન્ય સિદ્ધાંત સ્વીકારી છતાં આ પ્રસંગે નિયમભંગ અને અધર્મ સ્પષ્ટ કર્યો. હરણીએ પ્રાણ છોડતાં જ રાજા રોગગ્રસ્ત બન્યા; તેમણે તેને સમજી તપ, શિવપૂજા, મિત્ર-શત્રુ પ્રત્યે સમભાવ અને તીર્થયાત્રા અપનાવી. અંતે બ્રાહ્મણોના ઉપદેશથી હાટકેશ્વર ક્ષેત્રના પ્રસિદ્ધ શંખતીર્થમાં સ્નાન કરતાં જ રોગ નાશ પામ્યો અને તેઓ તેજસ્વી બન્યા—આ અધ્યાય તીર્થપ્રભાવ સાથે સંયમની નીતિ પણ પ્રતિપાદિત કરે છે।
Adhyaya 11
शंखतीर्थोत्पत्तिमाहात्म्य एवं चमत्कारभूपतिना ब्राह्मणेभ्यो नगरदानवर्णनम् (Origin and Glory of Śaṅkhatīrtha; the King Camatkāra’s Gift of a Town to Brahmins)
ઋષિઓએ સૂતને પૂછ્યું—રાજા ચમત્કાર કૂષ્ઠરોગથી કેવી રીતે મુક્ત થયો, તેને માર્ગ બતાવનારા બ્રાહ્મણો કોણ હતા, અને શંખતીર્થ ક્યાં છે તથા તેની શક્તિ શું છે. સૂત કહે છે કે રાજા અનેક તીર્થોમાં ભટક્યો, ઔષધો અને મંત્રો શોધ્યા, છતાં ઉપચાર ન મળ્યો. અત્યંત પુણ્ય પ્રદેશમાં કઠોર રીતે નિવાસ કરતાં તેને યાત્રિક બ્રાહ્મણો મળ્યા; તેણે માનવીય કે દૈવી—કોઈ પણ ઉપાયથી રોગનાશનો માર્ગ પૂછ્યો. બ્રાહ્મણોએ નજીકનું શંખતીર્થ સર્વરોગનાશક ગણાવ્યું—વિશેષ કરીને ચૈત્ર માસની ચતુર્દશીએ, ચંદ્ર ચિત્રા નક્ષત્રમાં હોય ત્યારે, ઉપવાસ સાથે સ્નાન કરવાથી મહાફળ મળે છે. પછી તેમણે તીર્થની ઉત્પત્તિ કહેલી—તપસ્વી ભાઈ લખિત અને શંખની કથા. લખિતના ખાલી આશ્રમમાંથી શંખે ફળ લીધું અને દોષ પોતે સ્વીકાર્યો; ક્રોધમાં લખિતે તેનો હાથ કાપી નાખ્યો. શંખે ઘોર તપ કર્યું; શિવ પ્રગટ થયા, હાથ પુનઃ આપ્યા અને શંખના નામે તીર્થ સ્થાપી સ્નાન કરનારને શુદ્ધિ અને નવજીવન, તેમજ નિર્ધારિત રાત્રિએ શ્રાદ્ધ કરવાથી પિતૃઓ તૃપ્ત થાય એવો વર આપ્યો. બ્રાહ્મણોના ઉપદેશથી રાજાએ યોગ્ય કાળે સ્નાન કર્યું, રોગ દૂર થયો અને તે તેજસ્વી બન્યો. કૃતજ્ઞતામાં તેણે રાજ્ય-ધન દાન કરવા ઇચ્છ્યું, પરંતુ બ્રાહ્મણોએ શાસ્ત્રવિધિ મુજબ પ્રાકાર અને ખાઈથી સુરક્ષિત, વિદ્યાવાન ગૃહસ્થોના અધ્યયન-યજ્ઞકર્મ માટે વસાહત માગી; રાજાએ સુયોજિત નગર બાંધી દાન-વિતરણ કર્યું અને અંતે વૈરાગ્ય તથા તપોમુખ જીવન તરફ આગળ વધ્યો.
Adhyaya 12
Śaṅkha-tīrtha: Brāhmaṇa-nagarī-nivedana and Rakṣaṇa-upadeśa (शंखतीर्थे ब्राह्मणनगरनिवेदन-रक्षणोपदेशः)
સૂત કહે છે કે રાજા વસુધાપાલે ઇન્દ્રની પુરંદરપુરી સમાન અતિ વૈભવી નગરી રચી. તેમાં રત્નજડિત નિવાસ, કૈલાસશિખર સમા સ્ફટિક મહેલ, ધ્વજ-પતાકા, સુવર્ણ દ્વાર, મણિમય સોપાનવાળા તળાવો, ઉદ્યાનો, કૂવા અને નગરના ઉપકરણો સર્વે સુસજ્જ હતા. પછી તેણે આ સંપૂર્ણ સજ્જ બ્રાહ્મણ-નગરી શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણોને નિવેદન કરીને પોતાનું કર્તવ્ય પૂર્ણ માન્યું. શંખતીર્થમાં રહી તેણે પુત્રો, પૌત્રો અને સેવકોને બોલાવી આદેશ આપ્યો—દાનમાં અપાયેલી આ નગરીનું સતત પ્રયત્નથી રક્ષણ કરવું, જેથી બધા બ્રાહ્મણો સંતોષ પામે. જે શાસક ભક્તિથી બ્રાહ્મણોની રક્ષા કરે છે તેને બ્રાહ્મણકૃપાથી અદભુત તેજ, અજેયતા, સમૃદ્ધિ, દીર્ઘાયુ, આરોગ્ય અને વંશવૃદ્ધિ મળે છે; અને જે દ્વેષ કરે છે તેને દુઃખ, પરાજય, પ્રિયવિયોગ, રોગ, નિંદા, વંશક્ષય અને અંતે યમલોકગમન થાય છે. અધ્યાયના અંતે રાજા તપશ્ચર્યામાં પ્રવેશ કરે છે અને તેના વંશજો ઉપદેશ પાળી રક્ષણધર્મની પરંપરા સ્થાપે છે.
Adhyaya 13
अचलेश्वर-प्रतिष्ठा-माहात्म्य (The Māhātmya of Acaleśvara: Establishment and Proof-Sign)
સૂતજી કહે છે—એક રાજાએ પોતાનું રાજ્ય અને નગર પુત્રોને સોંપી, દ્વિજોને એક વસતિ દાન આપી, મહાદેવને પ્રસન્ન કરવા માટે ઘોર તપ કર્યું. તેણે લાંબા સમય સુધી ક્રમે ફળાહાર, પછી સૂકા પાનનો આહાર, પછી માત્ર જળ, અને અંતે વાયુ-આહાર સુધીના કઠોર નિયમો પાળ્યા; તપથી પ્રસન્ન થઈ મહેશ્વર પ્રગટ થયા અને વર આપવા લાગ્યા. રાજાએ પ્રાર્થના કરી કે હાટકેશ્વર સાથે સંકળાયેલું પરમ પુણ્યક્ષેત્ર ભગવાનના સ્થાયી નિવાસથી વધુ પાવન બને. મહાદેવે ત્યાં અચલરૂપે રહેવાની સંમતિ આપી અને કહ્યું કે તેઓ ત્રિલોકમાં “અચલેશ્વર” નામે પ્રસિદ્ધ થશે તથા ભક્તિપૂર્વક દર્શન કરનારને સ્થિર સમૃદ્ધિ આપશે. માઘ શુક્લ ચતુર્દશીએ લિંગ પર “ઘૃત-કંબળ” અર્પણ કરવાનો વિશેષ વ્રત જણાવાયો છે; તેનાથી જીવનની સર્વ અવસ્થામાં કરેલા પાપોનો નાશ થાય છે. રાજાને લિંગ-પ્રતિષ્ઠા કરવાની આજ્ઞા મળી; દેવ અંતર્ધાન થયા પછી રાજાએ મનોહર મંદિર બાંધ્યું. આકાશવાણીથી પ્રમાણચિહ્ન મળ્યું—આ લિંગની છાયા સ્થિર રહેશે અને સામાન્ય રીતે દિશાઓ મુજબ નહીં ચાલે. રાજાએ તે અદ્ભુત લક્ષણ જોઈ કૃતાર્થતા અનુભવી; ગ્રંથ કહે છે કે એ છાયા આજે પણ દેખાય છે. વધુ એક પ્રમાણ—જેનું મૃત્યુ છ માસમાં નિશ્ચિત હોય તે એ છાયા જોઈ શકતો નથી. અંતે કહેવામાં આવે છે કે ચમત્કારપુર નજીક મહાદેવ અચલેશ્વરરૂપે સદા વિરાજે છે; આ તીર્થ ઇચ્છાપૂર્તિ અને મોક્ષદાયક છે, અને તેની અસાધારણ અસર દર્શાવવા વિઘ્નરૂપ દોષદેવતાઓને પણ લોકોને ત્યાં જતાં અટકાવવાની સૂચના આપવામાં આવે છે.
Adhyaya 14
Cāmatkārapura-pradakṣiṇā-māhātmya (Theological Account of Circumambulation at Cāmatkārapura)
આ અધ્યાયમાં સૂત એક ઉપદેશાત્મક કથા કહે છે. જન્મથી વૈશ્ય, મૂંગો અને ગરીબ એવો એક પુરુષ ગોપાળ તરીકે જીવન ગુજારે છે. ચૈત્ર માસની કૃષ્ણપક્ષ ચતુર્દશીએ તેની એક પશુ અજાણતાં ભટકી જાય છે. માલિક તેને દોષી ઠેરવી તરત પશુ પાછું લાવવા કહે છે. ભયથી તે ઉપવાસમાં, હાથમાં લાકડી લઈને જંગલમાં શોધવા નીકળે છે. ખુરાના નિશાન પકડતાં પકડતાં તે ચામત્કારપુરની આખી પરિધિ ફરિ જાય છે—અજાણતાં જ પ્રદક્ષિણા થઈ જાય છે. રાતના અંતે પશુ મળી જાય છે અને તે પાછું સોંપે છે. ગ્રંથ જણાવે છે કે આ કાળવિશેષે દેવતાઓ પવિત્ર ક્ષેત્રોમાં એકત્ર થાય છે, તેથી આવા કર્મનું પુણ્ય વધે છે. પછી સમયાંતરે તે ગોપાળ (મૌન, ઉપવાસ અને અસ્નાન સ્થિતિમાં) તથા તે પશુ બંને મૃત્યુ પામે છે. ગોપાળ દશાર્ણ નરેશનો પુત્ર બની પુનર્જન્મ લે છે અને પૂર્વજન્મની સ્મૃતિ રાખે છે. રાજા બની તે દર વર્ષે મંત્રી સાથે પગપાળા, ઉપવાસ અને મૌન પાળીને ચામત્કારપુરની પ્રદક્ષિણા જાણીને કરે છે. વિશ્વામિત્રસંબંધિત પાપહરણ તીર્થ પર આવેલા ઋષિઓ પૂછે છે—એટલા તીર્થો અને મંદિરો હોવા છતાં આ વિધિ પ્રત્યે જ એવી નિષ્ઠા કેમ? રાજા પૂર્વજન્મનો પ્રસંગ કહે છે. ઋષિઓ તેની પ્રશંસા કરીને પોતે પણ પ્રદક્ષિણા કરે છે અને જપ, યજ્ઞ, દાન તથા અન્ય તીર્થસેવાથી પણ દુર્લભ એવી વિશેષ સિદ્ધિ મેળવે છે. અંતે રાજા અને મંત્રી દિવ્ય સત્તા બની આકાશમાં તારકાસમાન દેખાય છે—પ્રદક્ષિણા-માહાત્મ્યનું ફલપ્રમાણરૂપ સમાપન થાય છે.
Adhyaya 15
Vṛndā’s Rescue, Māyā-Encounter with Hari, and the Etiology of Vṛndāvana (तुलसी-वृंदावन-प्रादुर्भाव)
નારદે વર્ણવેલા આ અધ્યાયમાં હરિ/નારાયણ તપસ્વી-વેષ ધારણ કરીને એક રાક્ષસનો સંહાર કરે છે અને દુઃખિત સ્ત્રી વૃંદા (વૃંદારિકા)નું રક્ષણ કરે છે. પછી તે તેને ભયંકર વનમાંથી પસાર કરીને એક અદભુત આશ્રમમાં લઈ જાય છે, જ્યાં સુવર્ણવર્ણ પક્ષીઓ, અમૃતસમાન નદીઓ અને મધુ વહેતા વૃક્ષો જેવી અતિશય સમૃદ્ધિથી તીર્થની અલૌકિકતા પ્રગટ થાય છે. આગળ “ચિત્રશાળા”માં દિવ્ય માયાથી વૃંદાને પતિસદૃશ પુરુષ દેખાય છે; નજીકતાથી તે મોહમાં પડી સંયોગ થાય છે. ત્યારબાદ હરિ પોતાનું સ્વરૂપ પ્રગટ કરીને શિવ અને હરિ પરમાર્થથી અભેદ છે એમ કહે છે અને જાલંધરના મૃત્યુની વાત જણાવે છે. વૃંદા નૈતિક આક્ષેપ કરીને શાપ આપે છે—જેમ તપસ્વીની માયાથી તે મોહિત થઈ, તેમ હરિ પણ સમાન મોહને વશ થશે. અંતે વૃંદા તપોનિશ્ચયથી યોગસમાધિમાં દેહત્યાગ કરે છે; તેના અવશેષોનું વિધિપૂર્વક સંસ્કાર થાય છે. જ્યાં તેણે દેહ છોડ્યો તે સ્થાન ગોવર્ધન નજીક “વૃંદાવન” તરીકે પ્રસિદ્ધ થયું અને તેના રૂપાંતરથી પ્રદેશની પાવનતા સ્થાપિત થાય છે।
Adhyaya 16
रक्तशृङ्गसांनिध्यसेवनफलश्रैष्ठ्यवर्णनम् (Exposition on the Supremacy of the Fruits of Serving the Proximity of Raktaśṛṅga)
આ ૧૬મા અધ્યાયમાં સૂત કહે છે કે હાટકેશ્વર-સમ્ભવ પવિત્ર ક્ષેત્રમાં રક્તશૃંગના સાંનિધ્યની ભક્તિસેવા સર્વોત્તમ ફળ આપનાર છે. વિદ્વાનોને અન્ય કાર્યો છોડીને એ સ્થાને નિવાસ કરી દેવસાંનિધ્યની સેવા કરવા પ્રેરણા આપવામાં આવે છે. દાન, ક્રિયાકાંડ, પૂર્ણ દક્ષિણાસહ અગ્નિષ્ટોમાદિ યજ્ઞો, ચાન્દ્રાયણ અને કૃચ્છ્ર જેવા કઠોર વ્રતો, તેમજ પ્રભાસ અને ગંગા જેવા પ્રસિદ્ધ તીર્થો—આ બધાંના પુણ્યની તુલના કરીને કહેવામાં આવ્યું છે કે તે આ ક્ષેત્રના પુણ્યના સોળમા ભાગ જેટલું પણ નથી. દૃષ્ટાંતરૂપે પૂર્વના રાજર્ષિઓએ ત્યાં સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરી હતી એવું જણાવે છે; અને કાળવશે નષ્ટ થયેલા પશુ, પક્ષી, સર્પ તથા હિંસક પ્રાણીઓ પણ એ સ્થાનોના સંબંધથી દિવ્ય ધામ પામે છે. તીર્થો નિવાસથી શુદ્ધ કરે છે, પરંતુ હાટકેશ્વર-ક્ષેત્ર સ્મરણથી પણ, દર્શનથી વધુ અને વિશેષ કરીને સ્પર્શથી અતિશય પાવન કરે છે—એવી દેહસંબંધિત પવિત્રતાની શિક્ષા અહીં પ્રગટ થાય છે.
Adhyaya 17
चमत्कारपुर-क्षेत्रप्रमाण-वर्णनम् तथा विदूरथ-नृपकथा (Chamatkārapura Kṣetra Boundaries and the Tale of King Vidūratha)
આ અધ્યાયમાં ઋષિઓ સૂતને ચમત્કારપુર-ક્ષેત્રનું ચોક્કસ પ્રમાણ અને ત્યાંનાં પુણ્ય તીર્થો તથા દેવાલયોની ગણતરી પૂછે છે. સૂત કહે છે કે આ ક્ષેત્ર પાંચ ક્રોશ જેટલું વિસ્તૃત છે—પૂર્વે ગયાશિર, પશ્ચિમે હરિનું પાદચિહ્ન, અને દક્ષિણ તથા ઉત્તરે ગોકર્ણેશ્વરના પવિત્ર સ્થાનો તેની દિશાસૂચક સીમાઓ છે. અગાઉ આ સ્થાન હાટકેશ્વર નામે ઓળખાતું અને પાપનાશક તરીકે પ્રસિદ્ધ છે, એમ પણ તે જણાવે છે. પછી બ્રાહ્મણોની વિનંતીથી સૂત રાજા વિદૂરથની કથા શરૂ કરે છે. શિકાર દરમિયાન રાજાનો પીછો ધીમે ધીમે ભયંકર દોડધામમાં ફેરવાય છે; કાંટાળું, નિર્જળ, નિછાયા વન, તીવ્ર ગરમી અને હિંસક પ્રાણીઓનો ભય તેને ઘેરી લે છે. સેના થી અલગ પડી રાજા અત્યંત થાકી જાય છે અને જોખમ વધે છે; અંતે તેનો ઘોડો પડી જાય છે—જે આગળ ક્ષેત્રની પવિત્રતા અને ધર્માર્થના પ્રકાશ માટે ભૂમિકા તૈયાર કરે છે.
Adhyaya 18
प्रेतसंवादः — विदूरथस्य प्रेतैः सह संवादः तथा जैमिन्याश्रमप्रवेशः (Dialogue with Pretas and Entry into Jaimini’s Āśrama)
આ અધ્યાયમાં બે પરસ્પર જોડાયેલા પ્રવાહો છે. પ્રથમ ભાગમાં, કઠિન વનમાં ભૂખ-તરસથી થાકેલા રાજા વિદૂરથને ત્રણ ભયાનક પ્રેત મળે છે. સંવાદમાં તેઓ પોતાના કર્મનામ—માંસાદ, વિદૈવત, કૃતઘ્ન—કહીને ઓળખ આપે છે અને સતત અધર્મ, પૂજા-ઉપાસનાની ઉપેક્ષા, કૃતઘ્નતા, અતિથિનો અપમાન, અશૌચ વગેરે દોષોથી પ્રેતાવસ્થા થાય છે એમ સમજાવે છે. પછી ગૃહસ્થધર્મ અને શ્રાદ્ધાચારનું વ્યવહારુ માર્ગદર્શન આવે છે—અયોગ્ય સમયે શ્રાદ્ધ, અપૂરતી દક્ષિણા, વૈશ્વદેવની અવગણના, અતિથિસત્કારમાં કમી, ભોજનની અશુદ્ધિ/દૂષણ, ઘરમાં અમંગળ વગેરે સ્થિતિમાં પ્રેત અર્પણ કે અન્ન ‘ભોગવે’ છે એમ કહેવામાં આવ્યું છે. પરસ્ત્રીગમન, ચોરી, નિંદા, વિશ્વાસઘાત, પરધનનો દુરુપયોગ, બ્રાહ્મણદાનમાં અવરોધ, નિર્દોષ પત્નીનો ત્યાગ વગેરે પ્રેતત્વના કારણો; અને તેના વિરુદ્ધ પરસ્ત્રીને માતૃવત્ જોવું, દાન, સમતા, કરુણા, યજ્ઞ-તીર્થપરાયણતા તથા કૂવો-તળાવ જેવા લોકહિતકાર્ય રક્ષક ગુણો છે. પ્રેત ગયા-શ્રાદ્ધને નિશ્ચિત ઉપાય માનીને વિનંતી કરે છે. બીજા ભાગમાં રાજા ઉત્તર દિશામાં જઈ સરોવરકાંઠે આવેલા શાંત જૈમિની આશ્રમમાં પહોંચે છે. ત્યાં ઋષિ જૈમિની અને તપસ્વીઓ તેને પાણી-ફળ આપી સત્કારે છે; રાજા પોતાની વ્યથા કહે છે અને સાંજના વિધિઓમાં ભાગ લે છે. રાત્રિના વર્ણનમાં નિશાભયોને નૈતિક ઉપદેશરૂપે રજૂ કરવામાં આવે છે.
Adhyaya 19
सत्योपदेशः—गयाशीर्षे श्राद्धेन प्रेतमोक्षणम् (Instruction on Truthfulness—Preta-Liberation through Śrāddha at Gayāśiras)
સૂત કહે છે—રાજા વિદૂરથ દુઃખિત સેવકો સાથે પુનઃ મળીને ઋષિઓના વનમાં વિશ્રામ કરે છે અને પછી માહિષ્મતી તરફ પાછા ફરતાં ગયાશીર્ષ તીર્થયાત્રા કરે છે. ત્યાં તે શ્રદ્ધાપૂર્વક શ્રાદ્ધ કરે છે. સ્વપ્નદર્શનમાં ‘માંસાદ’ નામનો પ્રેત દિવ્યરૂપે પ્રગટ થઈ કહે છે કે રાજાના શ્રાદ્ધકર્મથી તેને પ્રેતાવસ્થાથી મુક્તિ મળી. ત્યારબાદ ‘કૃતઘ્ન’ નામનો બીજો પ્રેત—અકૃતજ્ઞ અને સરોવર-ધન ચોરી સાથે સંકળાયેલ—પાપબંધનથી હજુ પીડિત રહી, મુક્તિનું મૂળ સાધન ‘સત્ય’ છે એમ રાજાને ઉપદેશ આપે છે. તે સત્યની મહિમા ગાય છે—સત્ય પરબ્રહ્મ છે, સત્ય તપ છે, સત્ય જ્ઞાન છે; સત્યથી જ જગતનો ધર્મ ટકેલો છે. સત્ય વિના તીર્થસેવા, દાન, સ્વાધ્યાય અને ગુરુસેવા નિષ્ફળ બને છે. પછી તે સ્થાન-વિધિ જણાવે છે: હાટકેશ્વર ક્ષેત્રના ચામત્કારપુરમાં ગયાશીર્ષ રેતી નીચે છુપાયેલું છે; પ્લક્ષ વૃક્ષ નીચે દર્ભ, વનશાક અને વન્ય તલ સાથે ત્વરિત શ્રાદ્ધ કરવું. વિદૂરથ નાનું કૂવું ખોદી પાણી મેળવી શ્રાદ્ધ પૂર્ણ કરે છે; તરત જ કૃતઘ્ન પ્રેત દિવ્યદેહ પામી વિમાનમાં પ્રસ્થાન કરે છે. અંતે તે કૂવાની ખ્યાતિ પિતૃઓને નિત્ય ઉપકારક તરીકે સ્થાપિત થાય છે. પ્રેતપક્ષની અમાવાસ્યાએ કાલશાક, વન્ય તલ અને કાપેલા દર્ભથી ત્યાં શ્રાદ્ધ કરવાથી ‘કૃતઘ્ન-પ્રેત-તીર્થ’નું પૂર્ણ ફળ મળે છે; વિવિધ પિતૃગણ ત્યાં સદા હાજર કહેવાય છે, તેથી યોગ્ય સમયે અથવા સામાન્ય તિથિઓ બહાર પણ ત્યાં શ્રાદ્ધ કરવું પિતૃતૃપ્તિ માટે પ્રશસ્ત છે.
Adhyaya 20
Pitṛ-kūpikā-śrāddha, Gokarṇa-gamana, and Bālamaṇḍana-tīrtha Śuddhi (पितृकूपिका-श्राद्धम्, गोकर्णगमनम्, बालमण्डनतीर्थशुद्धिः)
સૂત કહે છે—વનવાસ દરમિયાન રામ સીતાજી અને લક્ષ્મણ સાથે ‘પિતૃ-કૂપિકા’ નામના સ્થાને પહોંચ્યા. સંધ્યાકર્મ કર્યા પછી રામે સ્વપ્નમાં આનંદિત અને અલંકૃત દશરથને જોયા. બ્રાહ્મણોને પૂછતાં તેમણે કહ્યું કે આ પિતૃઓ તરફથી શ્રાદ્ધ કરવાની વિનંતી છે; તેથી વનમાં મળતા નિવારા ધાન, વનશાક, મૂળ અને તિલ વગેરે વડે તપસ્વીવિધિ પ્રમાણે શ્રાદ્ધ કરવાનું જણાવ્યું. રામે આમંત્રિત બ્રાહ્મણો સાથે વિધિપૂર્વક શ્રાદ્ધ પૂર્ણ કર્યું. શ્રાદ્ધ સમયે સીતાજી લજ્જાથી થોડા દૂર રહી. પછી તેમણે કહ્યું કે બ્રાહ્મણોમાં જ દશરથ અને અન્ય પિતૃગણ પ્રત્યક્ષ જણાયા, તેથી આચારધર્મનો સંકોચ થયો. રામે તેમના શુદ્ધ ભાવને ધર્મસંગત માનીને તે ગૂંચવણ દૂર કરી. પછી લક્ષ્મણને પોતે માત્ર સેવાકર્મમાં જ બાંધી દેવાયા જેવી લાગણીથી ક્રોધ આવ્યો અને મનમાં અયોગ્ય વિચાર ઊઠ્યા; પછી સમાધાનથી નૈતિક સુધાર થયો. ત્યારબાદ માર્કંડેય ઋષિ આવ્યા અને તીર્થશુદ્ધિનું મહત્ત્વ કહી, આશ્રમ નજીકના બાલમંડન તીર્થમાં સ્નાન કરવાનું વિધાન આપ્યું—જે માનસિક અપરાધ સહિત ભારે દોષો પણ ધોઈ નાખે છે. તેઓ ત્યાં સ્નાન કરીને પિતામહના દર્શન મેળવી દક્ષિણ તરફ આગળ વધ્યા; સ્થાન, શ્રાદ્ધ અને નીતિશુદ્ધિ એકસૂત્રે જોડાય છે.
Adhyaya 21
बालसख्यतीर्थप्रादुर्भावः — Origin of Bālasakhya Tīrtha and Brahmā’s Grace to Mārkaṇḍeya
અધ્યાયની શરૂઆતમાં બ્રાહ્મણો સૂતને પૂછે છે—માર્કંડેય ક્યાં હતા, બ્રહ્માની પ્રતિષ્ઠા ક્યાં છે અને ઋષિનો આશ્રમ ક્યાં હતો. સૂત કહે છે કે ચમત્કારપુર નજીક મૃકંડુ મુનિ તપોવનમાં રહેતા; ત્યાં તેજસ્વી પુત્ર માર્કંડેયનો જન્મ થયો. સામુદ્રિક-વિદ્યા જાણનાર એક બ્રાહ્મણ આવીને કહે છે કે બાળક છ માસમાં મૃત્યુ પામશે. ત્યારે મૃકંડુ બાળકને નિયમ-આચાર શીખવે છે અને ખાસ કરીને ભટકતા બ્રાહ્મણો તથા ઋષિઓને આદરપૂર્વક નમસ્કાર કરવાની શિક્ષા આપે છે. બાળક વારંવાર પ્રણામ કરે ત્યારે અનેક ઋષિઓ “દીર્ઘાયુ”નો આશીર્વાદ આપે છે; પરંતુ વશિષ્ઠ સત્યરક્ષણ માટે કહે છે કે ત્રીજા દિવસે જ મૃત્યુ નિશ્ચિત છે—આથી આશીર્વાદની સત્યતા અંગે સંકટ ઊભું થાય છે. બધા ઋષિઓ નક્કી કરે છે કે નિયત મૃત્યુ માત્ર પિતામહ બ્રહ્મા જ ટાળી શકે; તેઓ બ્રહ્મલોક જઈ વૈદિક સ્તુતિથી બ્રહ્માને પ્રસન્ન કરી વાત રજૂ કરે છે. બ્રહ્મા બાળકને જરા-મરણથી મુક્તિનો વર આપે છે અને પુત્રદર્શન પહેલાં પિતા શોકથી ન મરે એવી આજ્ઞા સાથે તેમને પાછા મોકલે છે. ઋષિઓ પરત આવી અગ્નિતીર્થ પાસે આશ્રમસમીપ બાળકને મૂકી આગળની તીર્થયાત્રા કરે છે. મૃકંડુ અને પત્ની બાળક ગુમાયું માની ભવિષ્યવાણી યાદ કરી દુઃખમાં આત્મદાહ માટે તૈયાર થાય છે; ત્યારે બાળક પાછું આવી ઋષિઓનું કાર્ય અને બ્રહ્મવર કહે છે. કૃતજ્ઞ મૃકંડુ ઋષિઓનું સન્માન કરે છે; તેઓ પ્રતિઉપકારરૂપે ત્યાં બ્રહ્માની પ્રતિષ્ઠા કરી પૂજા કરવાનો વિધાન આપે છે. તે સ્થાન “બાલસખ્ય” નામે પ્રસિદ્ધ થાય છે—બાળકો માટે હિતકારી, રોગશમન, ભયનિવારક અને ગ્રહ-ભૂત-પિશાચ બાધા દૂર કરનાર. ફળશ્રુતિમાં કહે છે કે શ્રદ્ધાથી સ્નાનમાત્રે પણ ઉત્તમ ગતિ મળે; જ્યેષ્ઠ માસમાં સ્નાન કરવાથી વર્ષભર ક્લેશમુક્તિ થાય.
Adhyaya 22
बालमण्डनतीर्थोत्पत्तिः — Origin of the Bālamaṇḍana Tīrtha and the Śakreśvara Observance
ઋષિઓ પૂછે છે—કયાં તીર્થમાં લક્ષ્મણ અને ઇન્દ્રને સ્વામિદ્રોહ (યોગ્ય અધિપતિ પ્રત્યે દ્રોહ)ના પાપથી મુક્તિ મળી? સૂત તે તીર્થની ઉત્પત્તિ-કથા કહે છે. દક્ષની વંશાવળીમાં કશ્યપની બે મુખ્ય પત્નીઓ—અદિતિ અને દિતિ—થી દેવો અને વધુ બળવાન દૈત્યોનો જન્મ, અને તેમનો સંઘર્ષ વર્ણવાય છે. દેવોથી શ્રેષ્ઠ પુત્ર મેળવવા દિતિ કઠોર વ્રત કરે છે; શિવ પ્રસન્ન થઈ વર આપે છે. ભવિષ્યવાણીથી ભયભીત ઇન્દ્ર દિતિની સેવા કરે છે અને વ્રતભંગનો અવસર શોધે છે. પ્રસવકાળે દિતિ ઊંઘી જાય ત્યારે ઇન્દ્ર ગર્ભમાં પ્રવેશી ભ્રૂણને સાત ભાગે, પછી દરેકને ફરી સાત ભાગે કાપે છે—એ રીતે ઓગણપચાસ શિશુ જન્મે છે. દિતિ ઇન્દ્રની સત્ય કબૂલાત સાંભળી પરિણામને કલ્યાણરૂપ કરે છે—આ બાળકો ‘મરુત’ કહેવાય, દૈત્યભાવથી મુક્ત થઈ ઇન્દ્રના સહાયક અને યજ્ઞભાગના અધિકારી બને છે. સ્થળ ‘બાલમંડન’ તરીકે પ્રસિદ્ધ થાય છે; ગર્ભવતી સ્ત્રીઓ માટે ત્યાં સ્નાન અને પ્રસવ સમયે તે જળપાન રક્ષાકારક કહેવાય છે. સ્વામિદ્રોહના પ્રાયશ્ચિત્ત માટે ઇન્દ્ર ત્યાં શિવલિંગ સ્થાપી ‘શક્રેશ્વર’ની સહસ્ર વર્ષ પૂજા કરે છે. શિવ ઇન્દ્રનું પાપ દૂર કરે છે અને માનવ ભક્તોને પણ ત્યાં સ્નાન-દર્શન-પૂજનથી પાપક્ષયનો વર આપે છે. આશ્વિન શુક્લ દશમીથી પૂર્ણિમા (પંચદશી) સુધી શ્રાદ્ધ કરવાથી સર્વ તીર્થસ્નાનનું ફળ, અશ્વમેધસમાન પુણ્ય મળે છે; તે કાળે ઇન્દ્રની સન્નિધિથી સર્વ તીર્થો જાણે ત્યાં જ એકત્ર થાય છે. અંતે નારદોક્ત બે શ્લોકો ઉદ્ધૃત કરીને કહે છે—બાલમંડનમાં સ્નાન અને આશ્વિન વ્રતકાળે શક્રેશ્વર દર્શનથી પાપમોચન થાય છે.
Adhyaya 23
मृगतीर्थमाहात्म्य (Mṛgatīrtha Māhātmya — The Glory of the Deer-Tīrtha)
સૂતજી પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલ ‘મૃગતીર્થ’ નામના પરમ પવિત્ર તીર્થનું મહાત્મ્ય વર્ણવે છે. તેઓ કહે છે કે ચૈત્ર શુક્લ ચતુર્દશીના દિવસે સૂર્યોદય સમયે જે શ્રદ્ધાપૂર્વક ત્યાં સ્નાન કરે, તે ભારે પાપભાર ધરાવતો હોવા છતાં પશુયોનિમાં પડતો નથી; તીર્થસ્નાનથી શુદ્ધિ અને ઉન્નતિ થાય છે. ઋષિઓ ત્યારબાદ તેની ઉત્પત્તિ અને વિશેષ ફળ પૂછે છે. સૂત કથા કહે છે—એક મહાવનમાં શિકારીઓ હરણોના ઝુંડનો પીછો કરે છે. બાણોથી ઘાયલ અને ભયભીત હરણો એક ઊંડા જળાશયમાં પ્રવેશે છે. તે જળના પ્રભાવથી તેઓ માનવસ્થિતિ પ્રાપ્ત કરે છે; માત્ર સ્નાનથી જ તેમના બાહ્ય લક્ષણોમાં પણ સૌષ્ઠવ અને સંસ્કાર પ્રગટ થાય છે. પછી કારણ જણાવાય છે કે આ જળ પૂર્વોક્ત ‘લિંગ-ભેદ-ઉદ્ભવ’ સાથે સંકળાયેલું છે. ધૂળથી ઢંકાયેલો સ્ત્રોત દૈવી વિધાનથી વલ્મીક (ચાંટિયાંના ટેકરા)ના છિદ્રથી ફરી પ્રગટ થયો અને ધીમે ધીમે તે સ્થળે પ્રસિદ્ધ થયો. ઉદાહરણરૂપે ત્રિશંકુ, હીન સ્થિતિમાં હોવા છતાં, ત્યાં સ્નાન કરીને દિવ્ય રૂપ ફરી પ્રાપ્ત કરે છે. તેથી શિકારી અને હરણ—બન્ને—આ તીર્થમાં સ્નાનથી પાપમલથી મુક્ત થઈ ઉત્તમ ગતિ પામે છે.
Adhyaya 24
विष्णुपद-तीर्थमाहात्म्यम् (The Māhātmya of the Viṣṇupada Tīrtha)
આ અધ્યાયમાં સૂતજી ‘વિષ્ણુપદ’ નામના તીર્થનું માહાત્મ્ય વર્ણવે છે—તે પરમ મંગલમય અને સર્વ પાપનો નાશ કરનાર છે. દક્ષિણાયન અને ઉત્તરાયનના સંધિકાળે જે ભક્ત શ્રદ્ધા અને એકાગ્રતાથી વિષ્ણુના પાદચિહ્નની પૂજા કરીને આત્મનિવેદન કરે છે, તેને વિષ્ણુનું પરમ પદ પ્રાપ્ત થાય છે. ઋષિઓ તીર્થની ઉત્પત્તિ તથા દર્શન, સ્પર્શ અને સ્નાનના ફળ પૂછે છે. સૂત ત્રિવિક્રમ પ્રસંગ કહે છે—વિષ્ણુએ બલિને બાંધી ત્રણ પગલાંમાં ત્રિલોક વ્યાપ્યા; ત્યારે નિર્મળ દિવ્ય જળનું અવતરણ થયું, જે આગળ ગંગા તરીકે પ્રસિદ્ધ થયું અને ‘વિષ્ણુપદી’ તરીકે સ્મરાયું, જેથી પ્રદેશ પાવન થયો. વિધિપૂર્વક સ્નાન પછી પાદચિહ્નનો સ્પર્શ પરમ ગતિ આપે છે; ત્યાં કરેલું શ્રાદ્ધ ગયા સમાન ફળ આપે છે; માઘસ્નાન પ્રયાગ સમાન ફળ આપે છે; દીર્ઘ સાધના અને અસ્થિવિસર્જન પણ મુક્તિમાં સહાયક કહેવાય છે. નારદપ્રોક્ત ગાથાના આધારથી કહેવામાં આવ્યું છે કે વિષ્ણુપદી જળમાં એકવાર સ્નાન કરવાથી અનેક તીર્થો, દાનો અને તપસ્યાના સંયુક્ત ફળ મળે છે. અંતે અયનવ્રત માટે મંત્ર આપવામાં આવે છે—છ માસમાં મૃત્યુ આવે તો પણ વિષ્ણુપાદ જ શરણ બને; પછી બ્રાહ્મણપૂજા અને સમૂહભોજન દ્વારા વિધિનું ધર્મપૂર્ણ સમાપન દર્શાવાયું છે.
Adhyaya 25
विष्णुपदीगङ्गाप्रभावः — The Efficacy of the Viṣṇupadī Gaṅgā
સૂતા ગંગા-માહાત્મ્યરૂપે એક ઉપદેશક પ્રસંગ વર્ણવે છે. ચમત્કારપુરનો શિસ્તબદ્ધ બ્રાહ્મણ ચંડશર્મા યુવાનીના આસક્તિભાવમાં ફસાઈ જાય છે. એક રાત્રે તરસ લાગતાં તે પાણી સમજી એક ગણિકાએ આપેલું મદ્ય અજાણતાં પી જાય છે; તેણીએ પણ તેને જળ જ માન્યું હતું. બ્રાહ્મણ માટે આ અતિક્રમણ સમજાતાં તે પ્રાયશ્ચિત્ત માટે વિદ્વાન બ્રાહ્મણોની સભામાં જાય છે; તેઓ ધર્મશાસ્ત્ર અનુસાર પીધેલા મદ્યના પ્રમાણ જેટલું અગ્નિવર્ણ ઘૃત પીવાનું વિધાન કહે છે. પ્રાયશ્ચિત્તની તૈયારીમાં તેના માતા-પિતા આવે છે. પિતા શાસ્ત્રો જોઈ કઠોર ઉપાયો વિચારે છે અને દાન તથા તીર્થયાત્રા જેવા વિકલ્પો પણ સૂચવે છે; પરંતુ પુત્ર નિર્ધારિત વિધિ (મૌંજી-હોમ વગેરેનો ઉલ્લેખ) કરવા અડગ રહે છે. માતા-પિતા પણ પુત્ર સાથે અગ્નિપ્રવેશ કરવાનો સંકલ્પ કરે છે. આ સંકટમાં તીર્થયાત્રા કરતા મહર્ષિ શાંડિલ્ય આવે છે અને કહે છે—ગંગા ઉપલબ્ધ હોય ત્યાં નિષ્ફળ મૃત્યુ કેમ; કઠોર તપ તો ગંગા ન હોય એવા પ્રદેશો માટે જ નિર્ધારિત છે. તેઓ સૌને વિષ્ણુપદી ગંગા તરફ દોરી જાય છે; આચમન અને સ્નાન માત્રથી ચંડશર્મા તત્ક્ષણે શુદ્ધ થાય છે, અને દિવ્યવાણી (ભારતી) તેની શુદ્ધિની પુષ્ટિ કરે છે. અધ્યાય પશ્ચિમ સીમાએ આવેલી આ ગંગાને ‘પાપનાશિની’ કહી, આ તીર્થ દ્વારા સર્વપાપહરણનો સિદ્ધાંત સ્થાપે છે.
Adhyaya 26
हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्योपदेशः (Instruction on the Glory of Hāṭakeśvara Kṣetra)
આ અધ્યાયમાં સૂતજી કથા આરંભે છે અને દક્ષિણ–ઉત્તર સીમા-પ્રસંગનો ઉલ્લેખ કરે છે. મથુરામાં યમુના કિનારે ‘ગોકર્ણ’ નામના બે પ્રતિષ્ઠિત બ્રાહ્મણોનું વર્ણન આવે છે. યમરાજની આજ્ઞાથી દૂત ભૂલથી દીર્ઘાયુ બ્રાહ્મણને લઈ આવે છે; ત્યારે યમરાજ ભૂલ સુધારી ધર્મ-ન્યાય અને કર્મફળના નિયમો વિષે બ્રાહ્મણ સાથે સંવાદ કરે છે. ગરીબીથી પીડિત બ્રાહ્મણ મૃત્યુ ઇચ્છે છે અને યમરાજની નિષ્પક્ષતા, કર્મપરિણામની વ્યવસ્થા તથા દંડવિધાન વિશે પૂછે છે; સાથે નરકોના પ્રકારો પણ જાણવા માગે છે. યમરાજ વૈતરણિ સહિત એકવીસ નરકોનું ક્રમવાર વર્ણન કરે છે અને ચોરી, વિશ્વાસઘાત, ખોટી સાક્ષી, હિંસા વગેરે પાપો અનુસાર તેમના ફળ જણાવે છે. પછી ઉપદેશ દંડવર્ણનથી નીતિ-આચરણ તરફ વળે છે—તીર્થયાત્રા, દેવપૂજા, અતિથિસત્કાર, અન્ન-જળ-આશ્રયદાન, સંયમ, સ્વાધ્યાય અને લોકહિત કાર્યો (કૂવો, તળાવ, મંદિર વગેરેનું નિર્માણ) રક્ષણકારી સાધન ગણાય છે. અંતે યમરાજ ‘ગુપ્ત’ તારક ઉપદેશ આપે છે—આનર્ત પ્રદેશના હાટકેશ્વર ક્ષેત્રમાં શિવભક્તિ થોડા સમય માટે પણ મહાપાપ શમાવી શિવલોક આપે છે. બંને ગોકર્ણ ત્યાં પૂજા કરીને સીમા પાસે લિંગ પ્રતિષ્ઠા કરે છે, તપ કરે છે અને દિવ્ય ગતિ પામે છે. ચતુર્દશીની રાત્રિ-જાગરણની વિશેષ પ્રશંસા છે, જે સંતાન, ધન અને અંતે મોક્ષ સુધી ફળ આપે છે. ક્ષેત્રમાં નિવાસ, ખેતી, સ્નાન અને પશુઓનું મૃત્યુ પણ પુણ્યદાયક કહેવાય છે; જ્યારે ધર્મવિરોધી લોકો શુભ સ્થિતિમાંથી વારંવાર પતન પામે છે એમ જણાવાયું છે.
Adhyaya 27
युगप्रमाण-स्वरूप-माहात्म्यवर्णनम् (Yuga Measures, Characteristics, and Their Theological Significance)
આ અધ્યાયમાં ચારેય યુગોના પ્રમાણ (કાલમાન), સ્વરૂપ (લક્ષણો) અને તેમનું માહાત્મ્ય (ધર્મ-નીતિસંબંધી મહત્ત્વ) ક્રમશઃ વર્ણવાયું છે. ઋષિઓ સૂતને પૂછે છે—કૃત, ત્રેતા, દ્વાપર અને કલિયુગનું સંપૂર્ણ વર્ણન કરો. સૂત પ્રાચીન પ્રસંગ કહે છે: દેવસભામાં ઇન્દ્ર (શક્ર) દેવો સાથે બેઠા બૃહસ્પતિને યુગોની ઉત્પત્તિ અને માનદંડ વિષે વિનયપૂર્વક પ્રશ્ન કરે છે. બૃહસ્પતિ કૃતયુગમાં ધર્મ ચતુષ્પાદ પૂર્ણ, આયુષ્ય દીર્ઘ, યજ્ઞ-આચાર સુવ્યવસ્થિત; રોગ, નરકભય અને પ્રેતાવસ્થા જેવા દુઃખો નથી, લોકો નિષ્કામ ભાવથી કર્મ કરે છે એમ કહે છે. ત્રેતાયુગમાં ધર્મ ત્રિપાદ થાય છે, સ્પર્ધા અને કામ્યધર્મ વધે છે; ગ્રંથદૃષ્ટિએ મિશ્ર સંયોગોથી સમાજમાં વિવિધ સંકર-સમૂહોની ઉત્પત્તિનું વર્ગીકરણ પણ આવે છે. દ્વાપરમાં ધર્મ અને પાપ સમ (બે-બે) થાય છે, સંશય વધે છે અને ફળ મુખ્યત્વે સંકલ્પ/ભાવ અનુસાર મળે છે. કલિયુગમાં ધર્મ એકપાદ, સામાજિક વિશ્વાસ તૂટે છે, આયુષ્ય ઘટે છે, પ્રકૃતિ અને નૈતિક વ્યવસ્થા બગડે છે તથા ધાર્મિક સંસ્થાઓ ક્ષીણ થાય છે. અંતે ફલશ્રુતિ—આ યુગોપદેશનું પઠન કે શ્રવણ જન્મોજન્મના પાપનો નાશ કરે છે.
Adhyaya 28
Hāṭakeśvara-kṣetra: Tīrthānāṃ Kali-bhaya-śaraṇya (Hāṭakeśvara as a refuge of tīrthas from Kali)
આ અધ્યાય સૂતજી ઋષિસભામાં વર્ણવે છે. દેવસભામાં પ્રભાસ વગેરે દેહધારી તીર્થો કલિયુગના આરંભથી ચિંતિત થઈ વિનંતી કરે છે કે અશુચિ સ્પર્શથી તેમનો તીર્થપ્રભાવ ન મલિન થાય; તેથી તેઓ કલીદોષથી અસ્પૃશ્ય એવું સુરક્ષિત આશ્રયસ્થાન માંગે છે. કરુણાથી પ્રેરિત શક્ર (ઇન્દ્ર) બૃહસ્પતિને પૂછે છે કે તીર્થો માટે ‘કલીથી અસ્પૃશ્ય’ સામૂહિક શરણ ક્યાં છે. બૃહસ્પતિ વિચાર કરીને હાટકેશ્વર નામનું અનુપમ ક્ષેત્ર દર્શાવે છે—શૂલધારી શિવના લિંગના ‘પતન’થી પ્રગટ થયેલું, અને ત્રિશંકુ રાજા માટે વિશ્વામિત્રે કરેલા તપ સાથે જોડાયેલું. પ્રસંગમાં ત્રિશંકુએ કલંકિત સ્થિતિ ત્યજી દેહ સહિત સ્વર્ગ પ્રાપ્ત કર્યો તે સ્મરણ કરાવી, આ સ્થાનને નૈતિક તથા વિધિગત પરિવર્તન/ઉદ્ધારનું તીર્થ બતાવવામાં આવે છે. રક્ષણની વ્યવસ્થા પણ કહે છે—ઇન્દ્રની આજ્ઞાથી સંવર્તક પવન તીર્થને ધૂળથી ભર્યું; કલિયુગમાં નીચે હાટકેશ્વર અને ઉપર અચલેશ્વર રક્ષા કરે છે. પાંચ ક્રોશ પરિમિત આ ક્ષેત્ર કલીની પહોંચથી પરે જાહેર છે; તેથી તીર્થો પોતાના-પોતાના ‘અંશ’ રૂપે ત્યાં નિવાસ કરે છે. અંતે અસંખ્ય તીર્થોની હાજરી જણાવી આગળ નામ-સ્થાન-ફળની યાદી આવશે એમ કહે છે; તેમજ શ્રવણ, ધ્યાન, સ્નાન, દાન અને સ્પર્શથી પાપક્ષય થાય એવી ફલશ્રુતિ આપે છે.
Adhyaya 29
Siddheśvara-liṅga Māhātmya and the Śaiva Ṣaḍakṣara: Longevity, Release from Curse, and Ahiṃsā-Instruction
અધ્યાય ૨૯માં સૂતજી એક પ્રસિદ્ધ ક્ષેત્રનું વર્ણન કરે છે, જ્યાં ઋષિ, તપસ્વી અને રાજાઓ તપ અને સિદ્ધિ માટે એકત્ર થાય છે. હાટકેશ્વર-ક્ષેત્રમાં સ્થિત સિદ્ધેશ્વર-લિંગનું માહાત્મ્ય કહેવામાં આવ્યું છે—તેનું સ્મરણ, દર્શન અને સ્પર્શ પણ સિદ્ધિ આપનાર ગણાય છે. ત્યારબાદ દક્ષિણામૂર્તિ-સંદર્ભ સાથે શૈવ ષડક્ષર મંત્રનો ઉપદેશ આવે છે; જપની સંખ્યાથી આયુષ્ય વધે છે એમ સાંભળીને ઋષિઓ આશ્ચર્યચકિત થાય છે. સૂતજી વત્સ નામના બ્રાહ્મણનો પ્રત્યક્ષ દૃષ્ટાંત કહે છે—અતિ વર્ષોનો હોવા છતાં તે યુવાન જેવો દેખાય છે. સિદ્ધેશ્વર પાસે સતત ષડક્ષર-જપથી યુવાની સ્થિર રહી, જ્ઞાન વિસ્તર્યું અને આરોગ્ય ટક્યું એમ તે જણાવે છે. પછી અંતઃકથા: એક ધનવાન યુવાન શિવોત્સવમાં વિઘ્ન કરે છે; શિષ્યના વચનથી તેને સર્પરૂપનો શાપ મળે છે. પછી તેને સમજાવવામાં આવે છે કે ષડક્ષર મંત્ર ભારે દોષોને પણ શુદ્ધ કરે છે; વત્સે જળસર્પને પ્રહાર કરતાં દિવ્ય સ્વરૂપ મુક્ત થાય છે અને શાપમોચન થાય છે. અધ્યાયમાં નૈતિક ઉપદેશ પણ છે—સર્પવધનો ત્યાગ, અહિંસા પરમ ધર્મ, માંસાહારના તર્કોની ટીકા અને હિંસામાં સહભાગિતાના પ્રકારો. અંતે શ્રવણ-પઠન અને મંત્રજપને રક્ષક, પુણ્યદાયક અને પાપનાશક સાધના કહી ફલશ્રુતિ આપવામાં આવે છે.
Adhyaya 30
Siddheśvara at Camatkārapura: Hamsa’s Tapas, Liṅga-Pūjā, and Ṣaḍakṣara-Mantra Phala
અધ્યાય 30માં ઋષિઓ પૂછે છે કે તે સ્થળે સિદ્ધેશ્વર કેવી રીતે પ્રસન્ન થયા. સૂત પૂર્વવૃત્તાંત કહે છે—હંસ નામનો એક સિદ્ધ પુત્રહીનતા અને વધતી વયની વ્યથા થી દુઃખિત હતો. ઉપાય જાણવા તે અંગિરસપુત્ર બૃહસ્પતિ પાસે ગયો અને તીર્થ, વ્રત કે શાંતિકર્મમાંથી કયો માર્ગ સંતાનપ્રાપ્તિ માટે અસરકારક છે તે પૂછ્યું. વિચાર કરીને બૃહસ્પતિ તેને ચમત્કારપુર ક્ષેત્રમાં જઈ ત્યાં તપ કરવા કહે છે અને જણાવે છે કે એ જ શુભ ઉપાયથી વંશને ધારણ કરનાર યોગ્ય પુત્ર મળશે. હંસ ત્યાં પહોંચી વિધિપૂર્વક લિંગપૂજા કરે છે અને દિવસ-રાત નિયમબદ્ધ ભક્તિ ચાલુ રાખે છે—પુષ્પ, નૈવેદ્ય, ગીત-વાદ્ય અને કઠોર તપ સાથે. તે ચાંદ્રાયણ, કૃચ્છ્ર, પ્રાજાપત્ય/પરાક પ્રકારના વ્રતો અને માસભરના ઉપવાસ પણ કરે છે. હજાર વર્ષ પછી મહાદેવ ઉમા સહિત પ્રગટ થઈ દર્શન આપે છે અને વર માંગવા કહે છે. હંસ વંશસ્થાપન માટે પુત્રોની યાચના કરે છે. શિવ તે લિંગની શાશ્વત પ્રતિષ્ઠા જાહેર કરી સર્વ માટે પ્રતિજ્ઞા કરે છે—જે ત્યાં ભક્તિથી પૂજા કરશે તેને ઇચ્છિત ફળ મળશે; અને લિંગના દક્ષિણ ભાગેથી જપ કરનારને ષડક્ષર મંત્રની પ્રાપ્તિ સાથે દીર્ઘાયુ અને પુત્રલાભ વગેરે ફળ મળે. પછી શિવ અંતર્ધાન થાય છે; હંસ ઘરે પરત જઈ પુત્રપ્રાપ્તિ કરે છે. અંતે દુર્લભ ઇચ્છાઓ માટે સ્પર્શ, પૂજા, પ્રણામ અને પ્રભાવશાળી ષડક્ષર-જપની સાવધ વિધિ જણાવાય છે.
Adhyaya 31
Nāgatīrtha–Nāgahṛda Māhātmya (श्रावणपञ्चमी-व्रत, नागपूजा, श्राद्ध-फलश्रुति)
અધ્યાય ૩૧માં નાગતીર્થ ‘નાગહ્રદ’નું માહાત્મ્ય વર્ણવાયું છે. ત્યાં સ્નાન કરવાથી સર્પભય દૂર થાય છે. ખાસ કરીને શ્રાવણ માસના કૃષ્ણપક્ષ પંચમીએ સ્નાન કરવાથી વંશપરંપરાએ પણ સર્પદંશાદિ આપત્તિથી રક્ષણ મળે છે—એવો કાલવિશેષ જણાવાયો છે. કારણકથામાં શેષ વગેરે મુખ્ય નાગો માતૃશાપના દબાણથી તપ કરે છે; તેમની સંતતિ વધીને માનવો માટે ઉપદ્રવ બને છે. પીડિત પ્રાણીઓ બ્રહ્માને શરણ જાય છે. બ્રહ્મા નવ નાગનાયકોને સંતતિ-નિગ્રહનો ઉપદેશ આપે છે; તે નિષ્ફળ જાય ત્યારે પાતાળનિવાસનો નિયમ અને પૃથ્વી પર આવવા માટે પંચમીનો સમયનિયમ સ્થાપે છે. સાથે ધર્મનિયમ કહે છે કે નિર્દોષ મનુષ્યોને, ખાસ કરીને મંત્ર-ઔષધિથી રક્ષિત લોકોને, હાનિ ન કરવી. પછી કર્મફળ—શ્રાવણ પંચમીએ નાગપૂજા કરવાથી ઇષ્ટસિદ્ધિ થાય છે; ત્યાં કરેલું શ્રાદ્ધ વિશેષ ફળદાયક છે, સંતાનકામીઓ માટે અને સર્પદંશમૃતકો માટે પણ. યોગ્ય વિધિથી આ તીર્થમાં શ્રાદ્ધ ન થાય ત્યાં સુધી પ્રેતસ્થિતિ ટકી શકે છે એમ કહેવાયું છે. દૃષ્ટાંતમાં ઇન્દ્રસેન રાજા સર્પદંશથી મરે છે; પુત્ર અન્યત્ર શ્રાદ્ધ કરીને પણ ફળ ન પામે, સ્વપ્નાદેશથી ચમત્કારપુર/નાગહ્રદમાં શ્રાદ્ધ કરે છે. શ્રાદ્ધભોજી બ્રાહ્મણ મળવો મુશ્કેલ બને છે, અંતે દેવશર્મા સ્વીકારે છે અને આકાશવાણી પિતાની મુક્તિ જાહેર કરે છે. અંતે ફલશ્રુતિ—પંચમીએ આ માહાત્મ્યનું શ્રવણ-પાઠ સર્પભય હરશે, ભક્ષણજન્યાદિ પાપ ઘટાડશે, ગયાશ્રાદ્ધ સમ ફળ આપશે; અને શ્રાદ્ધકાળે પાઠ કરવાથી દ્રવ્ય, વ્રત કે કર્તા-સંબંધિત દોષો પણ શમશે।
Adhyaya 32
सप्तर्ष्याश्रम-माहात्म्य तथा लोभ-निरोधोपदेशः (Glory of the Saptarṣi Āśrama and Instruction on Restraining Greed)
સૂત શુભ ક્ષેત્રમાં આવેલા પ્રસિદ્ધ સપ્તર્ષિ-આશ્રમનું માહાત્મ્ય વર્ણવે છે. શ્રાવણ પૂર્ણિમા/પંદરમીના દિવસે સ્નાન કરવાથી ઇચ્છિત ફળ મળે છે, અને વનમાં મળતા સરળ ફળ‑મૂળથી કરેલું શ્રાદ્ધ પણ મહાસોમયાગ જેટલું પુણ્યદાયક કહેવાયું છે. ભાદ્રપદ શુક્લ પંચમીએ ક્રમપૂજાનું વિધાન મંત્રો સાથે જણાવાયું છે—અત્રિ, વસિષ્ઠ, કશ્યપ, ભરદ્વાજ, ગૌતમ, કૌશિક (વિશ્વામિત્ર), જમદગ્નિ અને અરુંધતીના નામે આરાધના કરવી. પછી બાર વર્ષના દુર્ભિક્ષની કથા આવે છે—વર્ષા ન થતાં લોકધર્મો ઢળી પડે છે, છતાં ભૂખ્યા ઋષિઓ પણ અધર્મ તરફ વળતા નથી. રાજા વૃષાદર્ભિ તેમને પ્રતિગ્રહ (રાજદાન સ્વીકાર) કરવા કહે છે, પરંતુ તે નૈતિક રીતે જોખમી માનીને તેઓ ઇનકાર કરે છે. રાજા સોનાથી ભરેલા ઉદુંબર રાખીને પરીક્ષા કરે છે; ઋષિઓ છુપાયેલું ધન ત્યજીને અપરીગ્રહ, સંતોષ અને વધતી જતી ઇચ્છાના સ્વભાવ પર ઉપદેશ આપે છે. ચમત્કારપુર ક્ષેત્રમાં તેમને કૂતરા-મુખવાળો ભિક્ષુક મળે છે (પછી તે ઇન્દ્ર/પુરંદર હોવાનું પ્રગટ થાય છે). તે તેમની એકઠી કરેલી કમળનાળીઓ લઈ જઈ વ્રત-નિષ્ઠાની કસોટી કરે છે; પછી ઇન્દ્ર પરીક્ષા ખુલાસે કરીને તેમના નિર્લોભપણાની પ્રશંસા કરી વર આપે છે. ઋષિઓ આશ્રમને સદાય પાવન, પાપનાશક તીર્થ બનાવવા માંગે છે; ઇન્દ્ર વર આપે છે કે ત્યાં શ્રાવણમાં કરેલું શ્રાદ્ધ અભીષ્ટસિદ્ધિ આપશે અને નિષ્કામ કર્મો મોક્ષપ્રદ થશે. તેઓ ત્યાં તપ કરીને અમરત્વસદૃશ પદ પામે છે અને શિવલિંગ સ્થાપે છે; તેના દર્શન‑પૂજનથી શુદ્ધિ અને મુક્તિ મળે છે. અંતે ફલશ્રુતિમાં આ આશ્રમકથન આયુષ્યવર્ધક અને પાપહારી કહેવાયું છે.
Adhyaya 33
अगस्त्याश्रम-माहात्म्य तथा विंध्य-निग्रहः (Agastya’s Hermitage: Sanctity, the Vindhya Episode, and the Solar Observance)
સૂતા કહે છે કે અગસ્ત્યના પવિત્ર આશ્રમમાં મહાદેવની આરાધના થાય છે. ચૈત્ર શુક્લ ચતુર્દશીએ દિવાકર (સૂર્ય) ત્યાં આવી શંકરની પૂજા કરે છે—એવું પ્રસિદ્ધ છે. જે ભક્તિથી ત્યાં શિવપૂજન કરે છે તે દિવ્ય સાન્નિધ્ય પામે છે; અને યોગ્ય શ્રદ્ધાથી કરેલું શ્રાદ્ધ પિતૃઓને વિધિવત્ પિતૃકર્મ જેટલું જ તૃપ્ત કરે છે. ઋષિઓ પૂછે છે—સૂર્ય અગસ્ત્યાશ્રમની પરિક્રમા કેમ કરે છે? સૂતા વિંધ્યની કથા કહે છે—સુમેરુ સાથે સ્પર્ધામાં વિંધ્યે સૂર્યનો માર્ગ રોક્યો, જેથી કાળગણના, ઋતુચક્ર અને યજ્ઞાદિ કર્મચક્ર ભંગ થવાની ભીતિ ઊભી થઈ. સૂર્ય બ્રાહ્મણવેશમાં અગસ્ત્યની શરણ લે છે; અગસ્ત્ય વિંધ્યને આજ્ઞા આપે છે—મારી દક્ષિણયાત્રા પૂરતી થાય ત્યાં સુધી ઊંચાઈ ઘટાડીને એમ જ સ્થિર રહો. પછી અગસ્ત્ય લિંગ સ્થાપે છે અને સૂર્યને દર વર્ષે એ જ તિથિએ તેની પૂજા કરવા કહે છે; જે મનુષ્ય એ ચતુર્દશીએ લિંગપૂજા કરે તે સૂર્યલોક અને મોક્ષાભિમુખ પુણ્ય પામે છે. અંતે સૂતા ત્યાં સૂર્યના પુનરાગમનનું પ્રતિપાદન કરી વધુ પ્રશ્નો માટે આમંત્રણ આપે છે.
Adhyaya 34
अध्याय ३४ — देवासुरसंग्रामे शंभोः परित्राणकथनम् (Chapter 34: Śambhu’s Intervention in the Deva–Dānava Battle)
અધ્યાય ૩૪માં ઋષિઓ સૂતને અગાઉના એક પ્રસંગ—એક મુનિ અને ક્ષીરસમુદ્ર (પયસાં-નિધિ)—વિશે પૂછે છે. સૂત ત્યારે એક પ્રાચીન સંકટનું વર્ણન કરે છે: કાલેય/કાલિકેય નામના પ્રબળ દાનવો પ્રગટ થઈ દેવોના તેજને દબાવે છે અને ત્રિલોકની સ્થિરતા હચમચાવે છે. દેવોની પીડા જોઈ વિષ્ણુ મહેશ્વરને શરણ જઈ તાત્કાલિક પ્રતિઘાત જરૂરી છે એમ વિનંતી કરે છે. વિષ્ણુ, રુદ્ર અને ઇન્દ્રના નેતૃત્વમાં દેવો યુદ્ધ માટે એકત્ર થાય છે અને જગતને કંપાવતો સંઘર્ષ શરૂ થાય છે. વિશેષ પ્રસંગમાં ઇન્દ્રનો સામનો દાનવ કાલપ્રભ સાથે થાય છે—તે ઇન્દ્રનું વજ્ર ઝૂંટી લે છે અને ભયંકર ગદાઘાતથી ઇન્દ્રને પાડી દે છે; ભયથી દેવસેના અસ્તવ્યસ્ત થઈ પાછી ખસે છે. ત્યારબાદ ગરુડારૂઢ વિષ્ણુ અસ્ત્રજાળ કાપી દાનવોને છૂટા પાડે છે, પરંતુ કાલખંજ વિષ્ણુ અને ગરુડને ઘાયલ કરે છે. વિષ્ણુ સુદર્શનચક્ર છોડે છે; દાનવ તેને સીધું સામનો કરવા પ્રયત્ન કરે છે, તેથી વિષ્ણુની વ્યથા વધે છે. આ સમયે ત્રિપુરાંતક શિવ નિર્ણાયક રીતે પ્રવેશી શૂલપ્રહારથી આક્રમક દાનવનો વધ કરે છે અને કાલપ્રભ સહિત ‘કાલ’ ઉપાધિવાળા મુખ્ય દાનવ નાયકોને પરાજિત કરે છે. શત્રુ નેતૃત્વ તૂટતાં ઇન્દ્ર અને વિષ્ણુ સ્થિર થઈ મહાદેવની સ્તુતિ કરે છે; દેવો બાકી દાનવોને હાંકી કાઢે છે. ઘાયલ અને નેતાવિહોણા દાનવો ભાગીને વરુણના ધામમાં શરણ લે છે. અધ્યાયનો બોધ—દેવોની સંયુક્ત ક્રિયા દ્વારા ધર્મની પુનઃસ્થાપના થાય છે અને શંભુનું રક્ષણ ત્રિલોકને સ્થિર કરે છે।
Adhyaya 35
अगस्त्येन सागरशोषणं तथा कालेयदानवनिग्रहः (Agastya Dries the Ocean and the Suppression of the Kāleya Asuras)
આ અધ્યાયમાં કાલેય દૈત્યો સમુદ્રમાં આશ્રય લઈને રાત્રે ઋષિઓ, યજ્ઞ કરનારાઓ અને ધર્મનિષ્ઠ સમુદાયો પર આક્રમણ કરે છે; પરિણામે પૃથ્વી પર યજ્ઞ-ધર્મની વ્યવસ્થા તૂટી પડે છે. યજ્ઞભાગ ન મળતાં દેવો અત્યંત વ્યાકુળ થાય છે અને સમજે છે કે સમુદ્રના આવરણમાં રહેલા શત્રુઓનો દમન કરવો અઘરો છે. તેથી તેઓ ચામત્કારપુરના પવિત્ર ક્ષેત્રમાં રહેલા મહર્ષિ અગસ્ત્યને શરણ જાય છે. અગસ્ત્ય દેવોનું સન્માન કરીને વર્ષાંતમાં વિદ્યાબળ અને યોગિનીશક્તિના આધારથી સમુદ્ર શોષી નાખવાની પ્રતિજ્ઞા કરે છે. તેઓ પીઠોની સ્થાપના કરી યોગિનીગણોની—વિશેષ કરીને કન્યારૂપિણીઓની—વિધિવત પૂજા કરે છે; દિક્પાલો અને ક્ષેત્રપાલોનું પૂજન કરે છે અને ‘શોષિણી’ વિદ્યાથી સંબંધિત આકાશગામિની દેવીને પ્રસન્ન કરે છે. દેવી સિદ્ધિ આપીને અગસ્ત્યના મુખમાં પ્રવેશે છે; પછી અગસ્ત્ય સમુદ્ર પીને સમુદ્રને ભૂમિસમાન કરી દે છે. ત્યારે દેવો પ્રગટ થયેલા દૈત્યોનો સંહાર કરે છે; બચેલા પાતાળમાં ભાગે છે. જળ પુનઃસ્થાપન માટે દેવો વિનંતી કરે ત્યારે અગસ્ત્ય ભવિષ્યકથા કહે છે—સગરના સાઠ હજાર પુત્રોનું ખોદકામ અને ભગીરથ દ્વારા ગંગાવતરણથી ગંગાપ્રવાહે સમુદ્ર ફરી ભરાશે. અંતે અગસ્ત્ય ચામત્કારપુરમાં પીઠો સદાય સ્થિર રહે તેવી પ્રાર્થના કરે છે; અષ્ટમી અને ચતુર્દશીની પૂજાથી ઇષ્ટસિદ્ધિ મળે—દેવો ‘ચિત્રેશ્વર’ નામે પીઠને માન્ય કરી, પાપભાર ધરાવનારને પણ શીઘ્ર ફળ મળવાનું વચન આપે છે.
Adhyaya 36
चित्रेश्वरपीठ-मन्त्रजप-माहात्म्य (Glorification of Mantra-Japa at the Citreśvara Pīṭha)
અધ્યાય ૩૬માં ઋષિઓ અગસ્ત્યે સ્થાપિત કરેલા ચિત્રેશ્વર પીઠનું પ્રમાણ અને પ્રભાવ પૂછે છે. સૂત તે તીર્થની મહિમા અતિશય રીતે વર્ણવીને કહે છે કે ત્યાં કરાયેલ મંત્રજપથી યોગીઓને સિદ્ધિ મળે છે અને અનેક અભીષ્ટ પૂર્ણ થાય છે—પુત્રપ્રાપ્તિ, રક્ષા, દુઃખનિવારણ, સમાજ-રાજકીય અનુકૂળતા, ધન-સમૃદ્ધિ, યાત્રાસફળતા; તેમજ રોગ, ગ્રહપીડા, ભૂતબાધા, વિષ, સર્પ, વન્ય પ્રાણી, ચોરી, વિવાદ અને શત્રુઓના ભયનું શમન થાય છે. પછી ઋષિઓ પૂછે છે કે જપ અસરકારક કેવી રીતે બને. સૂત પિતાથી સાંભળેલી પરંપરા અને દુર્વાસા-સંવાદના આધાર પર નિયમબદ્ધ ક્રમ જણાવે છે—પ્રથમ લક્ષજપ, પછી વધારાની સંખ્યા, અને જપના દશાંશ પ્રમાણમાં હોમ; શાંતિ-પૌષ્ટિક જેવા સૌમ્ય કર્મ અનુસાર આહુતિઓ ગોઠવાય છે. કૃત-ત્રેતા-દ્વાપર-કલી યુગ પ્રમાણે સાધનાનું માન બદલાય છે. અંતે વિધિવત્ અનુષ્ઠાન પૂર્ણ થતાં સાધકની કાર્યક્ષમતા વધે છે; સિદ્ધિ અચાનક ચમત્કાર નહીં, પરંતુ શાસ્ત્રીય નિયમાનુસાર પ્રાપ્ત થતી વ્યવસ્થા છે।
Adhyaya 37
Durvāsā, Suśīla, and the Establishment of the Duḥśīla-Prāsāda (Śiva Shrine Narrative)
આ અધ્યાયમાં વિદ્વાન બ્રાહ્મણોની સભા વેદવ્યાખ્યા, યજ્ઞ-વિધિચર્ચા અને વાદવિવાદમાં તલ્લીન હોવાનું વર્ણન છે. ત્યાં આવેલા ઋષિ દુર્વાસા શંભુના આયતન/પ્રાસાદની સ્થાપના માટે યોગ્ય સ્થાન પૂછે છે; પરંતુ પાંડિત્યનો અહંકાર અને તર્કાસક્તિથી સભા ઉત્તર આપતી નથી. દુર્વાસા જ્ઞાન, ધન અને કુલ—આ ત્રણ પ્રકારના મદને દોષરૂપ ગણાવી દીર્ઘકાળ સામાજિક કલહ થશે એવો શાપ આપે છે. પછી વૃદ્ધ બ્રાહ્મણ સુશીલ ઋષિને અનુસરી ક્ષમા માગે છે અને મંદિર નિર્માણ માટે ભૂમિ અર્પે છે. દુર્વાસા તે સ્વીકારી શુભવિધિઓ કરીને શિવપ્રાસાદનું નિર્માણ કરે છે. પરંતુ અન્ય બ્રાહ્મણો સુશીલના એકતરફી દાનથી ક્રોધિત થઈ તેને બહિષ્કૃત કરે છે અને મંદિરકાર્યની નિંદા કરીને તેને કીર્તિ અને નામમાં ‘અપૂર્ણ’ કહી ‘દુઃશીલ’ નામથી બદનામ કરે છે. તથા છતાં અંતે એ ધામ પ્રસિદ્ધ બને છે—તેના દર્શનમાત્રથી પાપનાશ થાય છે એમ કહેવાય છે. વિશેષ કરીને શુક્લાષ્ટમીના દિવસે મધ્યલિંગનું દર્શન અને મનન કરનાર નરકલોકો નથી જોતો. અધ્યાય વિનમ્રતા અને પ્રાયશ્ચિત્તની મહિમા દર્શાવી, ગર્વ અને ફૂટની નિંદા કરે છે તથા પ્રતિષ્ઠા અને લિંગદર્શનની આધ્યાત્મિક શક્તિ સ્થાપે છે.
Adhyaya 38
धुन्धुमारेश्वर-माहात्म्य (The Māhātmya of Dhundhumāreśvara)
આ અધ્યાયમાં સૂત–ઋષિ સંવાદ દ્વારા ધુન્ધુમારેશ્વર ક્ષેત્રનું માહાત્મ્ય વર્ણવાયું છે. રાજા ધુન્ધુમાર શિવલિંગની પ્રતિષ્ઠા કરીને રત્નજડિત પ્રાસાદ બનાવડાવે છે અને નજીકના આશ્રમમાં કઠોર તપ કરે છે. પાસે એક વાપી/કુંડ સ્થાપિત થાય છે, જે શુદ્ધ, મંગલમય અને સર્વતીર્થસમ ગણાય છે; ત્યાં સ્નાન કરીને ધુન્ધુમારેશ્વરના દર્શન કરનારને યમલોકના નરકદુઃખો અને ‘દુર્ગ’ કઠિનતાઓ ભોગવવી પડતી નથી—એવી ફલશ્રુતિ કહેવામાં આવી છે. ઋષિઓના પ્રશ્ને સૂત રાજાની સૂર્યવંશીય પરંપરા, ‘કુવલયાશ્વ’ ઉપાધિ સાથેનો સંબંધ, અને મરુપ્રદેશમાં દૈત્ય ધુન્ધુનો વધ કરીને પ્રાપ્ત થયેલી કીર્તિ જણાવે છે. અંતે ગૌરી અને ગણો સહિત ભગવાન શિવ પ્રત્યક્ષ પ્રગટ થઈ વર આપે છે; રાજા લિંગમાં નિત્ય દૈવી સાન્નિધ્ય માગે છે. શિવ તે મંજૂર કરી ચૈત્ર શુક્લ ચતુર્દશીને વિશેષ પુણ્યક્ષણ તરીકે નિર્દેશ કરે છે અને સ્થાયી સાન્નિધ્ય આપે છે. ઉપસંહારમાં સ્નાન-પૂજાથી શિવલોકપ્રાપ્તિ થાય છે અને રાજા મોક્ષાભિમુખ બની ત્યાં જ સ્થિત રહે છે એમ પુનઃ કહેવામાં આવ્યું છે.
Adhyaya 39
चमत्कारपुर-क्षेत्रमाहात्म्यं तथा ययाति-लिङ्गप्रतिष्ठा (Cāmatkārapura Kṣetra-Māhātmya and Yayāti’s Liṅga Consecration)
આ અધ્યાયમાં સૂતના વર્ણન મુજબ ધુન્ધુમારેશ્વરના ઉત્તર તરફ ચમત્કારપુર નામનું પુણ્યક્ષેત્ર છે, જ્યાં રાજા યયાતિએ પોતાની રાણીઓ દેવયાની અને શર્મિષ્ઠા સાથે “ઉત્તમ લિંગ”ની પ્રતિષ્ઠા કરી. તે લિંગ સર્વકામફલપ્રદ કહેવાયું છે—ભક્તિપૂર્વક પૂજન કરવાથી સર્વ ઇચ્છાઓનું ફળ આપે છે. ભોગોથી તૃપ્ત થઈ યયાતિએ રાજ્ય પુત્રને સોંપી પરમ શ્રેયની શોધમાં વિનયથી ઋષિ માર્કંડેયને શરણ લીધો. તેણે સર્વ તીર્થ-ક્ષેત્રોમાં સૌથી મુખ્ય અને અત્યંત પાવન સ્થાનનું વિવેકપૂર્વક વર્ણન માગ્યું. માર્કંડેયે ચમત્કારપુરને “સર્વતીર્થાલંકૃત” ક્ષેત્ર જણાવ્યું; ત્યાં વિષ્ણુપદી ગંગા પાપહરણી છે અને દૈવી સાન્નિધ્ય નિવાસ કરે છે એમ કહ્યું. અહીં પિતામહે દ્વિજોના આનંદાર્થે મુક્ત કરેલો બાવન હસ્ત માપનો શિલાખંડ પવિત્ર ચિહ્નરૂપે ઉલ્લેખિત છે. તેમજ વિશેષતા—જે અન્યત્ર એક વર્ષમાં સિદ્ધ થાય, તે અહીં એક દિવસમાં પણ પ્રાપ્ત થાય. આ ઉપદેશથી યયાતિ રાણીઓ સાથે ત્યાં જઈ શૂલધારી શિવનું લિંગ પ્રતિષ્ઠિત કરી શ્રદ્ધાથી પૂજન કરે છે અને અંતે કિન્નર-ચારણોથી સ્તુત, બાર સૂર્ય સમ તેજસ્વી દિવ્ય વિમાનમાં સ્વર્ગારોહણ પામે છે—આ જ ફલશ્રુતિ।
Adhyaya 40
Brahmī-Śilā, Sarasvata-Hrada, and the Ānandeśvara Sthala Narrative (ब्रह्मीशिला–सारस्वतह्रद–आनन्देश्वरकथा)
ઋષિઓ મુક્તિદાયિની અને પાપનાશિની બ્રાહ્મી-શિલા વિષે પૂછે છે કે તે કેવી રીતે સ્થાપિત થઈ અને તેનો પ્રભાવ શું છે. સૂત કહે છે—સ્વર્ગમાં વિધિવત કર્માધિકારનો અભાવ અને પૃથ્વી પર ત્રિસંધ્યા-વિધિની આવશ્યકતા વિચારી બ્રહ્મા એક વિશાળ શિલા ભૂલોકમાં ફેંકે છે; તે ચામત્કારપુરના પુણ્યક્ષેત્રમાં પડી સ્થિર થાય છે. કર્મ માટે જળ જરૂરી હોવાથી બ્રહ્મા સરસ્વતીને બોલાવે છે; માનવ-સ્પર્શના ભયથી તે પૃથ્વી પર ખુલ્લેઆમ વહેવા ઇનકાર કરે છે, તેથી બ્રહ્મા તેના નિવાસ માટે અપ્રાપ્ય મહાહ્રદ બનાવે છે અને માનવ-સ્પર્શ અટકાવવા નાગોને નિયુક્ત કરે છે. ત્યાં મઙ્કણક ઋષિ આવે છે; સર્પોથી બંધાયેલા હોવા છતાં જ્ઞાનથી વિષનો પ્રભાવ શમાવી સ્નાન, પિતૃતર્પણ વગેરે કરે છે. પછી હાથમાં ઇજા થતાં વનસ્પતિરસ વહેવા લાગે તેને સિદ્ધિનું લક્ષણ માની આનંદમાં નૃત્ય કરે છે, જેથી જગત વ્યાકુળ થાય છે. ત્યારે શિવ બ્રાહ્મણવેશમાં આવી ભસ્મ પ્રગટ થવાનું શ્રેષ્ઠ ચિહ્ન બતાવે છે, તપસ માટે હાનિકારક નૃત્ય રોકવાની સલાહ આપે છે અને ત્યાં નિત્ય સન્નિધિ આપી ‘આનંદેશ્વર’ તરીકે પ્રસિદ્ધ થાય છે; સ્થળનું નામ ‘આનંદ’ પડે છે. આ કથામાં જળ-સર્પો નિર્વિષ થવાની ઉત્પત્તિ, સરસ્વત-હ્રદમાં સ્નાન અને ચિત્રશિલા-સ્પર્શની તારક મહિમા વર્ણવાય છે. આગળ યમની ચિંતા પરથી અતિ સહેલાઈથી સ્વર્ગારોહણ વધી રહ્યું છે એમ માની ઇન્દ્ર હ્રદને ધૂળથી ભરી દે છે—આ સુધારક પ્રસંગ પણ આવે છે. અંતે ત્યાં તપસથી સિદ્ધિની શક્યતા અને મઙ્કણક-સ્થાપિત લિંગની—વિશેષે કરીને માઘ શુક્લ ચતુર્દશીએ—પૂજાનું મહાપુણ્ય પુનઃ પ્રતિપાદિત થાય છે.
Adhyaya 41
अशून्यशयन-व्रतं तथा जलशायी-जनार्दन-माहात्म्यम् | Ashūnyaśayana Vrata and the Māhātmya of Jalaśāyī Janārdana
આ અધ્યાયમાં ઋષિઓના પ્રશ્નના અનુસંધાને સૂત ઉત્તર દિશામાં પ્રસિદ્ધ “જલશાયી” (જળમાં શયન કરનાર) વિષ્ણુના પવિત્ર ક્ષેત્રનું માહાત્મ્ય વર્ણવે છે. આ સ્થાન પાપ અને નૈતિક અવરોધો દૂર કરનારું કહેવાય છે; અહીં હરિના શયન–બોધન વિધાન સાથે ઉપવાસ અને ભક્તિપૂર્વક પૂજા કરવી વિશેષ પ્રશસ્ત છે. કૃષ્ણપક્ષની દ્વિતીયા તિથિ “અશૂન્યશયના” તરીકે ઓળખાય છે અને તે જલશાયી જનાર્દનને અત્યંત પ્રિય તિથિ ગણાય છે. કથાભાગમાં દૈત્યરાજ બાષ્કલિ ઇન્દ્ર તથા દેવતાઓને પરાજિત કરે છે; તેઓ શ્વેતદ્વીપમાં વિષ્ણુની શરણાગતિ લે છે. ત્યાં વિષ્ણુ શેષનાગ પર લક્ષ્મી સાથે યોગનિદ્રામાં જળમધ્યે શયન કરેલા દર્શાય છે. વિષ્ણુ ઇન્દ્રને “ચામત્કારપુર” નામના ક્ષેત્રમાં કઠોર તપ કરવા કહે છે અને શ્વેતદ્વીપસમાન વિશાળ જળાશય સ્થાપે છે. અશૂન્યશયના દ્વિતીયાથી શરૂ કરીને ચાતુર્માસ્યના ચાર માસ ત્યાં વિષ્ણુપૂજા કરવાથી ઇન્દ્રને તેજ પ્રાપ્ત થાય છે. પછી વિષ્ણુ સુદર્શનને ઇન્દ્ર સાથે મોકલે છે; બાષ્કલિનો પરાભવ થાય છે અને ધર્મવ્યવસ્થા પુનઃસ્થાપિત થાય છે. ફલશ્રુતિમાં કહે છે કે લોકહિત માટે ભગવાન તે સરોવર પાસે સદા સન્નિહિત રહે છે; જે શ્રદ્ધાથી, ખાસ કરીને ચાતુર્માસ્યમાં, જલશાયીની આરાધના કરે છે તે ઉચ્ચ ગતિ અને ઇચ્છિત ફળ પામે છે; કથાપ્રસંગે આ ક્ષેત્રનું દ્વારકાથી પણ સંબંધ દર્શાવાય છે.
Adhyaya 42
Viśvāmitra-kuṇḍa Māhātmya and Household-Ethics Discourse (विश्वामित्रकुण्डमाहात्म्य तथा स्त्रीधर्मोपदेशः)
આ અધ્યાયમાં બે ભાગે ધર્મવિચાર છે. પ્રથમ સૂત વિશ્વામિત્રસંબંધિત એક શુભ કુંડનું માહાત્મ્ય વર્ણવે છે—તે કામના પૂર્ણ કરનારું અને પાપશોધક છે. ચૈત્ર શુક્લ તૃતીયાએ ત્યાં સ્નાન કરવાથી અદભુત સૌંદર્ય અને સૌભાગ્ય મળે છે; સ્ત્રીઓ માટે સંતાનપ્રાપ્તિ અને શુભસમૃદ્ધિનું વિશેષ ફળ કહેવાયું છે. આગળ જણાવે છે કે ત્યાં પૂર્વથી એક પવિત્ર ઝરણું છે જ્યાં ગંગા સ્વયંપ્રતિષ્ઠિત છે; તેમાં સ્નાન કરનારને તત્કાળ પાપમુક્તિ થાય છે. ત્યાં પિતૃતર્પણાદિ કર્મ અક્ષય ફળ આપે છે, અને દાન, હોમ, અર્પણ તથા જપ-પાઠથી અનંત પુણ્ય પ્રાપ્ત થાય છે. પછી દૃષ્ટાંત આવે છે—શિકારીના બાણથી ઘાયલ થયેલી હરણી પાણીમાં પ્રવેશી ત્યાં જ મરે છે; તે જળપ્રભાવથી તે મેનકા નામની દિવ્ય અપ્સરા બને છે અને એ જ તિથિ-યોગે ફરી સ્નાન કરવા પાછી આવે છે. ત્યારબાદ અધ્યાય ગૃહસ્થનીતિ તરફ વળે છે: મેનકા ઋષિ વિશ્વામિત્રને સ્ત્રીધર્મ અને આદર્શ દાંપત્ય આચરણ વિશે પૂછે છે. ઉત્તરરૂપે પતિભક્તિ, વાણીશુદ્ધિ, સેવા-નિયમ, શૌચ, મિતાહાર, આશ્રિતોની સંભાળ, ગુરુસન્માન, શાસ્ત્રપરંપરાનું પોષણ અને યોગ્ય સંગતિનો વિવેક—આ બધાનો વિસ્તૃત ઉપદેશ આપવામાં આવ્યો છે.
Adhyaya 43
ब्रह्मचर्य-रक्षा संवादः (Dialogue on Protecting Brahmacarya and Śaiva Vow-Discipline)
આ અધ્યાયમાં ધર્મને અનુરૂપ એવા તીર્થસ્થળમાં સંક્ષિપ્ત પરંતુ ગંભીર તત્ત્વ-નીતિ સંવાદ વર્ણવાયો છે. મેનકા પોતાને દિવ્યલોકની વેશ્યા/અપ્સરા-ગણમાંની કહી એક બ્રાહ્મણ તપસ્વી પ્રત્યે કામના વ્યક્ત કરે છે; તેને કામદેવ સમાન કહી આકર્ષણથી થતા દેહ-મનના વિકારો જણાવે છે. તે દબાણરૂપ દલીલ કરે છે—જો તપસ્વી સ્વીકાર ન કરે તો તે નષ્ટ થઈ જશે, અને સ્ત્રીહિંસાના પાપથી તપસ્વીને દોષ-નિંદા લાગશે. તપસ્વી શિવાજ્ઞા હેઠળ વ્રતધારી સમુદાયની વાત કરીને બ્રહ્મચર્ય-રક્ષણનું સિદ્ધાંત રજૂ કરે છે. બ્રહ્મચર્ય સર્વ વ્રતોનું મૂળ છે, ખાસ કરીને શિવભક્તો માટે; પાશુપત વ્રતમાં એકવાર પણ કામ-સ્પર્શ થાય તો બહુ તપ પણ નષ્ટ થઈ શકે એમ તે કહે છે. સ્ત્રીસંગ—સ્પર્શ, દીર્ઘ સાન્નિધ્ય, અહીં સુધી કે સંવાદ—ને પણ વ્રતભંગના ભયથી જોખમી ગણાવી, વ્યક્તિની નિંદા નહીં પરંતુ વ્રતની અખંડતા જાળવવી એ હેતુ છે એમ સ્પષ્ટ કરે છે. અંતે મેનકાને ઝડપથી પ્રસ્થાન કરી અન્યત્ર પોતાનું અભિલાષિત સાધવા કહેવામાં આવે છે, જેથી તપસ્વીની શિસ્ત અને તીર્થનું ધાર્મિક વાતાવરણ સુરક્ષિત રહે.
Adhyaya 44
Viśvāmitrakunda-utpatti and Viśvāmitreśvara-māhātmya (विश्वामित्रकुण्डोत्पत्ति–विश्वामित्रेश्वरमाहात्म्य)
આ અધ્યાયમાં સૂત દ્વારા વર્ણવાયેલ ધર્મોપદેશાત્મક સંવાદ આવે છે. મેનકા વિશ્વામિત્રના અભિપ્રાયને પડકારે છે, ત્યારે વિશ્વામિત્ર ખાસ કરીને વ્રતધારીઓ માટે વિષયાસક્તિ અને કામસંગના ભયંકર પરિણામો વિશે કઠોર ચેતવણી આપે છે. ત્યારબાદ પરસ્પર શાપનો પ્રસંગ બને છે—મેનકા તેમને અકાળ વૃદ્ધાવસ્થાના લક્ષણો આવે એવો શાપ આપે છે અને વિશ્વામિત્ર પણ એવો જ પ્રતિશાપ આપે છે. પછી તીર્થનું અદભુત માહાત્મ્ય પ્રગટ થાય છે: તે કુંડના જળમાં સ્નાન કરતાં જ બંને પોતાના પૂર્વરૂપમાં પાછા આવે છે, જેથી જળની શુદ્ધિકારક અને પુનઃસ્થાપક શક્તિ સિદ્ધ થાય છે. મહિમા જાણી વિશ્વામિત્ર ‘વિશ્વામિત્રેશ્વર’ નામે શિવલિંગની સ્થાપના કરીને તપ કરે છે. અહીં સ્નાન અને લિંગપૂજા કરવાથી શિવધામપ્રાપ્તિ, દેવલોકસિદ્ધિ અને પિતૃઓ સાથે સુખભોગ મળે છે એમ કહેવામાં આવ્યું છે. અંતે તીર્થની સર્વ લોકોમાં ખ્યાતિ અને પાપનાશક સામર્થ્યનું સંક્ષિપ્ત વર્ણન થાય છે।
Adhyaya 45
पुष्करत्रयमाहात्म्यं (The Māhātmya of the Three Puṣkaras)
આ અધ્યાયમાં “પુષ્કર-ત્રય” એટલે ત્રણ પુષ્કર જળોના તીર્થ-પરિચય અને મહિમાનું વર્ણન છે. સૂત કહે છે—કાર્તિક માસમાં કૃત્તિકા-યોગના શુભ સમયે ઋષિ વિશ્વામિત્ર દૂર આવેલા મુખ્ય પુષ્કર સુધી જઈ ન શક્યા, તેથી સમાન પુણ્ય આપતું પવિત્ર સ્થાન શોધ્યું. આકાશવાણીએ ત્રણ પુષ્કરોની ઓળખ બતાવી—ઉપરમુખી કમળો જ્યેષ્ઠ-પુષ્કર, બાજુ/તિરછામુખી કમળો મધ્યમ-પુષ્કર અને નીચેમુખી કમળો કનિષ્ઠ-પુષ્કર દર્શાવે છે. પછી પ્રાતઃ, મધ્યાહ્ન અને સાંજના સમયે ત્રણેયમાં સ્નાન-વ્રત તથા દર્શન-સ્પર્શની મહાશુદ્ધિકારકતા જણાવાઈ છે. પછી રાજા બૃહદ્બલની કથા આવે છે. શિકાર દરમિયાન તેઓ જળમાં ઉતરી યોગસમયે પ્રગટ થયેલા અદ્ભુત કમળને પકડી લે છે; તત્કાળ દિવ્ય નાદ થાય છે, કમળ અદૃશ્ય થાય છે અને રાજાને કુષ્ઠરોગ થાય છે. આ દોષ ઉચ્છિષ્ટ/અશુદ્ધ અવસ્થામાં પવિત્ર વસ્તુને સ્પર્શ કરવાથી થયો—એવું જાણી વિશ્વામિત્ર સૂર્યોપાસનાનું પ્રાયશ્ચિત્ત કહે છે. રાજા સૂર્યપ્રતિમા સ્થાપી ખાસ કરીને રવિવારે નિયમપૂર્વક પૂજા કરે છે; એક વર્ષમાં રોગમુક્ત થઈ અંતે સૂર્યલોક પામે છે. ફલશ્રુતિ મુજબ કાર્તિકમાં પુષ્કર-સ્નાન બ્રહ્મલોક આપે છે, સ્થાપિત સૂર્યમૂર્તિના દર્શનથી આરોગ્ય અને ઇચ્છિત સિદ્ધિ મળે છે, પુષ્કરમાં વૃષોત્સર્ગ મહાયજ્ઞફળ આપે છે, અને આ અધ્યાયનું પાઠ-શ્રવણ કામના-પૂર્તિ તથા ઉત્કર્ષ કરાવે છે.
Adhyaya 46
सारस्वततीर्थमाहात्म्य — Glory of the Sārasvata Tīrtha (Sarasvatī Tirtha)
અધ્યાયની શરૂઆતમાં ઋષિઓ તીર્થોનું વધુ વિસ્તૃત અને ક્રમબદ્ધ વર્ણન માંગે છે. સૂત હાટકેશ્વરજ-ક્ષેત્રમાં આવેલા પ્રસિદ્ધ સારસ્વત તીર્થનું માહાત્મ્ય કહે છે—અહીં સ્નાન કરવાથી વાણીદોષ, મૂગપણ વગેરે દૂર થઈ મનુષ્ય વિવેકી વક્તા બને છે, અને ઇચ્છિત ફળથી લઈને ઉચ્ચ લોકપ્રાપ્તિ સુધી મળે છે. પછી રાજકથા આવે છે. રાજા બલવર્ધનનો પુત્ર અંબુવીચિ જન્મથી મૌન હતો. પિતા યુદ્ધમાં મૃત્યુ પામ્યા પછી મંત્રીઓએ એ મૌન બાળકને રાજસિંહાસન પર બેસાડ્યો; પરિણામે રાજ્યમાં અવ્યવસ્થા ફેલાઈ અને બળવાનોએ દુર્બળોને દબાવવાનું શરૂ કર્યું. મંત્રીઓ વશિષ્ઠ પાસે ગયા; તેમણે સારસ્વત તીર્થમાં સ્નાન કરાવવાનો ઉપાય બતાવ્યો. સ્નાન થતાં જ રાજાને સ્પષ્ટ વાણી પ્રાપ્ત થઈ. નદીની શક્તિ જાણી રાજાએ કિનારાની માટીથી ચતુર્ભુજા સરસ્વતીની પ્રતિમા બનાવી, શુદ્ધ શિલા પર પ્રતિષ્ઠા કરી, ધૂપ-ગંધ-અનુલેપનથી પૂજા કરી અને વાણી, બુદ્ધિ, જ્ઞાન તથા ગ્રહણશક્તિમાં વ્યાપેલી દેવીની દીર્ઘ સ્તુતિ કરી. દેવી પ્રગટ થઈ વર આપે છે, પ્રતિમામાં નિવાસ કરવાની પ્રતિજ્ઞા કરે છે અને કહે છે કે અષ્ટમી તથા ચતુર્દશીએ સ્નાન-પૂજા, ખાસ કરીને શ્વેત પુષ્પો અને નિયમભક્તિ સાથે કરનારની મનોઇચ્છા પૂર્ણ થશે. ફલશ્રુતિ મુજબ ભક્તો જન્મોજન્મ વાગ્મી અને મેધાવી બને છે, કુળ મૂઢતાથી રક્ષાય છે; દેવી સમક્ષ ધર્મશ્રવણથી દીર્ઘ સ્વર્ગફળ મળે છે, અને ગ્રંથદાન/ધર્મશાસ્ત્રદાન તથા તેમની સાન્નિધ્યમાં વેદાધ્યયનનું ફળ અશ્વમેધ-અગ્નિષ્ટોમ જેવા મહાયજ્ઞ સમાન ગણાયું છે.
Adhyaya 47
महाकाल-जागर-माहात्म्य (Glory of the Mahākāla Night-Vigil in Vaiśākhī)
આ અધ્યાયમાં તીર્થ-માહાત્મ્યરૂપે વૈશાખી રાત્રિએ મહાકાલના જાગરણની મહિમા વિસ્તારે વર્ણવાઈ છે. ઋષિઓ સૂતને મહાકાલની મહત્તા વધુ કહી બતાવવા વિનંતી કરે છે; ત્યારે સૂત ઇક્ષ્વાકુવંશીય રાજા રુદ્રસેનનું આદર્શ વર્તન કહે છે—રાજા દર વર્ષે અલ્પ પરિકર સાથે ચમત્કારપુર-ક્ષેત્રે જઈ મહાકાલ સમક્ષ રાત્રિ-જાગરણ કરે છે. તે ઉપવાસ, ભજન-કીર્તન, નૃત્ય-ગાન, જપ અને વેદાધ્યયન કરે છે; પ્રભાતે સ્નાન-શુચિતાના આચાર પાળી બ્રાહ્મણો, તપસ્વીઓ અને દિન-દુઃખિતોને વિશાળ દાન આપે છે. ગ્રંથ મુજબ આ ભક્તિ-વ્રતથી રાજ્યમાં સમૃદ્ધિ થાય છે અને શત્રુઓનો ક્ષય થાય છે—ભક્તિને નૈતિક-રાજકીય શિસ્ત તરીકે સ્થાપે છે. વિદ્વાન બ્રાહ્મણસભા રાજાને જાગરણનું કારણ અને ફળ પૂછે છે. રાજા પૂર્વજન્મકથા કહે છે—વિદિશામાં લાંબા દુષ્કાળમાં તે ગરીબ વેપારી હતો; પત્ની સાથે સૌરાષ્ટ્ર તરફ જતા ચમત્કારપુર નજીક કમળોથી ભરેલા સરોવર સુધી પહોંચે છે. અન્ન માટે કમળ વેચવાનો પ્રયત્ન નિષ્ફળ જાય છે; તૂટેલા મંદિરમાં આશ્રય લેતા પૂજાના શબ્દો સાંભળી મહાકાલ-જાગરણ જાણે છે. વેપાર છોડીને કમળોથી પૂજન કરે છે; ભૂખ અને પરિસ્થિતિથી રાતભર જાગે છે. સવાર સુધીમાં વેપારીનું મૃત્યુ થાય છે અને પત્ની આત્મદાહ કરે છે. એ ભક્તિના પ્રભાવથી તે કાંતી દેશનો રાજા બની જન્મે છે અને પત્ની પૂર્વસ્મૃતિ ધરાવતી રાજકન્યા બની સ્વયંવરમાં ફરી મળે છે. અંતે બ્રાહ્મણોની સંમતિથી વાર્ષિક જાગરણની પરંપરા સ્થાપિત થાય છે અને ફલશ્રુતિમાં તેને પાપનાશક તથા મુક્તિસમીપ ફળદાયક કહેવામાં આવ્યું છે.
Adhyaya 48
Hariścandra-āśrama and Umā–Maheśvara Pratiṣṭhā (Harishchandra’s Austerity, Boon, and Pilgrimage Merit)
સૂતે વર્ણન કર્યું છે કે રાજા હરિશ્ચંદ્રના પ્રદેશમાં અનેક વૃક્ષોની છાયાથી શોભિત એક પ્રસિદ્ધ આશ્રમ હતો, જ્યાં રાજાએ તપ કર્યું અને બ્રાહ્મણોને મનગમતા દાન આપી પોષ્યા. હરિશ્ચંદ્ર સૂર્યવંશના આદર્શ નરેશ હતા; તેમના રાજ્યમાં પ્રજાસુખ, નાગરિક સ્થિરતા અને પ્રકૃતિની સમૃદ્ધિ હતી, પરંતુ એક જ ખોટ—પુત્રનો અભાવ. વંશધર માટે તેમણે ચામત્કારપુર ક્ષેત્રમાં ઘોર તપ કર્યું અને ભક્તિપૂર્વક શિવલિંગની પ્રતિષ્ઠા કરી. શિવ ગૌરી તથા ગણો સાથે પ્રગટ થયા. દેવીએ યોગ્ય સન્માન ન મળતાં વિવાદ ઊભો થયો અને દેવીએ શાપ આપ્યો કે પુત્ર બાળપણમાં પણ મૃત્યુજન્ય શોકનું કારણ બનશે. છતાં હરિશ્ચંદ્રે પૂજા, ઉપવાસ-નિયમ, અર્પણો અને દાન વધુ દૃઢતાથી ચાલુ રાખ્યાં. ફરી શિવ-પાર્વતી પ્રગટ થયા; દેવીએ સ્પષ્ટ કર્યું—મારું વચન અચલ છે: બાળક મરશે, પરંતુ મારી કૃપાથી તરત જ જીવિત થઈ દીર્ઘાયુ, વિજયી અને યોગ્ય વંશધર બનશે. આ સ્થળનું માહાત્મ્ય પણ કહેવામાં આવ્યું છે—જે ત્યાં ઉમા-મહેશ્વરની આરાધના કરે, ખાસ કરીને પંચમીના દિવસે, તેને ઇચ્છિત સંતાન અને અન્ય કામનાઓ પ્રાપ્ત થાય. હરિશ્ચંદ્રે નિર્વિઘ્ન રાજસૂય-સિદ્ધિ પણ માગી; શિવે અનુગ્રહ કર્યો. રાજા પરત જઈ આ પ્રતિષ્ઠાને આગલા ભક્તો માટે આદર્શરૂપે સ્થાપે છે.
Adhyaya 49
Kalaśeśvara-māhātmya: Kalaśa-nṛpateḥ Durvāsasaḥ śāpena vyāghratva-prāptiḥ (कलेशेश्वरमाहात्म्य—कलशनृपतेर्दुर्वाससः शापेन व्याघ्रत्वप्राप्तिः)
સૂત નાગર ખંડમાં સરોવરકાંઠે સ્થિત કલેśeશ્વર તીર્થનું વર્ણન કરે છે—તે ‘સર્વ પાપનો નાશ કરનાર’ છે અને તેના દર્શનથી પાપમુક્તિ થાય છે એમ કહેવાય છે. આ મહાત્મ્ય સાથે કારણકથા આવે છે. યદુવંશીય કલશ નામનો રાજા યજ્ઞકુશળ, દાનશીલ અને પ્રજાહિતકારી હતો. ચાતુર્માસ્ય વ્રત પૂર્ણ કરીને મહર્ષિ દુર્વાસા આવ્યા ત્યારે રાજાએ સ્વાગત, દંડવત પ્રણામ, પાદ્ય-અર્ઘ્ય વગેરે દ્વારા અતિથિસત્કાર કર્યો અને પોતાની સંપત્તિ અર્પી તેમની જરૂર પૂછીછે. દુર્વાસાએ પારણ માટે ભોજન માગ્યું. રાજાએ અનેક વાનગીઓ પીરસી; તેમાં માંસ પણ હતું. ભોજન પછી દુર્વાસાને માંસનો સ્વાદ/ગંધ જણાતાં તેમણે તેને વ્રતનિયમભંગ માની ક્રોધે શાપ આપ્યો કે રાજા ભયંકર વાઘ બનશે. રાજાએ વિનયપૂર્વક કહ્યું કે ભક્તિથી સેવા કરતાં અજાણતાં દોષ થયો; શાપ શમાવો. ત્યારે દુર્વાસાએ નિયમ સમજાવ્યો—શ્રાદ્ધ અને યજ્ઞ જેવા વિશેષ પ્રસંગો સિવાય વ્રતસ્થ બ્રાહ્મણે, ખાસ કરીને ચાતુર્માસ્ય સમાપ્તિએ, માંસ ન ખાવું; ખાધે તો વ્રતફળ નષ્ટ થાય. પછી તેમણે મુક્તિનો ઉપાય આપ્યો—રાજાની નંદિની નામની ગાય તેને પૂર્વપૂજિત ‘બાણાર્ચિત’ લિંગ દર્શાવશે; તેના દર્શનથી શીઘ્ર મુક્તિ થશે. ઋષિ પ્રસ્થાન કરે છે; રાજા વાઘ બની સ્મૃતિ ગુમાવી પ્રાણીઓ પર આક્રમણ કરતાં મહાવનમાં પ્રવેશે છે. મંત્રીઓ રાજ્યનું રક્ષણ કરી શાપાંતની રાહ જુએ છે. આ અધ્યાય તીર્થમહિમા, અતિથિધર્મની સાવચેતી, વ્રતધર્મ અને લિંગદર્શનથી મળતી મુક્તિને જોડે છે।
Adhyaya 50
नन्दिनी-धेनोः सत्यव्रतं तथा लिङ्ग-स्नापन-माहात्म्यम् (Nandinī’s Vow of Truth and the Significance of Bathing the Liṅga)
આ અધ્યાયમાં ગોકુલની નજીકના વનપ્રદેશમાં બનેલો ધર્મ-નીતિસભર પ્રસંગ વર્ણવાયો છે. શુભલક્ષણવાળી નંદિની નામની ગાય વનના અંતભાગે જઈ બાર સૂર્ય સમાન તેજસ્વી શિવલિંગનું દર્શન કરે છે. તે એકાંતમાં ભક્તિપૂર્વક લિંગની પાસે ઊભી રહી પ્રચુર દૂધથી લિંગ-સ્નાપન (અભિષેક) કરે છે. પછી એક ભયંકર વાઘ આવે છે અને દૈવયોગે નંદિની તેની નજરે ચડે છે. નંદિની પોતાના પ્રાણ માટે નહીં, પરંતુ ગોકુલમાં બાંધેલા પોતાના વાછરડા માટે વ્યાકુળ થાય છે—જેનું પોષણ તેના પાછા ફરવા પર નિર્ભર છે. તે વાઘને વિનંતી કરે છે કે તેને થોડો સમય જવા દે; વાછરડાને દૂધ પવડાવી/સોંપીને તે ફરી પાછી આવશે. વાઘને શંકા થાય—મૃત્યુના મુખમાંથી કોણ પાછું આવે? ત્યારે નંદિની સત્યવ્રત દૃઢ કરીને ગંભીર શપથો કરે છે—જો હું પાછી ન આવું તો બ્રહ્મહત્યા, માતા-પિતાને છેતરવું, અશુદ્ધ/અનુચિત કર્મ, વિશ્વાસઘાત, કૃતઘ્નતા, ગાય-કન્યા-બ્રાહ્મણ હિંસા, વ્યર્થ રસોઈ અને અધર્મરૂપ માંસાહાર, વ્રતભંગ, અસત્ય અને દુષ્ટ વાણી—આ મહાપાપોનો દોષ મને લાગો. અધ્યાયનો મર્મ એ છે કે શિવભક્તિ અને સત્ય અવિભાજ્ય છે; કઠિન સંકટમાં પણ નૈતિક સત્યનિષ્ઠા જ પૂજાની સાચી કસોટી છે.
Adhyaya 51
कलशेश्वर-लिङ्गमाहात्म्ये नन्दिनी-सत्यव्रत-व्याघ्रमोक्षः (Kalāśeśvara Liṅga Māhātmya: Nandinī’s Vow of Truth and the Tiger’s Liberation)
સૂત પવિત્ર ક્ષેત્ર સાથે જોડાયેલો ધર્મ-નીતિનો પ્રસંગ કહે છે. જંગલમાં વાઘ નંદિની ગોમાતાને પકડી લે છે; તે વાછરડાને દૂધ પિવડાવી તેની રક્ષા કરવા માટે સત્યશપથ લઈને થોડા સમયની મુક્તિ માગે છે. નંદિની વાછરડાં પાસે જઈ સંકટ સમજાવે છે અને માતૃભક્તિ તથા વન-આચરણની શીખ આપે છે—લોભ, પ્રમાદ અને અતિ-વિશ્વાસથી બચવાની ચેતવણી આપે છે. વાછરડું માતાને પરમ આશ્રય કહી સાથે આવવા કહે છે, પરંતુ નંદિની તેને ગૌસમૂહને સોંપી અન્ય ગાયો પાસે ક્ષમા માગે છે અને પોતાના અનાથ થનારા વાછરડાની સામૂહિક સંભાળ નક્કી કરે છે. ગાયો આપત્તિમાં શપથભંગને ‘નિર્દોષ અસત્ય’ ગણવા ઇચ્છે છે, છતાં નંદિની સત્યને ધર્મનું મૂળ માની વાઘ પાસે પાછી જાય છે. તેની સત્યનિષ્ઠા જોઈ વાઘ પસ્તાય છે અને હિંસા પર જીવતા હોવા છતાં આત્મકલ્યાણનો ઉપાય પૂછે છે. નંદિની કલિયુગમાં દાનને મુખ્ય સાધના કહી, બાણ-પ્રતિષ્ઠા સાથે જોડાયેલા કલશેશ્વર લિંગનું દર્શન કરાવે છે અને નિત્ય પ્રદક્ષિણા તથા પ્રણામ કરવા કહે છે. દર્શનથી વાઘ મુક્ત થઈ શાપગ્રસ્ત હૈહયવંશીય રાજા કલાશા તરીકે પ્રગટ થાય છે અને સ્થાનને ચમત્કારપુર ક્ષેત્ર—સર્વતીર્થમય, કામદ—કહી સ્તુતિ કરે છે. અંતે ફલશ્રુતિ—કાર્તિકમાં દીપદાન અને માર્ગશીર્ષમાં ભક્તિગીત-નૃત્યાદિ લિંગ સમક્ષ કરવાથી પાપક્ષય અને શિવલોક; આ માહાત્મ્યનું પાઠ પણ સમાન ફળ આપે છે.
Adhyaya 52
Rudrakoṭi–Rudrāvarta Māhātmya (Kapilā–Siddhakṣetra–Triveṇī Context)
આ અધ્યાયમાં સૂત તીર્થકેન્દ્રિત સૂક્ષ્મ ભૂગોળનું વર્ણન કરે છે. એક રાજા ઉમા–મહેશ્વરની પ્રતિષ્ઠા કરીને મંદિર બનાવે છે અને સામે નિર્મળ સરોવર સ્થાપે છે. પછી દિશાનુસાર પુણ્યસ્થાનો ગણાવવામાં આવે છે—પૂર્વે અગસ્ત્યકુંડ નજીક અત્યંત પાવન વાપી, દક્ષિણમાં કપિલા નદી (કપિલ મુનિની સાંખ્યજન્ય સિદ્ધિ સાથે સંકળાયેલી), અને સિદ્ધક્ષેત્ર જ્યાં અસંખ્ય સિદ્ધોએ સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરી. ચાર બાજુવાળી વૈષ્ણવી શિલા પાપનાશિની કહેવાય છે. ગંગા અને યમુના વચ્ચે સરસ્વતીનું સ્થાન અને સામે વહેતી ત્રિવેણીનું માહાત્મ્ય જણાવાય છે—તે લોકકલ્યાણ અને મોક્ષ બંને આપે છે. ત્રિવેણીમાં દાહ-સંસ્કાર/અંત્યેષ્ટિ કરવાથી મુક્તિ મળે, ખાસ કરીને બ્રાહ્મણોને—એવું કહેવામાં આવ્યું છે; સ્થાનિક પ્રમાણરૂપે ગોષ્પદ જેવું ચિહ્ન દેખાય છે એવી વાત પણ આવે છે. અંતે રુદ્રકોટિ/રુદ્રાવર્તની કથા—દર્શનની પ્રાથમિકતા ઇચ્છતા દક્ષિણદેશીય બ્રાહ્મણો સામે મહેશ્વર ‘કોટિ’ રૂપોમાં પ્રગટ થઈ સ્થાનનામ સ્થાપે છે. ચતુર્દશીએ (વિશેષે આષાઢ, કાર્તિક, માઘ, ચૈત્ર) દર્શન, શ્રાદ્ધ, ઉપવાસ અને રાત્રિ જાગરણ, યોગ્ય બ્રાહ્મણને કપિલા ગાયનું દાન, ષડક્ષર જપ અને શતરુદ્રીય પાઠ, તેમજ ગીત-નૃત્ય જેવી ભક્તિપૂર્ણ અર્પણો પુણ્યવર્ધક વિધિ તરીકે જણાવાય છે.
Adhyaya 53
Ujjayinī-Mahākāla Pīṭha and the Bhṛūṇagarta Tīrtha: Expiation Narrative of King Saudāsa
આ અધ્યાયમાં બે તીર્થકેન્દ્રિત ધારાઓ એકસાથે ગૂંથાયેલી છે. પ્રથમ ઉજ્જયિનીને સિદ્ધો દ્વારા સેવિત પીઠ તરીકે વર્ણવી છે, જ્યાં મહાદેવ મહાકાલ સ્વરૂપે નિવાસ કરે છે. વૈશાખ માસમાં શ્રાદ્ધ, દક્ષિણામૂર્તિ-ભાવથી પૂજન, યોગિનીપૂજન, ઉપવાસ અને પૂર્ણિમાની રાત્રિ-જાગરણને મહાપુણ્યદાયક કહી, તેનાથી પિતૃઉદ્ધાર તથા જરા-મૃત્યુના બંધનથી મુક્તિ મળે છે એમ જણાવે છે. બીજા ભાગમાં વિશાળ પાપનાશક ભૃૂણગર્ત તીર્થનું વર્ણન અને રાજા સૌદાસની પ્રાયશ્ચિત્તકથા આવે છે. બ્રાહ્મણભક્ત રાજાના દીર્ઘ યજ્ઞમાં રાક્ષસે વિઘ્ન કર્યું; નિષિદ્ધ માંસનું કપટ અર્પણ થતાં વસિષ્ઠના શાપથી રાજા રાક્ષસ બન્યો. ત્યારબાદ તેણે બ્રાહ્મણો અને યજ્ઞકર્મો પર હિંસા કરી; અંતે ક્રૂરબુદ્ધિ રાક્ષસનો વધ કરીને માનવરૂપ પાછું મળ્યું, છતાં બ્રહ્મહત્યાસંબંધિત મલિનતાના ચિહ્નો—દુર્ગંધ, તેજની હાનિ અને લોકપરિહાર—તેને પીડાવતા રહ્યા. તીર્થયાત્રા અને સંયમના ઉપદેશથી તે એક ક્ષેત્રમાં પાણીથી ભરેલા ગર્તમાં પડી ગયો અને ત્યાંથી તેજસ્વી, શુદ્ધ થઈ બહાર આવ્યો; આકાશવાણીએ તીર્થપ્રભાવથી મુક્તિની ઘોષણા કરી. પછી ભૃૂણગર્તની ઉત્પત્તિ શિવના ગૂઢ નિવાસ સાથે જોડીને, ખાસ કરીને કૃષ્ણચતુર્દશીના શ્રાદ્ધને વિશેષ ફળદાયક કહી, સ્નાન-દાન સહિત યત્નપૂર્વક આચરણથી પિતૃમોક્ષ થાય છે એવો ઉપદેશ આપે છે.
Adhyaya 54
नलनिर्मितचर्ममुण्डामाहात्म्यवर्णनम् / The Māhātmya of Carmamuṇḍā Established by Nala
આ અધ્યાયમાં સૂતજીના વર્ણન દ્વારા હાટકેશ્વર-ક્ષેત્રમાં નિવાસ કરતી દેવી ચર્મમુંડા નું માહાત્મ્ય કહેવામાં આવ્યું છે; પરંપરા મુજબ તેની પ્રતિષ્ઠા ભક્તરાજા નલે કરી હતી. નિષધના ધર્મનિષ્ઠ રાજા નલના ગુણ, દમયંતી સાથે લગ્ન, અને કલિના પ્રભાવથી જુગારમાં રાજ્ય ગુમાવવાની દુર્ઘટના—આ બધું સંક્ષેપમાં આવે છે. વનમાં દમયંતીથી વિયોગ પામી નલ વન-વન ભટકતા અંતે હાટકેશ્વર-ક્ષેત્રે પહોંચે છે. મહાનવમીના પાવન અવસરે સાધનોના અભાવે તે માટીની દેવી-પ્રતિમા બનાવી ફળ-મૂળથી પૂજા કરે છે. અનેક ઉપાધિઓથી યુક્ત દીર્ઘ સ્તોત્ર દ્વારા દેવીની સર્વવ્યાપકતા અને ઉગ્ર-રક્ષક સ્વરૂપનું ગાન કરે છે. દેવી પ્રસન્ન થઈ પ્રગટે છે, વર આપે છે; નલ નિર્દોષ પત્ની સાથે પુનર્મિલનની પ્રાર્થના કરે છે. ફળશ્રુતિરૂપે કહેવામાં આવે છે કે જે કોઈ આ સ્તોત્રથી દેવીની સ્તુતિ કરે, તેને એ જ દિવસે ઇચ્છિત ફળ મળે. અંતે આ ભાગ નાગરખંડના હાટકેશ્વર-ક્ષેત્ર-માહાત્મ્યમાં સમાવિષ્ટ હોવાનું ઉપસંહારથી જણાવાય છે.
Adhyaya 55
नलेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Naleśvara Māhātmya: The Glory of Naleśvara)
અધ્યાય 55માં નલેશ્વરનું માહાત્મ્ય વર્ણવાયું છે. સૂત કહે છે કે રાજા નલ દ્વારા પ્રતિષ્ઠિત આ શિવસ્વરૂપ નજીક જ સુલભ છે; ભક્તિપૂર્વક દર્શન કરવાથી પાપક્ષય થાય છે અને મોક્ષાભિમુખ ફળ પ્રાપ્ત થાય છે. મંદિરના આગળ નિર્મળ જળવાળો એક કુંડ છે; તેમાં સ્નાન કરીને દર્શન કરવાથી કુષ્ઠ વગેરે ચર્મરોગો તથા સંબંધિત અનેક વ્યાધિઓ શમન પામે છે. કુંડ કમળો અને જલચરોથી શોભિત જણાવાયો છે. પછી સંવાદમાં, પ્રતિષ્ઠાથી પ્રસન્ન થયેલા શિવ નલને વર આપવા ઇચ્છે છે. નલ લોકહિત માટે શિવનું નિત્ય સાન્નિધ્ય અને રોગનિવારણ માગે છે. શિવ ખાસ કરીને સોમવારે પ્રાત્યૂષકાળે સુલભતા આપે છે અને વિધિક્રમ કહે છે—શ્રદ્ધાથી કુંડસ્નાન પછી દર્શન, સોમવારે રાત્રિના અંતે કુંડની માટી શરીરે લેપન, અને નિષ્કામ ભાવથી પુષ્પ-ધૂપ-ગંધાદિથી પૂજા. અંતે શિવ અંતર્ધાન થાય છે, નલ પોતાના રાજ્યે પરત જાય છે, બ્રાહ્મણો પેઢીદરપેઢી પૂજા ચાલુ રાખવાનો વ્રત લે છે; અને ચિરકલ્યાણ ઇચ્છનારોએ ખાસ કરીને સોમવારે દર્શનને પ્રાધાન્ય આપવું—એવી આજ્ઞાથી અધ્યાય પૂર્ણ થાય છે.
Adhyaya 56
Vaṭāditya (Sāmbāditya) Darśana and Saptamī-Vrata Phala — “वटादित्यदर्शन-सप्तमीव्रतफलम्”
આ અધ્યાયમાં સૂતજી તીર્થમહાત્મ્યના પ્રસંગે સાંબાદિત્ય/સુરેશ્વરના દર્શનની મહિમા વર્ણવે છે. ભક્તિપૂર્વક દેવદર્શન કરનારને હૃદયમાં ઇચ્છિત ફળ મળે છે; ખાસ કરીને માઘ શુક્લ સપ્તમી રવિવારે આવે ત્યારે તે દિવસે દર્શન-પૂજન કરનાર નરકગતિથી બચી જાય છે—એવું કહેવામાં આવ્યું છે. પછી દૃષ્ટાંતરૂપે ગાલવ નામના બ્રાહ્મણ ઋષિની કથા આવે છે. તેઓ સ્વાધ્યાયનિષ્ઠ, શાંત આચરણવાળા, કર્મકુશળ અને કૃતજ્ઞ હતા; પરંતુ વૃદ્ધાવસ્થામાં પણ પુત્ર ન હોવાથી શોકગ્રસ્ત થયા. ગૃહચિંતા ત્યજી તેમણે તે સ્થળે સૂર્યોપાસના શરૂ કરી, પાંચારાત્રવિધિથી પ્રતિમા પ્રતિષ્ઠિત કરી અને ઋતુનિયમ, ઇન્દ્રિયનિગ્રહ તથા ઉપવાસ સાથે દીર્ઘ તપ કર્યું. પંદર વર્ષ પછી વટવૃક્ષ પાસે સૂર્યદેવ પ્રગટ થયા, વર આપ્યો અને સપ્તમીવ્રત સાથે સંબંધિત વંશવર્ધક પુત્ર પ્રદાન કર્યો. વટ પાસે જન્મ થતાં પુત્રનું નામ ‘વટેશ્વર’ પડ્યું. આગળ ચાલીને તેણે મનોહર મંદિર બનાવ્યું અને દેવ ‘વટાદિત્ય’ નામે સર્વત્ર પ્રસિદ્ધ થઈ સંતાનદાતા રૂપે પૂજાયા. અંતે ફલશ્રુતિ—સપ્તમી/રવિવારે ઉપવાસપૂર્વક વિધિપૂર્વક પૂજન કરવાથી ગૃહસ્થને ઉત્તમ પુત્ર મળે; અને નિષ્કામ ઉપાસના મોક્ષમાર્ગ તરફ દોરી જાય છે. નારદોક્ત ગાથા પણ સંતાનપ્રાપ્તિ માટે આ ભક્તિને સર્વશ્રેષ્ઠ ઉપાય ગણાવે છે.
Adhyaya 57
Bhīṣma at Śarmiṣṭhā-tīrtha: Expiation, Śrāddha Eligibility, and Shrine-Foundation
સૂત કહે છે કે આ ક્ષેત્રમાં ભીષ્મે બ્રાહ્મણોની સંમતિથી આદિત્યની પ્રતિમા સ્થાપી. અધ્યાયમાં પરશુરામ સાથે ભીષ્મનો પૂર્વ સંઘર્ષ અને અંબાની પ્રતિજ્ઞા સ્મરાવવામાં આવે છે; તેથી ભીષ્મને પોતાના વચન અને કર્મના નૈતિક પરિણામોની ચિંતા થાય છે. તેઓ માર્કંડેય ઋષિને પૂછે છે—માત્ર વાણીથી ઉશ્કેરવાથી કોઈ પ્રાણત્યાગ કરે તો પાપ કોને લાગે? ઋષિ કહે છે કે જેના કર્મ અથવા પ્રેરણાથી સ્ત્રી કે બ્રાહ્મણ વગેરે જીવન ત્યજે, દોષ તેને જ લાગે; તેથી આવા લોકોને ક્રોધિત કરવાનું ટાળવું. આગળ સ્ત્રીવધનું પાતક અત્યંત ગંભીર, બ્રાહ્મણહિંસા સમાન ગણાવીને કહે છે કે દાન-તપ-વ્રત જેવા સામાન્ય ઉપાયો પૂરતા નથી; તીર્થસેવા જ શ્રેષ્ઠ પ્રાયશ્ચિત્ત છે. ભીષ્મ ગયાશિરસે શ્રાદ્ધ કરવા જાય છે, પરંતુ આકાશવાણી તેમને સ્ત્રીહત્યા-સંબંધિત દોષથી અયોગ્ય ઠરાવી વરુણદિશામાં નજીકના શર્મિષ્ઠા-તીર્થમાં જવા કહે છે. કૃષ્ણાંગારક-ષષ્ઠી (મંગળવારયુક્ત ષષ્ઠી) દિવસે ત્યાં સ્નાન કરવાથી તે પાપમાંથી મુક્તિ મળે—એવું વિધાન છે. ભીષ્મ સ્નાન કરીને શ્રદ્ધાથી શ્રાદ્ધ કરે છે; વાણી પોતાને શાંતનુ તરીકે ઓળખાવી તેમને શુદ્ધ જાહેર કરી ધર્મકર્તવ્યમાં પાછા ફરવા કહે છે. ત્યારબાદ ભીષ્મ આદિત્ય, વિષ્ણુ-સંબંધિત પ્રતિમા, શિવલિંગ અને દુર્ગાના મંદિરોનો સમૂહ સ્થાપે છે, બ્રાહ્મણોને નિત્યપૂજાની જવાબદારી સોંપે છે અને સૂર્યસપ્તમી, શિવાષ્ટમી, વિષ્ણુના શયન-પ્રબોધ દિવસો, દુર્ગાનવમી વગેરે ઉત્સવો ભજન-કીર્તન સાથે નક્કી કરીને નિયમિત ભક્તોને ઉત્તમ ફળનું વચન આપે છે.
Adhyaya 58
शिवगंगामाहात्म्यवर्णनम् (Śiva-Gaṅgā Māhātmya: Theological Discourse on the Sanctity of Śiva-Gaṅgā)
આ અધ્યાયમાં હાટકેશ્વર-ક્ષેત્રના સંદર્ભમાં શિવગંગાનું માહાત્મ્ય અને તીર્થની નૈતિક-વિધિ સમજાવવામાં આવે છે. પ્રથમ દેવચતુષ્ટયની પ્રતિષ્ઠા પછી શિવલિંગની નજીક ‘ત્રિપથગામિની’ ગંગાની વિધિવત્ સ્થાપના થાય છે. ભીષ્મ ફલશ્રુતિ કહે છે—જે ત્યાં સ્નાન કરીને તેમને (કથાના પ્રમાણભૂત વક્તા) દર્શે છે તે પાપમુક્ત થઈ શિવલોકને પામે છે; પરંતુ એ જ તીર્થ પર ખોટી શપથ લેવાથી શીઘ્ર યમલોક પ્રાપ્ત થાય છે, કારણ કે તીર્થ સત્ય-અસત્ય બંનેનું ફળ વધારી દે છે. પછી ચેતવણીરૂપ દૃષ્ટાંત—શૂદ્રજન્મ પૌન્ડ્રક નામનો યુવાન મજાકમાં મિત્રનું પુસ્તક ચોરી લે છે, પછી ઇનકાર કરે છે અને ભાગીરથીમાં સ્નાન કરીને શપથ પણ કરે છે. ‘શાસ્ત્રચૌર્ય’ અને અસત્ય વાણીના પરિણામે તેને ઝડપથી કુષ્ઠ, સમાજત્યાગ અને શારીરિક વિકલતા ભોગવવી પડે છે. અંતે ઉપદેશ—હાસ્યમાં પણ, ખાસ કરીને પવિત્ર સાક્ષીઓ સામે, શપથ ન કરવી; તીર્થયાત્રાનો ધર્મ સંયમિત વાણી અને શુદ્ધ આચરણ છે.
Adhyaya 59
विदुरकृत-देवत्रयप्रतिष्ठा तथा अपुत्रदुःख-प्रशमनम् (Vidura’s Triadic Consecration and the Remedy for Childlessness)
સૂત એક પરંપરા વર્ણવે છે જેમાં હસ્તિનાપુર સાથે સંકળાયેલા વિદુર અપુત્ર વ્યક્તિની પરલોકસ્થિતિ વિષે માર્ગદર્શન માંગે છે. ગાલવ ઋષિ ધર્મશાસ્ત્રમાં માન્ય ‘પુત્ર’ના બાર પ્રકારોની યાદી આપી કહે છે કે કોઈ પણ રીતે પુત્રસંતતિ ન હોય તો પરલોકમાં દુઃખદ પરિણામ ભોગવવા પડે. આ સાંભળી વિદુર વ્યથિત થાય છે. ગાલવ તેમને રક્તશૃંગ અને હાટકેશ્વર ક્ષેત્ર નજીકના મહાપુણ્યસ્થાને વિષ્ણુસ્વરૂપ અશ્વત્થને ‘પુત્રવૃક્ષ’ રૂપે પ્રતિષ્ઠિત કરવા કહે છે. વિદુર અશ્વત્થ સ્થાપી તેને પુત્રપ્રતિનિધિ માની પ્રતિષ્ઠાવિધિ કરે છે; પછી વડ નીચે માહેશ્વર લિંગ સ્થાપે છે અને અશ્વત્થ નીચે વિષ્ણુને સ્થાપી સૂર્ય-શિવ-વિષ્ણુનું ત્રિદેવ-સમુચ્ચય ઊભું કરે છે. સ્થાનિક બ્રાહ્મણોને નિત્યપૂજાની જવાબદારી સોંપે છે; તેઓ વંશપરંપરાથી તે નિભાવવાની સંમતિ આપે છે. અધ્યાયમાં કાલવિશેષ પૂજા જણાવાય છે—માઘ શુક્લ સપ્તમીના રવિવારે સૂર્યપૂજા, સોમવારે તથા ખાસ કરીને શુક્લપક્ષ અષ્ટમીના દિવસે શિવપૂજા, અને વિષ્ણુના શયન-પ્રબોધન વ્રતોમાં સાવધાન આરાધના. આગળ ઇન્દ્ર (પાકશાસન) કારણે લિંગ માટીમાં ઢંકાઈ જાય છે; એક અશરીરી વાણી સ્થાન જણાવે છે. વિદુર ક્ષેત્ર પુનઃસ્થાપિત કરી પ્રાસાદ નિર્માણ માટે ધન આપે છે, બ્રાહ્મણો માટે વૃત્તિ સ્થાપે છે અને અંતે પોતાના આશ્રમમાં પરત ફરે છે.
Adhyaya 60
Narāditya-pratiṣṭhā and the Mahitthā Devatā: Installation, Worship-Times, and Phala
આ સાઠમા અધ્યાયમાં ઋષિઓ ‘મહિત્થા/મહિત્થ’ ક્ષેત્રની સ્થાપના અને તેની ઉત્પત્તિ વિષે પ્રશ્ન કરે છે. સૂત પ્રાચીન પરંપરા કહે છે—અગસ્ત્ય સાથે સંકળાયેલી અને અથર્વણ-મંત્રાધિકારયુક્ત ‘શોષણી વિદ્યાનો’ પ્રયોગ થાય છે; તેના પ્રભાવથી ‘ચમત્કારપુર’ નામે પ્રસિદ્ધ ક્ષેત્રમાં વરદાયિની મહિત્થા દેવતાનો પ્રાદુર્ભાવ થાય છે. પછી અધ્યાય તીર્થ-માર્ગદર્શિકા જેવી રીતે પ્રતિષ્ઠિત દેવતાઓ અને તેમના ફળો ગણાવે છે—સૂર્ય ‘નરાદિત્ય’ રૂપે રોગશમન અને રક્ષા આપે છે; જનાર્દન ‘ગોવર્ધનધર’ રૂપે સમૃદ્ધિ અને ગોક્ષેમ આપે છે; નરસિંહ, વિઘ્નહર્તા વિનાયક તથા નર-નારાયણની પ્રતિષ્ઠાનો પણ ઉલ્લેખ છે. દ્વાદશી અને ચતુર્થી જેવી વિશેષ તિથિઓમાં, ખાસ કરીને કાર્તિક શુક્લપક્ષમાં, દર્શન-પૂજન અત્યંત ફળદાયી કહેવાયું છે. દૃષ્ટાંતરૂપે અર્જુનની તીર્થયાત્રા આવે છે—હાટકેશ્વર-સંબંધિત ક્ષેત્રમાં તે સૂર્યાદિ દેવતાઓને રમ્ય મંદિરમાં પ્રતિષ્ઠિત કરે છે, સ્થાનિક બ્રાહ્મણોને ધનદાન આપે છે અને નિત્ય સ્મરણ-પૂજાની જવાબદારી તેમને સોંપે છે. અંતે આ માહાત્મ્યનું શ્રવણ પાપક્ષયકારી છે અને ચતુર્થીએ મોદકાદિ નૈવેદ્ય અર્પણ કરવાથી ઇચ્છિત ફળ તથા વિઘ્નમુક્તિ મળે છે, એમ જણાવાયું છે.
Adhyaya 61
विषकन्यकोत्पत्तिवर्णनम् (Origin Narrative of the Viṣakanyā) — Śarmiṣṭhā-tīrtha Context
આ અધ્યાયમાં ઋષિઓ ‘શર્મિષ્ઠા-તીર્થ’ની ઉત્પત્તિ અને ફળ વિશે સ્પષ્ટતા માંગે છે. સૂત સોમવંશીય રાજા વૃકનો પ્રસંગ કહે છે—તે ધર્મનિષ્ઠ અને પ્રજાહિતમાં તત્પર હતો. તેની પત્નીએ અશુભ લગ્ને એક કન્યાને જન્મ આપ્યો. રાજાએ જ્યોતિષમાં નિષ્ણાત બ્રાહ્મણોને પૂછ્યું; તેમણે તેને ‘વિષકન્યા’ ઠરાવી ચેતવણી આપી કે તેનો ભાવિ પતિ છ માસમાં મૃત્યુ પામશે અને તે જ્યાં રહેશે ત્યાં ગૃહમાં દરિદ્રતા આવશે; પિતૃકુલ અને પતિગૃહ બંનેનો વિનાશ થશે. રાજા કન્યાને ત્યજી દેવા તૈયાર થતો નથી. તે કર્મસિદ્ધાંત રજૂ કરે છે—પૂર્વકૃત કર્મનું ફળ અચૂક છે; બળ, બુદ્ધિ, મંત્ર, તપ, દાન, તીર્થસેવા કે માત્ર સંયમથી કર્મફળને સંપૂર્ણ રીતે અટકાવી શકાતું નથી. જેમ વાછરડું અનેક ગાયોમાંથી પોતાની માતાને શોધી લે છે તેમ કર્મફળ પણ પોતાનો માર્ગ શોધે છે; અને તેલ ખૂટે ત્યારે દીવો આપોઆપ બુઝી જાય તેમ કર્મ ક્ષય થતાં દુઃખ પણ શમે છે. અંતે દૈવ અને પુરુષાર્થ અંગેની લોકોક્તિ સાથે ધર્મમાં રહી પ્રયત્ન કરવો અને ભૂતકર્મની બંધનશૃંખલાને સ્વીકારી જવાબદારી વહન કરવી—એ નીતિ ઉપદેશાય છે.
Adhyaya 62
शर्मिष्ठातीर्थमाहात्म्य (Śarmiṣṭhā-tīrtha Māhātmya) — The Glory of Śarmiṣṭhā Tīrtha
અધ્યાય ૬૨ તીર્થમાહાત્મ્યના પ્રસંગમાં શર્મિષ્ઠા-તીર્થની ઉત્પત્તિ અને તારક શક્તિ વર્ણવે છે. સૂત કહે છે—મંત્રીઓની સલાહ છતાં રાજા “વિષકન્યા” કહેવાતી કન્યાને સ્વીકારતો નથી. ત્યારબાદ શત્રુઓ આક્રમણ કરે છે, રાજા યુદ્ધમાં મારાય છે અને નગરમાં ભય ફેલાય છે. પ્રજા આ આપત્તિનું કારણ કન્યાને માને છે અને તેના વધ તથા નિર્વાસનની માગ કરે છે; લોકનિંદા સાંભળીને તે વૈરાગ્યસમાન સંકલ્પ લઈને હાટકેશ્વર સંબંધિત પવિત્ર ક્ષેત્રે પહોંચે છે, જ્યાં તેને પૂર્વજન્મસ્મૃતિ થાય છે. પૂર્વજન્મમાં તે ઉપેક્ષિત સ્ત્રી હતી; કડક ઉનાળાની તરસમાં તેણે કરુણાથી તરસેલી ગાયને પોતાનું થોડું પાણી આપ્યું—એ પુણ્યબીજ બન્યું. પરંતુ “વિષકન્યા” થવાનું બીજું કર્મસૂત્ર પણ કહે છે—તેણે ક્યારેક ગૌરી/પાર્વતીની સુવર્ણ પ્રતિમાને સ્પર્શ કરીને વેચાણ માટે તોડી ખંડિત કરી, તેથી દુષ્કર્મનો વિપાક આવ્યો. ઉપશમ માટે તે ઋતુ પ્રમાણે દીર્ઘ તપ, નિયમિત ઉપવાસ, પૂજા અને અર્પણોથી દેવીની આરાધના કરે છે. પરીક્ષા રૂપે શચી (ઇન્દ્રાણી) વર આપવા આવે છે, પણ તે વર નકારીને માત્ર પરમ દેવી પાર્વતીનું શરણ સ્વીકારે છે. અંતે શિવ સહિત પાર્વતી પ્રગટ થઈ તેની સ્તુતિ સ્વીકારી વર આપે છે, તેને દિવ્યરૂપ આપે છે અને તે સ્થળને પોતાનો આશ્રમ સ્થાપે છે. ફલશ્રુતિ મુજબ—માઘ શુક્લ તૃતીયાએ અહીં સ્નાન કરવાથી ખાસ કરીને સ્ત્રીઓને ઇચ્છિત ફળ મળે છે; સ્નાન-દાનથી ભારે પાપ પણ શુદ્ધ થાય છે, અને અધ્યાયનું પાઠ-શ્રવણ શિવલોકની સમીપતા આપે છે.
Adhyaya 63
सोमेश्वर-प्रादुर्भावः (Someshvara Liṅga: Origin Narrative and Observance)
આ અધ્યાયમાં સોમેશ્વર તીર્થની ઉત્પત્તિ અને વ્રત-માહાત્મ્ય વર્ણવાય છે. સૂત કહે છે કે ચંદ્ર (સોમ) દ્વારા સ્થાપિત એક પ્રસિદ્ધ શિવલિંગ છે. એક વર્ષ સુધી દરેક સોમવારે પૂજા કરવાનો નિયમ જણાવાયો છે; આ ઉપાસનાથી યક્ષ્મા (ક્ષયરોગ) સહિત કઠિન અને દીર્ઘકાલીન રોગોથી મુક્તિ મળે છે. સોમના રોગનું કારણ પણ કહેવામાં આવે છે—દક્ષની સત્તાવીસ પુત્રીઓ (નક્ષત્રો) સાથે લગ્ન કર્યા છતાં સોમ રોહિણી પ્રત્યે વિશેષ આસક્ત રહે છે. અન્ય પત્નીઓ ફરિયાદ કરે છે; દક્ષ ધર્મના આધાર પર સોમને ઠપકો આપે છે. સોમ સુધારાનો વચન આપી ફરી એ જ વર્તન કરે છે, તેથી દક્ષ તેને ક્ષયરોગનો શાપ આપે છે. સોમ અનેક ઉપચાર અને વૈદ્યો શોધે છે પણ લાભ થતો નથી; વૈરાગ્ય લઈને તીર્થયાત્રા કરતાં પ્રભાસક્ષેત્રે પહોંચીને ઋષિ રોમકને મળે છે. રોમક કહે છે—શાપ સીધો નાબૂદ થતો નથી, પરંતુ શિવભક્તિથી તેની અસર શમે; સોમએ અડસઠ તીર્થોમાં લિંગ સ્થાપી શ્રદ્ધાથી પૂજન કરવું. શિવ પ્રગટ થઈ દક્ષ સાથે મધ્યસ્થતા કરે છે અને શાપની સત્યતા રાખીને ચંદ્રના પક્ષ પ્રમાણે વધઘટનો નિયમ સ્થાપે છે. સોમની પ્રાર્થનાથી શિવ સોમવારે વિશેષ સાન્નિધ્ય આપે છે; અંતે વિવિધ તીર્થોમાં સોમેશ્વર પ્રાદુર્ભાવની પુષ્ટિ થાય છે।
Adhyaya 64
Chamatkārī Devī—Pradakṣiṇā-Phala and the Jātismara King
અધ્યાય ૬૪માં સૂતજી તીર્થકેન્દ્રિત દેવીમાહાત્મ્ય વર્ણવે છે. ‘ચમત્કારી દેવી’ને એક “ચમત્કાર-નરેન્દ્ર”એ શ્રદ્ધાથી પ્રતિષ્ઠિત કરી, નવી સ્થાપિત નગરી અને પ્રજાજનોની, ખાસ કરીને ભક્ત બ્રાહ્મણોની રક્ષા માટે સ્થાપના કરી હતી. મહાનવમીના દિવસે દેવીપૂજન કરવાથી વર્ષભર અભય મળે છે—દુષ્ટ સત્તાઓ, શત્રુઓ, રોગ, ચોર અને અન્ય હાનિથી રક્ષણ થાય છે. શુક્લાષ્ટમીના દિવસે શુદ્ધ ભક્ત એકાગ્રતાથી પૂજા કરે તો ઇચ્છિત સિદ્ધિ મળે; નિષ્કામ સાધકને દેવીકૃપાથી સુખ અને મોક્ષ પ્રાપ્ત થાય છે. દૃષ્ટાંતરૂપે દશાર્ણના રાજા ચિત્રરથ શુક્લાષ્ટમીના દિવસે વિશાળ પ્રદક્ષિણા કરે છે. બ્રાહ્મણો તેની અસામાન્ય નિષ્ઠા પૂછે ત્યારે તે પૂર્વજન્મ કહે છે—તે દેવીસ્થાન પાસે રહેતો તોતો હતો; માળામાં આવતાં-જતાં અજાણતાં રોજ પ્રદક્ષિણા થતી, ત્યાં જ મૃત્યુ પામ્યો અને જાતિસ્મર રાજા બની જન્મ્યો. તેથી પ્રદક્ષિણા અચાનક થઈ જાય તોય ફળદાયી, અને શ્રદ્ધાથી કરાય તો વધુ મહાફળદાયી છે. અંતે ઉપદેશ—ભક્તિપૂર્વકની પ્રદક્ષિણા પાપ નાશ કરે છે, મનગમતા ફળ આપે છે, મોક્ષલક્ષ્યને સહાય કરે છે; જે એક વર્ષ આ આચરણ જાળવે, તેને તિર્યક યોનિમાં પુનર્જન્મ થતો નથી.
Adhyaya 65
Ānarteśvara–Śūdrakeśvara Māhātmya (Merit of the Ānarteśvara and Śūdrakeśvara sites)
સૂત કહે છે કે દેવોએ બનાવેલા એક સરોવર પાસે રાજા આનર્ત (સુહય નામે પણ ઓળખાતા) એ ‘આનર્તેશ્વર’ નામનું લિંગ સ્થાપ્યું. અઙ્ગારક-ષષ્ઠીના દિવસે ત્યાં સ્નાન કરવાથી રાજાને જેવી સિદ્ધિ મળી તેવી જ સિદ્ધિ મળે છે—આ સાંભળી ઋષિઓ પૂછે છે કે એવી સિદ્ધિ કેવી રીતે ઉપજી. પછી એક દૃષ્ટાંત આવે છે—સિદ્ધસેન નામના વેપારીનો કારવાં થાકેલા એક શૂદ્ર સેવકને નિર્જન રણમાં છોડીને ચાલ્યો જાય છે. રાત્રે તે શૂદ્ર ‘પ્રેત-રાજ’ને અનુચરો સાથે મળે છે; તેઓ আতિથ્ય માગે છે, શૂદ્ર અન્ન-જળ આપે છે, અને આ ક્રમ દરરાત્રે ચાલે છે. પ્રેત-રાજ કહે છે કે ગંગા-યમુના સંગમ પાસે હાટકેશ્વર ક્ષેત્રમાં રહેલા મહાવ્રતધારી કઠોર તપસ્વીના પ્રભાવથી તેને રાત્રિ સમૃદ્ધિ મળે છે; તે તપસ્વી કપાલપાત્રથી રાત્રે શુદ્ધિક્રિયા કરે છે. મુક્તિ માટે પ્રેત-રાજ વિનંતી કરે છે કે તે કપાલને ચૂર્ણ કરી સંગમમાં નાખવું અને ગયાશિર તીર્થમાં પત્રમાં લખેલા નામો મુજબ શ્રાદ્ધ કરવું. શૂદ્રને ગુપ્ત ધન મળે છે; તે કપાલવિધિ અને શ્રાદ્ધો પૂર્ણ કરે છે, જેથી પ્રેતોની પરલોકગતિ સુધરે છે. અંતે શૂદ્ર ત્યાં જ રહી ‘શૂદ્રકેશ્વર’ લિંગ સ્થાપે છે. ફલશ્રુતિમાં કહે છે—સ્નાન-પૂજાથી પાપક્ષય, દાન અને ભોજનદાનથી પિતૃઓને દીર્ઘ તૃપ્તિ, અલ્પ સ્વર્ણદાન પણ મહાયજ્ઞ સમાન ફળદાયી, અને ત્યાં ઉપવાસપૂર્વક દેહત્યાગ પુનર્જન્મથી મુક્તિનું સાધન ગણાય છે.
Adhyaya 66
रामह्रद-माहात्म्यम् (Glory of Rāmahrada) — Jamadagni, the Cow of Plenty, and Ancestral Tarpaṇa
અધ્યાય 66માં સૂતજી ‘રામહ્રદ’ નામના પ્રસિદ્ધ તીર્થ-સરોવરનું વર્ણન કરે છે, જ્યાં રુધિર (રક્ત) સાથે સંબંધિત અર્પણથી પિતૃઓ તૃપ્ત થયા એવી ખ્યાતિ છે. ઋષિઓ શંકા કરે છે—પિતૃતર્પણ તો શુદ્ધ જળ, તિલ વગેરે વડે શાસ્ત્રસિદ્ધ છે; રક્તનો સંબંધ અન્ય, અનૌચિત્યપૂર્ણ ભાવો સાથે કહેવાય છે—તો જામદગ્ન્ય (પરશુરામ) એ આવું કેમ કર્યું? સૂત સમજાવે છે કે આ વ્રત અને ક્રોધથી ઉપજેલો પ્રસંગ છે; કારણ હૈહય રાજા સહસ્રાર્જુન (કાર્તવીર્ય અર્જુન) દ્વારા મહર્ષિ જમદગ્નિનો અન્યાયી વધ થયો. કથા આગળ વધે છે—જમદગ્નિ રાજાને અતિથિરૂપે સન્માન આપે છે અને અદ્ભુત ‘હોમધેનુ/કામધેનુ-સદૃશ’ ગાય દ્વારા રાજા તથા તેની સેના માટે વૈભવી আতિથ્યની વ્યવસ્થા કરે છે. રાજા રાજ્ય અને સૈન્યલાભ માટે ગાય મેળવવા લાલચ કરે છે; જમદગ્નિ ઇનકાર કરીને કહે છે કે સામાન્ય ગાય પણ અવધ્ય છે અને ગાયને વસ્તુ સમજી હડપ કરવી ઘોર અધર્મ છે. ત્યારબાદ રાજાના માણસો જમદગ્નિનો વધ કરે છે; ગાયની શક્તિથી પુલિંદ રક્ષકો પ્રગટ થઈ રાજસેનાને પરાજિત કરે છે. રાજા ગાય છોડીને પાછો ફરે છે અને ચેતવણી મળે છે કે જમદગ્નિપુત્ર રામ આવનાર છે—આ રીતે તીર્થમાહાત્મ્યને ધર્મ, અતિથિસત્કાર અને તપસ્વીહિંસાની મર્યાદા સાથે જોડવામાં આવ્યું છે।
Adhyaya 67
हैहयाधिपतिवधः पितृतर्पणप्रतिज्ञा च (Slaying of the Haihaya lord and the vow concerning ancestral offering)
સૂત કહે છે—પરશુરામ ભાઈઓ સાથે આવીને જુએ છે કે આશ્રમ ધ્વસ્ત થયો છે અને કુળધેનુ ઘાયલ છે. ઋષિઓ પાસેથી તેને ખબર પડે છે કે તેના પિતાનો વધ થયો છે અને માતા અનેક શસ્ત્રઘાવોથી અત્યંત પીડિત છે. શોક કરીને તે વૈદિક વિધિ મુજબ પિતાનું અંત્યેષ્ટિ કર્મ કરે છે. ઋષિઓ પિતૃતર્પણ માટે જલાંજલિ આપવા કહે છે, પરંતુ પરશુરામ પ્રતિશોધધર્મ પર આધારિત પ્રતિજ્ઞા જાહેર કરે છે—નિર્દોષ પિતૃવધ અને માતાના ઘોર ઘાવનો પ્રતિકાર કર્યા વિના જો હું પૃથ્વીને ‘ક્ષત્રિયશૂન્ય’ ન કરું તો મને દોષ લાગશે. તે કહે છે કે પિતાને જળથી નહીં, અપરાધીઓના રક્તથી તૃપ્ત કરીશ. પછી હૈહય સેનાઓ અને વન્ય સહયોગીઓ સાથે મહાયુદ્ધ થાય છે. દૈવવશ હૈહય રાજા ધનુષ, ખડ્ગ, ગદા કશું ચલાવી શકતો નથી; દિવ્યાસ્ત્રો અને મંત્રો પણ નિષ્ફળ થાય છે. પરશુરામ તેના ભુજાઓ કાપી શિરચ્છેદ કરે છે, રક્ત એકત્ર કરાવે છે અને હાટકેશ્વર-ક્ષેત્રમાં તૈયાર કરેલા ખાડામાં તે ઢોળવા આદેશ આપે છે—આ રીતે તીર્થસંબંધિત પિતૃતર્પણનું કારણ અને પ્રતિજ્ઞાબદ્ધ કર્મધર્મનું આદર્શ સ્થાપિત થાય છે।
Adhyaya 68
पितृतर्पण-प्रतिज्ञापूरणम् (Fulfilment of the Vow through Ancestral Oblations)
Chapter 68 continues the transmitted discourse with Sūta as narrator. The episode describes the aftermath of Bhārgava (Paraśurāma) establishing a kṣatriya-less order through violent retribution, after which blood is gathered and conveyed to a pit (garta) associated with ancestral origin (paitṛkī / pitṛ-sambhavā). The narrative then shifts from martial action to ritual resolution: Bhārgava bathes in the blood, prepares abundant sesame (tila), and performs pitr̥-tarpaṇa with the apasavya orientation, in the presence of brahmins and other ascetics as direct witnesses, thereby fulfilling a stated pledge and becoming “free from sorrow” (viśoka). Subsequently, in a world described as bereft of kṣatriyas, he performs an aśvamedha and gives the entire earth as dakṣiṇā to brahmins. The brahmins respond with a governance principle—‘one ruler is remembered’—and instruct him not to remain on their land. A further exchange culminates in a threat to dry the ocean with a fire-weapon; hearing this, the ocean, fearful, withdraws as desired. The chapter thus interweaves ethical tension (violence and authority), ritual technology (tarpaṇa, aśvamedha, dāna), and cosmological geography (ocean’s retreat) as an explanatory charter for place and practice.
Adhyaya 69
रामह्रद-माहात्म्य (Rāmahrada Māhātmya: The Glory of Rāma’s Sacred Lake)
સૂત કહે છે—ક્ષત્રિયોનો અભાવ ઊભો થતાં ક્ષત્રિય સ્ત્રીઓથી બ્રાહ્મણો દ્વારા ક્ષેત્રજ પુત્રો જન્મ્યા અને તેઓ જ નવા શાસક બન્યા. બળ વધતાં તેમણે બ્રાહ્મણોને દબાવવા માંડ્યા. પીડિત બ્રાહ્મણો ભૃગુવંશીય રામ (પરશુરામ) પાસે જઈ અશ્વમેધ પ્રસંગે અપાયેલી ભૂમિ પાછી અપાવવાની તથા અત્યાચારી ક્ષત્રિયો સામે ન્યાયની વિનંતી કરે છે. ક્રોધિત રામ શબર, પુલિંદ, મેદ વગેરે સહાયકો સાથે જઈ ક્ષત્રિયોનો સંહાર કરે છે; ઘણું રક્ત એક ખાડામાં ભરી પિતૃતર્પણ કરે છે; પછી ભૂમિ બ્રાહ્મણોને પરત આપી સમુદ્ર તરફ પ્રસ્થાન કરે છે. પૃથ્વી એકવીસ વાર (સાત-સાત એમ ત્રણ વખત) ક્ષત્રિયશૂન્ય થઈ હોવાનું વર્ણન છે અને તર્પણથી પિતૃઓ તૃપ્ત થાય છે. એકવીસમા તર્પણે અશરીરી પિતૃવાણી નિંદિત કર્મ રોકવા કહે છે, તૃપ્તિ જણાવી વર આપે છે. રામ માંગે છે—આ તીર્થ મારા નામે પ્રસિદ્ધ થાય, રક્તદોષથી મુક્ત રહે અને તપસ્વીઓથી સેવિત થાય. પિતૃઓ ઘોષણા કરે છે—આ તર્પણકુંડ ત્રણ લોકમાં ‘રામહ્રદ’ તરીકે ખ્યાત થશે; અહીં પિતૃતર્પણ કરવાથી અશ્વમેધસમાન ફળ અને ઉત્તમ ગતિ મળે છે. ભાદ્રપદ કૃષ્ણપક્ષ ચતુર્દશીએ શસ્ત્રહત માટે ભક્તિપૂર્વક શ્રાદ્ધ કરવાથી પ્રેતાવસ્થા કે નરકમાં રહેલા પણ ઉદ્ધરાય છે. સર્પદંશ, અગ્નિ, વિષ, બંધન વગેરે અકાલમૃત્યુ માટેનું શ્રાદ્ધ પણ અહીં મુક્તિદાયક છે. આ અધ્યાયનું પાઠ-શ્રવણ ગયા-શ્રાદ્ધ, પિતૃમેધ અને સૌત્રામણી સમાન ફળ આપે છે એમ ફલશ્રુતિ કહે છે.
Adhyaya 70
Śakti-prakṣepaḥ and Tārakāsura Narrative (Kārttikeya-Śakti and the Origin-Logic of a Purifying Kuṇḍa)
આ અધ્યાયમાં સૂત કાર્ત્તિકેય સાથે સંકળાયેલી પાપનાશિની ‘શક્તિ’ અને તે શક્તિના પ્રસંગથી ઉત્પન્ન થયેલ વિશાળ, નિર્મળ જળવાળું કુંડ વર્ણવે છે. ત્યાં સ્નાન અને પૂજન કરવાથી જીવનભરના પાપો તત્ક્ષણે નાશ પામે અને મુક્તિદાયક ફળ મળે એમ મહિમા જણાવાયો છે. ઋષિઓ શક્તિનો સમય, હેતુ અને પ્રભાવ પૂછે છે. પછી સૂત તારકાસુરની કારણકથા કહે છે. હિરણ્યાક્ષના વંશનો દાનવ તારક ગોકર્ણમાં ઘોર તપ કરે છે; શિવ પ્રસન્ન થઈ તેને એવો વર આપે છે કે તે દેવતાઓ સામે લગભગ અજેય બને, પરંતુ શિવ પોતે તેને ન મારે—આ અંતર્નિહિત નિયમ રહે છે. વરબળથી તારક દેવતાઓ પર લાંબો યુદ્ધ લાદે છે; તેમના ઉપાયો અને શસ્ત્રો નિષ્ફળ જાય છે. ઇન્દ્ર બૃહસ્પતિનો આશ્રય લે છે. બૃહસ્પતિ તત્ત્વન્યાયથી કહે છે—શિવ પોતાના વરપ્રાપ્તને નાશ નહીં કરે; તેથી શિવપુત્રને સેનાની બનાવી તારકનો વિનાશ કરાવવો જોઈએ. શિવ પાર્વતી સાથે કૈલાસમાં નિવૃત્ત થાય છે; દેવતાઓ ભયથી વાયુને મોકલી સર્જનક્રિયામાં વિઘ્ન કરે છે. શિવ તેજસ્વી વીર્યને સંયમમાં રાખી ક્યાં સ્થાપવું પૂછે છે; અગ્નિ તેને ધારણ કરે છે, પણ અસહ્ય થતાં પૃથ્વી પર શરસ્તંબમાં મૂકી દે છે. છ કૃત્તિકાઓ તે બીજની રક્ષા કરે છે—અહીંથી સ્કંદ/કાર્ત્તિકેય જન્મ અને તારકવધની ભૂમિકા બને છે. આમ, તીર્થકુંડની પાવનતા દૈવી શક્તિના સંયમ-સ્થાનાંતરણ અને કાર્ત્તિકેયના ઉદ્ધારક કાર્ય સાથે જોડાય છે.
Adhyaya 71
स्कन्दाभिषेकः तारकवधश्च — Consecration of Skanda and the Slaying of Tāraka; Stabilization of Raktaśṛṅga
સૂતા નાગરખંડમાં કૌમાર-તત્ત્વને કેન્દ્રમાં રાખી એક પવિત્ર પ્રસંગ વર્ણવે છે. સ્કંદ અપર તેજ સાથે જન્મે છે; કૃત્તિકાઓ આવી સ્તન્યપાન અને આલિંગનથી તેને પોષે છે, ત્યારે તેનું સ્વરૂપ બહુ-મુખી અને બહુ-ભુજાવાળું બની વિસ્તરે છે. બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, શિવ, ઇન્દ્ર વગેરે દેવો એકત્ર થઈ ગાન-વાદ્ય-નૃત્ય સાથે ઉત્સવ કરે છે; દેવો તેને “સ્કંદ” નામ આપે છે, અભિષેક કરે છે અને શિવ તેને સેનાપતિ નિમે છે. સ્કંદને અચૂક વિજયશક્તિ, મયૂરવાહન અને અનેક દેવતાઓ પાસેથી દિવ્ય આયુધો પ્રાપ્ત થાય છે. સ્કંદના નેતૃત્વમાં દેવો તારક સામે યુદ્ધ કરે છે. ભયંકર સમરમાં સ્કંદ છોડેલી શક્તિ તારકના હૃદયને ભેદે છે અને દૈત્યભયનો અંત થાય છે. વિજય પછી તે રક્તચિહ્નિત શક્તિને ‘પુરોત્તમ’ નગરીમાં પ્રતિષ્ઠિત કરે છે, જેથી રક્તશૃંગ પર્વત સ્થિર અને સુરક્ષિત બને છે. પછી પર્વત હલવાથી ચમત્કારપુરને નુકસાન થાય છે અને બ્રાહ્મણોને હાનિ થાય છે; તેઓ શાપની ધમકી આપે છે. સ્કંદ સર્વહિત માટેનું કારણ સમજાવી તેમને શાંત કરે છે, અમૃતથી મૃત બ્રાહ્મણોને જીવિત કરે છે, શિખર પર શક્તિ સ્થાપી ચાર દિશામાં ચાર દેવીઓ—આંબવૃદ્ધા, આમ્રા, માહિત્થા, ચમત્કરી—ને નિયુક્ત કરી પર્વતને અચળ કરે છે. બ્રાહ્મણો વર આપે છે કે વસાહત સ્કંદપુર (ચમત્કારપુર નામે પણ) પ્રસિદ્ધ થાય; સ્કંદ, ચાર દેવીઓ અને શક્તિની નિત્ય પૂજા થાય, ખાસ કરીને ચૈત્ર શુક્લ ષષ્ઠીએ. ફલશ્રુતિ મુજબ તે દિવસે ભક્તિપૂર્વક પૂજા કરવાથી સ્કંદ પ્રસન્ન થાય છે અને વિધિવત પૂજા પછી શક્તિ સાથે પીઠ સ્પર્શ/ઘસવાથી એક વર્ષ સુધી રોગમુક્તિ મળે છે.
Adhyaya 72
हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये कौरवपाण्डवतीर्थयात्रा (Hāṭakeśvara-Kṣetra Māhātmya: The Kaurava–Pāṇḍava Pilgrimage Episode)
આ અધ્યાયમાં સૂત ઋષિઓના પ્રશ્નનો ઉત્તર આપે છે—ધૃતરાષ્ટ્રે હાટકેશ્વર-ક્ષેત્રમાં લિંગની પ્રતિષ્ઠા ક્યારે અને કેવી રીતે કરી. પ્રથમ વંશ-વિવાહનો પ્રસંગ આવે છે—શુભલક્ષણો અને સદ્ગુણોથી યુક્ત બાણુમતીનું લગ્ન ધૃતરાષ્ટ્રવંશમાં થાય છે; યાદવ સંદર્ભ અને વિષ્ણુસ્મરણ પણ પ્રસંગવશ ઉલ્લેખાય છે. પછી ભીષ્મ, દ્રોણ વગેરે સાથે કૌરવો અને પાંચ પાંડવો પોતાના અનુચરો સાથે દ્વારાવતી તરફ પ્રયાણ કરે છે. સમૃદ્ધ આનર્ત પ્રદેશમાં પ્રવેશ કરીને તેઓ હાટકેશ્વર દેવ સાથે સંકળાયેલું, પાપનાશક પ્રસિદ્ધ ક્ષેત્ર પ્રાપ્ત કરે છે. ભીષ્મ તે સ્થાનની અદ્વિતીય મહિમા જણાવી પાંચ દિવસ ત્યાં રહેવાની સલાહ આપે છે; પોતાને ઘોર પાપમાંથી મુક્તિ મળ્યાનું ઉદાહરણ આપી તીર્થો અને આયતનોના દર્શનની તકનું મહત્ત્વ કહે છે. ધૃતરાષ્ટ્ર કર્ણ, શકુની, કૃપ વગેરે તથા અનેક પુત્રો સાથે સેનાને નિયંત્રિત રાખે છે જેથી તપોવનમાં વિઘ્ન ન પડે; વેદપાઠના નાદ અને યજ્ઞધૂમથી ચિહ્નિત, તપસ્વીઓથી ભરેલા વિસ્તારમાં પ્રવેશ થાય છે. અધ્યાયમાં તીર્થયાત્રાના નિયમો વર્ણવાય છે—નિયમિત સ્નાન, ગરીબો અને સાધુઓને દાન, તિલમિશ્રિત જળથી શ્રાદ્ધ-તર્પણ, હોમ-જપ-સ્વાધ્યાય, તથા ધ્વજ, શુદ્ધિકરણ, માળા અને વિવિધ ઉપહારોથી દેવાલયપૂજા; પશુ, વાહન, ગાય, વસ્ત્ર અને સોનાદાનનો પણ ઉલ્લેખ છે. અંતે સૌ શિબિરમાં પરત ફરી તીર્થો, મંદિરો અને નિયમનિષ્ઠ તપસ્વીઓને જોઈ આશ્ચર્ય વ્યક્ત કરે છે; આરંભે જણાવાયું છે કે આ લિંગનું દર્શન દુર્યોધન સહિત સૌના પાપનો નાશ કરી મોક્ષનું કારણ બને છે.
Adhyaya 73
धृतराष्ट्रादिकृतप्रासादस्थापनोद्यमवर्णनम् (Preparations for Palace-Temples and Liṅga Installation by Dhṛtarāṣṭra and Others)
આ અધ્યાયમાં દ્વારાવતીમાં દુર્યોધન–ભાનુમતીના રાજવિવાહનો મહોત્સવ વર્ણવાયો છે—વાદ્ય, ગાન-નૃત્ય, વેદપાઠ અને જનહર્ષથી નગર ઉત્સવમય બને છે. નવમા દિવસે કુરુ–પાંડવના વડીલો ભગવાન વિષ્ણુ (પુંડરીકાક્ષ/માધવ)ને સ્નેહપૂર્વક નમસ્કાર કરી કહે છે કે જવું મન નથી, પરંતુ એક આવશ્યક ધર્મકાર્ય માટે પ્રસ્થાન કરવું પડે છે. તેઓ જણાવે છે કે અનર્ત પ્રદેશની યાત્રામાં તેમણે અદભુત હાટકેશ્વર-ક્ષેત્ર જોયું—જ્યાં તેજસ્વી, વિવિધ શિલ્પરૂપનાં અનેક લિંગો છે, જે મહાન વંશો અને દિવ્ય સત્તાઓ સાથે સંબંધિત છે. તે પુણ્યક્ષેત્રમાં પોતપોતાના લિંગ સ્થાપવા તેઓ ઇચ્છે છે; તેથી અનુમતિ માગે છે અને ફરી દર્શન માટે પરત આવવાની પ્રતિજ્ઞા કરે છે. માધવ તે ક્ષેત્રને પરમ પુણ્યદાયક કહી, દર્શન અને લિંગ-પ્રતિષ્ઠા માટે તેમની સાથે જવા સંમત થાય છે. ત્યાં પહોંચીને કુરુ, પાંડવ અને યાદવ બ્રાહ્મણોને બોલાવી ભૂમિ-અનુમતિ તથા પ્રતિષ્ઠા વિધિમાં આચાર્યત્વની વિનંતી કરે છે. બ્રાહ્મણો સ્થળની મર્યાદા અને પૂર્વના દિવ્ય નિર્માણો વિચાર્યા છતાં, ધર્મહેતુ મહાપુરુષોની યાચના નકારવી અયોગ્ય છે એમ નક્કી કરે છે. ત્યારબાદ ક્રમબદ્ધ રીતે દરેક રાજાને અલગ, રમ્ય પ્રાસાદ બાંધવા અને લિંગ-પ્રતિષ્ઠા કરવા મંજૂરી આપે છે; અંતે ધૃતરાષ્ટ્ર આદિ નિર્ધારિત ક્રમે નિર્માણકાર્ય શરૂ કરે છે.
Adhyaya 74
कौरवपाण्डवयादवकृतलिङ्गप्रतिष्ठावृत्तान्तवर्णनम् (Account of Liṅga Consecrations Performed by the Kauravas, Pāṇḍavas, and Yādavas)
હાટકેશ્વર-ક્ષેત્રમાહાત્મ્યના પ્રસંગમાં સૂત લિંગપ્રતિષ્ઠા-કેન્દ્રિત આ વર્ણન કરે છે. સો પુત્રો ધરાવતા રાજા ધૃતરાષ્ટ્રે ત્યાં 101 શિવલિંગોની સ્થાપના કરી. પાંડવોએ મળીને પાંચ લિંગો પ્રતિષ્ઠિત કર્યા; તેમજ દ્રૌપદી, કુંતી, ગાંધારી અને ભાનુમતી દ્વારા પણ લિંગસ્થાપનનું વર્ણન છે, જેથી રાજકુળોમાં વ્યાપક ભક્તિ-ભાગીદારી દેખાય છે. પછી કુરુક્ષેત્ર-પરિસરના મુખ્ય પાત્રો—વિદુર, શલ્ય, યુયુત્સુ, બાહ્લીક, કર્ણ, શકુની, દ્રોણ, કૃપ અને અશ્વત્થામા—‘પરમા ભક્તિ’થી પ્રત્યેક પોતપોતાનું લિંગ ‘વર-પ્રાસાદ’ નામની વિશિષ્ટ મંદિરરચનામાં પ્રતિષ્ઠિત કરે છે. ત્યારબાદ વિષ્ણુ પણ શિખરયુક્ત ઊંચા પ્રાસાદમાં એક લિંગ સ્થાપે છે. પછી સાત્વત/યાદવો—સાંબ, બલભદ્ર, પ્રદ્યુમ્ન, અનિરુદ્ધ વગેરે—શ્રદ્ધાથી દસ મુખ્ય લિંગોની સ્થાપના કરે છે. અંતે સૌ સંતોષ પામી લાંબો સમય ત્યાં નિવાસ કરે છે, ધન, ગામો, ખેતરો, ગાયો, વસ્ત્રો, સેવકો વગેરેનું વિશાળ દાન કરે છે અને સન્માનપૂર્વક વિદાય લે છે. ફલશ્રુતિ મુજબ આ લિંગોની ભક્તિપૂર્વક પૂજા ઇચ્છિત સિદ્ધિ આપે છે; ખાસ કરીને ધૃતરાષ્ટ્રનું લિંગ પાપનાશક કહેવાયું છે.
Adhyaya 75
Hāṭakeśvara-liṅga-pratiṣṭhā and the Devayajana Merit-Statement (हाटकेश्वरलिङ्गप्रतिष्ठा तथा देवयजनमाहात्म्यम्)
સૂત એક પ્રાચીન પુણ્યઇતિહાસ કહે છે—રુદ્રે બ્રહ્માને એક અનુપમ ક્ષેત્ર આપ્યું, જ્યાં ‘હાટકેશ્વર’ નામના લિંગની પ્રતિષ્ઠા થઈ. પછી કલિયુગના દોષોથી બ્રાહ્મણોની રક્ષા થાય તે માટે શંભુએ તે ક્ષેત્ર ષણ્મુખ (સ્કંદ/કાર્ત્તિકેય)ને સોંપ્યું. બ્રહ્માની વિનંતીથી અને પિતૃઆજ્ઞા મુજબ ગાંગેય (કાર્ત્તિકેય) ત્યાં નિવાસ કરવા લાગ્યા. કાર્ત્તિક માસમાં કૃત્તિકા-યોગ સમયે ભગવાનના દર્શન કરનારને અનેક જન્મોનું પુણ્ય મળે છે અને તે વિદ્વાન તથા સમૃદ્ધ બ્રાહ્મણ તરીકે જન્મ લે છે—એવો કાળવિધિ જણાવાયો છે. ત્યારબાદ મહાસેનનું ભવ્ય પ્રાસાદ/મંદિર ઊંચું અને દૃષ્ટિ ખેંચે એવું વર્ણવાયું છે. આ સાંભળી દેવતાઓ કૌતૂહલથી આવી પવિત્ર નગરીનું દર્શન કરે છે અને ઉત્તર-પૂર્વ પ્રાંગણોમાં યજ્ઞો કરીને યથાવિધિ દક્ષિણા આપે છે. તે યજ્ઞસ્થળ ‘દેવયજન’ તરીકે પ્રસિદ્ધ થયું; ત્યાં યોગ્ય રીતે કરાયેલ એક યજ્ઞનું ફળ અન્યત્ર કરાયેલા સો યજ્ઞો જેટલું—એવું માહાત્મ્ય સ્પષ્ટ કરાયું છે.
Adhyaya 76
Bhāskara-traya Māhātmya (The Glory of the Three Solar Manifestations: Muṇḍīra, Kālapriya, and Mūlasthāna)
આ અધ્યાયમાં સૂત ‘ભાસ્કર-ત્રય’—મુંડીર, કાલપ્રિય અને મૂળસ્થાન—આ ત્રણ શુભ સૂર્યસ્વરૂપોની મહિમા વર્ણવે છે; તેમના દર્શનથી મુક્તિ સુધીનું ફળ કહેવાયું છે. ત્રણેય સ્વરૂપો સાથે સમય-સંધિનો સંબંધ બતાવાયો છે: રાત્રિના અંતે મુંડીર, મધ્યાહ્ને કાલપ્રિય અને સાંજ/રાત્રિપ્રવેશે મૂળસ્થાન. હાટકેશ્વરજ-ક્ષેત્રમાં તેમની સ્થિતિવ્યવસ્થા અને ઉત્પત્તિ વિશે ઋષિઓ પૂછે છે. પછી સૂત એક દૃષ્ટાંત કહે છે—એક બ્રાહ્મણ ભયંકર કુષ્ઠથી પીડિત છે; તેની પતિવ્રતા પત્ની અનેક ઉપચાર કરે છતાં લાભ થતો નથી. ત્યારે એક પંથસ્થ અતિથિ પોતાની કથા કહે છે: ત્રણ વર્ષ સુધી ક્રમશઃ ત્રણ ભાસ્કરોની ઉપાસના—ઉપવાસ, નિયમ, રવિવાર-વ્રત, જાગરણ અને સ્તુતિ—કરવાથી તે સાજો થયો. સ્વપ્નમાં સૂર્યદેવ પ્રગટ થઈ કર્મકારણ (સોનાની ચોરી) જણાવે છે, રોગ દૂર કરે છે અને ચોરી ન કરવી તથા શક્તિ મુજબ દાન કરવું એવો નૈતિક ઉપદેશ આપે છે. આથી પ્રેરાઈ બ્રાહ્મણ-દંપતિ મુંડીર તરફ જાય છે. માર્ગમાં બ્રાહ્મણ અતિ દુર્બળ થઈ મૃત્યુ વિચારતો થાય છે, પરંતુ પત્ની તેને છોડતી નથી. ચિતા તૈયાર કરતી વેળાએ ત્રણ તેજસ્વી પુરુષ પ્રગટ થાય છે—એ જ ત્રણ ભાસ્કર—અને રોગ નાશ કરે છે. તેઓ કહે છે: ભક્ત ત્રણ મંદિરો સ્થાપે તો અમે ત્યાં ત્રિકાલ દર્શન માટે નિવાસ કરીશું. બ્રાહ્મણ રવિવારે (હસ્તાર્ક સંદર્ભે) ત્રણ સ્વરૂપોની પ્રતિષ્ઠા કરી, પુષ્પ-ધૂપથી ત્રણ સંધિઓએ પૂજન કરે છે અને અંતે ભાસ્કરધામ પામે છે. ફલશ્રુતિમાં સમયસર ત્રયદર્શનથી કઠિન ઇચ્છાઓ પણ સિદ્ધ થાય છે અને કથા નીતિ-સુધાર—ચોરીત્યાગ અને દાન—ને મુખ્ય રાખે છે.
Adhyaya 77
हाटकेश्वर-क्षेत्रे शिव-सती-विवाहकथनम् (Śiva–Satī Marriage Narrative at Hāṭakeśvara-kṣetra)
આ અધ્યાયમાં ઋષિઓ સૂતને પૂછે છે—શિવ-ઉમા વેદિમધ્યે પ્રતિષ્ઠિત કહેવાય છે, તો તેમનું વિવાહ પહેલાં ઓષધિપ્રસ્થમાં અને વિસ્તારે હાટકેશ્વર-ક્ષેત્રમાં કેવી રીતે સ્મરાય છે? સૂત પૂર્વ મન્વંતરોના પ્રાચીન ચક્રનો ઉલ્લેખ કરીને, પછી દક્ષ સાથે સંબંધિત વિવાહપ્રસંગ વર્ણવી આ દેખાતો વિરોધ દૂર કરે છે. દક્ષ મહા વૈભવથી વિવાહની તૈયારી કરે છે. ચૈત્ર શુક્લ ત્રયોદશી, ભગ નક્ષત્ર અને રવિવારના શુભ મુહૂર્તે શિવ દેવ-ગંધર્વ-યક્ષ-રાક્ષસ આદિ વિશાળ ગણો સાથે આવે છે. યજ્ઞમાં એક નૈતિક-ધાર્મિક ઘટના બને છે—કામાવેશમાં બ્રહ્મા સતીનું ઘૂંઘટમાં ઢાંકેલું મુખ જોવા ઇચ્છે છે; યજ્ઞાગ્નિના ધુમાડા દ્વારા તે જોઈ લે છે, ત્યારે શિવ તેને ઠપકો આપી પ્રાયશ્ચિત્ત નિર્ધારિત કરે છે. પડેલું બીજ વાલખિલ્ય નામના અંગૂઠા જેટલા તપસ્વીઓની ઉત્પત્તિનું કારણ બને છે; તેઓ શુદ્ધ તપસ્થાન માગી ત્યાં સિદ્ધિ પામે છે. અંતે શિવ સતી સહિત જીવશુદ્ધિ માટે વેદિમધ્યે નિવાસ સ્વીકારે છે; નિર્ધારિત કાળે દર્શન પાપક્ષય અને સૌભાગ્ય, ખાસ કરીને વિવાહસંસ્કારોની મંગળતા, આપે છે. ફલશ્રુતિ મુજબ—શ્રદ્ધાથી સાંભળી વૃષભધ્વજની પૂજા કરનારના વિવાહાદિ કર્મો નિર્વિઘ્ન પૂર્ણ થાય છે.
Adhyaya 78
रुद्रशीर्षतीर्थमाहात्म्यम् (Rudraśīrṣa Tīrtha Māhātmya)
આ અધ્યાયમાં ઋષિઓ પૂછે છે કે બ્રહ્મા અને વાલખિલ્ય ઋષિઓએ ક્યાં તપ કર્યું હતું. સૂત દિશા-વર્ણન સાથે પવિત્ર ક્ષેત્ર બતાવી ‘રુદ્રશીર્ષ’ નામનું પીઠ/આસન અને ત્યાંનું કુંડ વર્ણવે છે; આ તીર્થની વિશેષ શક્તિ જ કથાનો આધાર બને છે. પછી નૈતિક-વિધિપ્રધાન પ્રસંગ આવે છે: અયોગ્ય સંબંધના આરોપમાં પકડાયેલી એક બ્રાહ્મણ સ્ત્રી પોતાની નિર્દોષતા સાબિત કરવા વડીલો અને દેવતાઓની સાક્ષીમાં “દિવ્ય-ગ્રહ” (લોકસમક્ષ પરીક્ષા) કરે છે. અગ્નિદેવ સ્પષ્ટ કરે છે કે શુદ્ધિ તે કર્મને ન્યાય્ય માનવાથી નથી, પરંતુ રુદ્રશીર્ષ તીર્થના માહાત્મ્ય અને કુંડજળની પ્રભાવશક્તિથી થઈ. સમાજ પતિની અતિ કઠોરતાની નિંદા પણ કરે છે; છતાં આગળ ચેતવણી છે કે કામમોહથી ત્યાં દાંપત્યધર્મનો ભંગ વધે છે—નિયમવિહોણા માટે તીર્થશક્તિ પણ જોખમી રીતે ઢીલ આપી શકે. બીજા દૃષ્ટાંતમાં રાજા વિદૂરથ ક્રોધે કુંડ પુરાવી દે છે અને રચનાને નુકસાન કરે છે. પ્રતિશાપરૂપે કહેવામાં આવે છે કે જે કુંડ અને મંદિર ફરી સ્થાપશે, તે ત્યાં થયેલા કામદોષોના કર્મભારનો પણ વારસદાર બનશે—આ નૈતિક અટકાવ અને સ્થળની પુણ્ય-પાપની તીવ્ર વ્યવસ્થાનો સંકેત છે. અંતે ફલશ્રુતિ: માઘ શુક્લ ચતુર્દશીએ “રુદ્રશીર્ષ” નામનો 108 વાર જપ અને પૂજન કરવાથી ઇચ્છિત ફળ, નિત્યપાપક્ષય અને પરમ ગતિ પ્રાપ્ત થાય છે।
Adhyaya 79
Vālakhilya-Muni-Avajñā, Garuḍotpatti, and the Liṅga–Kuṇḍa Phala (वालखिल्यमुन्यवज्ञा–गरुडोत्पत्तिः–लिङ्गकुण्डफलम्)
આ અધ્યાયમાં સૂતજી જિજ્ઞાસુ ઋષિઓને કથા સંભળાવે છે. પવિત્ર ક્ષેત્રના દક્ષિણ ભાગમાં સ્થિત એક પ્રસિદ્ધ લિંગનું વર્ણન છે, જે પાપશોધક માનવામાં આવે છે. તે લિંગની નજીકના કુંડમાં હોમ કરવાથી વિશેષ પુણ્ય અને ફળ પ્રાપ્ત થાય છે એમ પણ કહેવામાં આવ્યું છે. દક્ષના સુવ્યવસ્થિત યજ્ઞમાં સહાય માટે વાલખિલ્ય મુનિઓ સમિધા લઈને જઈ રહ્યા હતા. માર્ગમાં પાણીથી ભરેલા ખાડા કારણે તેઓ અટવાઈ કષ્ટમાં પડ્યા. ત્યારે શક્ર (ઇન્દ્ર) યજ્ઞ તરફ જતા તેમને જોઈને પણ ગર્વ અને કૌતુકવશ તે અવરોધને કૂદી પાર કરે છે, જેથી મુનિઓનું અપમાન થાય છે. મુનિઓ અથર્વણ મંત્રોથી, મંડલમાં સ્થાપિત પવિત્ર કલશ દ્વારા, ‘શક્ર’ સમાન પ્રતિરૂપ ઉત્પન્ન કરવાનો સંકલ્પ કરે છે; ત્યારબાદ ઇન્દ્ર માટે અશુભ નિમિત્તો દેખાય છે. બૃહસ્પતિ આને તપસ્વીઓની અવજ્ઞાનું ફળ કહે છે. ઇન્દ્ર દક્ષ પાસે શરણ જાય છે; દક્ષ મુનિઓ સાથે સંધિ કરીને મંત્રજન્ય શક્તિને નષ્ટ ન કરી તેને એવી રીતે વાળે છે કે ઉત્પન્ન થનાર સત્તા ઇન્દ્રનો પ્રતિસ્પર્ધી ન બની, વિષ્ણુનું વાહન એવા ગરુડરૂપે પ્રગટ થાય. અંતે સમાધાન થાય છે અને ફલશ્રુતિમાં કહે છે કે આ લિંગની પૂજા તથા કુંડમાં હોમ શ્રદ્ધાથી કે નિષ્કામ ભાવથી કરવાથી પણ ઇચ્છિત ફળ અને દુર્લભ આધ્યાત્મિક સિદ્ધિ મળે છે.
Adhyaya 80
Suparṇākhyamāhātmya (The Glory of Suparṇa/Garuḍa) — Garuḍa’s Origin, Pilgrimage Quest, and Vaiṣṇava Audience
અધ્યાય ૮૦માં ઋષિઓ પૂછે છે—અસાધારણ તેજ અને વીર્યથી યુક્ત ગરુડ ઋષિઓના હોમથી ઉત્પન્ન થયો, એવું અગાઉ કેમ કહેવાયું? સૂત સમજાવે છે કે આ વિધિજન્ય કારણ છે: અથર્વણ મંત્રોથી અભિમંત્રિત અને વાલખિલ્ય ઋષિઓની શક્તિથી સંસ્કૃત પવિત્ર કલશ કશ્યપ લાવે છે અને વિનતાને કહે છે—મંત્રશુદ્ધ જળ પી, જેથી મહાબલી પુત્ર જન્મે. વિનતા તરત જ પાન કરે છે, ગર્ભધારણ થાય છે અને સર્પોને ભયંકર ગરુડ જન્મે છે; પછી તે વૈષ્ણવ સેવામાં પ્રતિષ્ઠિત થાય છે—વિષ્ણુનું વાહન અને રથધ્વજનું ચિહ્ન બનીને। પછી બીજો પ્રશ્ન ઊભો થાય છે—ગરુડના પંખો કેવી રીતે ગયા અને કેવી રીતે પાછા મળ્યા, તથા મહેશ્વર કેવી રીતે પ્રસન્ન થયા. કથામાં ભૃગુવંશીય એક બ્રાહ્મણ મિત્ર આવે છે; તે પોતાની પુત્રી માધવી માટે યોગ્ય વર શોધે છે. ગરુડ તેમને ધરતી પર લાંબી શોધયાત્રામાં લઈ જાય છે; આ દરમિયાન માત્ર રૂપ, કુળ, ધન વગેરે અલગ-અલગ માપદંડો પર આધારિત પસંદગીની ખામી અને સમગ્ર સદ્ગુણની આવશ્યકતા ઉપદેશરૂપે પ્રગટ થાય છે। યાત્રા પવિત્ર ભૂગોળ તરફ વળે છે. વૈષ્ણવ પ્રભાવવાળા પ્રદેશમાં નારદ મળે છે અને હાટકેશ્વર-ક્ષેત્ર તરફ દોરી જાય છે, જ્યાં જનાર્દન નિશ્ચિત સમય સુધી જલશાયી રૂપે નિવાસ કરે છે. પ્રચંડ વૈષ્ણવ તેજ નજીક ગરુડ અને નારદ બ્રાહ્મણને દૂર રહેવા ચેતવે છે; તેઓ નમસ્કારાદિ કરીને દર્શન પામે છે. નારદ પૃથ્વીની ફરિયાદ બ્રહ્માને કહે છે—કંસ આદિ દુષ્ટ શક્તિઓના દંડસમાન ભારથી પૃથ્વી પીડિત છે, તેથી વિષ્ણુના અવતારની યાચના થાય છે. વિષ્ણુ સંમતિ આપે છે અને અંતે ગરુડને આગમનનું પ્રયોજન પૂછે છે—આગળની કથા માટે ભૂમિકા રચાય છે।
Adhyaya 81
माधवी-शापकथा तथा शाण्डिली-ब्रह्मचर्य-प्रसङ्गः (Mādhavī’s Curse Episode and the Śāṇḍilī Brahmacarya Discourse)
અધ્યાય ૮૧ સંવાદોના સ્તરો સાથે આગળ વધે છે. ગરુડ ભૃગુવંશીય એક બ્રાહ્મણ મિત્ર અને તેની પુત્રી માધવીનું વર્ણન કરે છે—જેણે માટે યોગ્ય વર મળતો નથી. ગરુડ રૂપ‑ગુણમાં વિષ્ણુને જ સર્વોત્તમ વર માનીને પ્રાર્થના કરે છે. વિષ્ણુ દિવ્ય તેજ અંગેની શંકા દૂર કરવા કન્યાને પ્રત્યક્ષ દર્શન માટે લાવવા કહે છે. પછી ગૃહ્ય‑અનુષ્ઠાનના માહોલમાં તણાવ ઊભો થાય છે. લક્ષ્મી કન્યાની નજીકતા સ્પર્ધા સમજી શાપ આપે છે કે તે ‘અશ્વમુખી’ (ઘોડામુખી) બનશે. લોકો ભયભીત થાય છે અને બ્રાહ્મણો રોષે ભરાય છે. ત્યારે એક બ્રાહ્મણ દલીલ કરે છે કે માત્ર વાણીથી કરેલી વિનંતી લગ્ન નથી; તેથી શાપની લાગુ પડવાની મર્યાદા છે અને તેનું ફળ ભાવિ જન્મોના સંબંધોમાં પ્રગટ થશે. આગળ ગરુડ વિષ્ણુ પાસે એક અદભુત વૃદ્ધ સ્ત્રીને જુએ છે. વિષ્ણુ તેને શાંડિલી તરીકે ઓળખાવે છે—જ્ઞાન અને બ્રહ્મચર્યમાં પ્રસિદ્ધ. સ્ત્રીઓના સ્વભાવ અને યુવાન વાસના વિષે ગરુડ શંકાસ્પદ વચન બોલતાં જ તરત તેના પંખો અદૃશ્ય થઈ જાય છે અને તે અશક્ત બને છે. આ પ્રસંગ વાણી‑સંયમ, પૂર્વગ્રહ ત્યાગ અને તપસ્વિની પ્રત્યે આદરની નીતિ શીખવે છે.
Adhyaya 82
Garuda’s Atonement and the Merit of Worship at the Supaṛṇākhyā Shrine (गरुडप्रायश्चित्तं सुपर्णाख्यदेवमाहात्म्यं)
આ અધ્યાયમાં ત્રણ ભાગે ગાઢ ધાર્મિક કથા આવે છે. વિષ્ણુ ગરુડને અચાનક દુર્બળ જુએ છે—તેના પંખો પડી ગયા છે—અને કારણ માત્ર શારીરિક નહીં, કોઈ સૂક્ષ્મ નૈતિક-આધ્યાત્મિક છે એમ પૂછે છે. તપસ્વિની શાંડિલી સાથે સંવાદ થાય છે. સ્ત્રીઓની સામાન્ય નિંદાના પ્રતિઉત્તરરૂપે તેણે તપઃશક્તિથી દેહક્રિયા વિના, માત્ર માનસિક સંકલ્પથી ગરુડને રોક્યો હતો એમ તે કહે છે. વિષ્ણુ સમાધાન માંગે છે, પરંતુ શાંડિલી ઉપાય તરીકે શંકરપૂજન નિર્ધારિત કરે છે—પુનઃસ્થાપન શિવકૃપા પર આધારિત છે. ગરુડ લાંબા સમય સુધી પાશુપત ભાવથી વ્રત-અનુષ્ઠાન કરે છે—ચાંદ્રાયણ અને અન્ય કૃચ્છ્ર, ત્રિકાળ સ્નાન, ભસ્મનિયમ, રુદ્રમંત્ર જપ અને નૈવેદ્યসহ વિધિવત પૂજા. અંતે મહેશ્વર પ્રસન્ન થઈ વર આપે છે—લિંગસન્નિધિમાં નિવાસ, પંખોની તત્કાળ પુનઃપ્રાપ્તિ અને દિવ્ય તેજ. ફળશ્રુતિ કહે છે કે પાપી પણ સતત ઉપાસનાથી ઉન્નત થાય; સોમવારે માત્ર દર્શન પણ પુણ્યદાયક; અને સુપર્ણાખ્ય ધામમાં પ્રાયોપવેશન કરવાથી પુનર્જન્મનો અંત થાય.
Adhyaya 83
सुपर्णाख्यमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of the Supaṇākhya Shrine)
સૂત પુરાણપરંપરામાં સંરક્ષિત એક અદ્ભુત પ્રસંગ વર્ણવે છે. સૂર્યવંશીય રાજા વેણુ સતત અધર્મમાં રત હતો—યજ્ઞ-પૂજામાં વિઘ્ન કરતો, બ્રાહ્મણોના દાન હરી લેતો, દુર્બળોને પીડતો, ચોરોને બચાવતો, ન્યાય ઉલટો કરતો અને પોતાને પરમ માની પોતાની જ આરાધના માંગતો. કર્મફળે તેને ઘોર કુષ્ઠરોગ થયો, વંશનો નાશ થયો; સંતાન અને આધાર વિના તેને રાજ્યમાંથી કાઢી મૂકવામાં આવ્યો અને ભૂખ-તરસથી પીડિત થઈ એકલો ભટકતો રહ્યો. અંતે તે પવિત્ર ક્ષેત્રના સુપર્ણાખ્ય પ્રાસાદ/મંદિરમાં પહોંચ્યો અને અતિશય થાકથી ત્યાં જ પ્રાણ ત્યાગ્યા; તે અનાયાસ ઉપવાસસદૃશ સ્થિતિ બની. તે સ્થાનના માહાત્મ્યથી તેને દિવ્ય દેહ પ્રાપ્ત થયો, તે વિમાનમાં બેસી શિવલોક ગયો અને અપ્સરા, ગંધર્વ, કિન્નરો દ્વારા સન્માનિત થયો. પાર્વતીએ શિવને પૂછ્યું—આ નવાગંતુક કોણ, અને કયા કર્મથી આવી ગતિ? શિવે કહ્યું—આ મંગલ પ્રાસાદમાં દેહત્યાગ, ખાસ કરીને પ્રાયોપવેશન/આહારત્યાગ જેવી સ્થિતિમાં, મહાફલદાયક છે; અહીં કીટક, પક્ષી, પશુ પણ મરે તો તારણ પામે છે. આ સાંભળી પાર્વતી આશ્ચર્યચકિત થઈ; ત્યારથી મુક્તિ ઇચ્છનાર સાધકો દૂરથી પણ શ્રદ્ધાથી આવી પ્રાયોપવેશન કરે છે અને પરમ સિદ્ધિ મેળવે છે. અધ્યાય અંતે આ કથાને શ્રીહાટકેશ્વર-ક્ષેત્ર માહાત્મ્યમાં ‘સર્વપાપનાશિની’ તરીકે ઓળખાવવામાં આવે છે.
Adhyaya 84
Mādhavī’s Transformation at Hāṭakeśvara-kṣetra (माधवी-रूपपरिवर्तन-प्रसङ्गः)
ઋષિઓ વિષ્ણુ સાથે બહેનસમાન સંબંધ ધરાવતી માધવી વિશે વિગતવાર વર્ણન માંગે છે—તેણે અશ્વમુખી રૂપ કેવી રીતે ધારણ કર્યું અને તેણે તપશ્ચર્યા કેવી રીતે કરી. સૂત કહે છે કે નારદસંબંધિત દિવ્ય સંદેશ મળ્યા પછી વિષ્ણુ દેવતાઓ સાથે વિચાર કરે છે કે પૃથ્વીનો ભાર હળવો કરવા અને દમનકારી શક્તિઓનો નાશ કરવા અવતાર લેવો છે. દ્વાપરયુગમાં વસુદેવના ગૃહમાં જન્મવૃત્તાંત આવે છે—દેવકીથી ભગવાન, રોહિણીથી બલભદ્ર, અને સુપ્રભાથી માધવી જન્મે છે; પરંતુ તે વિકૃત અશ્વમુખી રૂપે પ્રગટ થવાથી પરિવાર અને નગરમાં શોક ફેલાય છે અને કોઈ વર તેને સ્વીકારતો નથી. વિષ્ણુ તેની વ્યથા જોઈ બલદેવ સાથે માધવીને હાટકેશ્વર-ક્ષેત્રે લઈ જાય છે અને નિયમપૂર્વક ઉપાસના કરાવે છે. વ્રત, દાન અને બ્રાહ્મણ-અર્પણથી બ્રહ્મા પ્રસન્ન થઈ વર આપે છે—માધવી શુભમુખી બની ‘સુભદ્રા’ નામે પ્રસિદ્ધ થશે, પતિપ્રિયા અને વીરોની જનની બનશે. માઘ માસની દ્વાદશીએ સુગંધ, પુષ્પ અને લેપથી પૂજનવિધિ જણાવાઈ છે; ખાસ કરીને પરિત્યક્તા અથવા નિઃસંતાન સ્ત્રીઓ ત્રણ દિવસના ક્રમમાં ભક્તિપૂર્વક પૂજન કરે તો કલ્યાણફળ મળે. અંતે ફલશ્રુતિ—આ અધ્યાયનું શ્રદ્ધાથી પઠન-શ્રવણ એક જ દિવસે ઉત્પન્ન પાપ પણ નાશ કરે છે।
Adhyaya 85
Mahalakṣmī’s Restoration from the Gajavaktra Form (गजवक्त्रा-महालक्ष्मी-माहात्म्य / Narrative of Curse, Tapas, and Boon)
આ અધ્યાયમાં ઋષિઓ સૂતને પૂછે છે—પદ્માએ માધવીને આપેલા શાપનું ફળ શું થયું, અને ક્રોધિત બ્રાહ્મણના શાપથી કમલા/લક્ષ્મી કેવી રીતે ગજવક્ત્રા (હાથીમુખી) રૂપ ધારણ કરી અને પછી ફરી શુભ મુખ કેવી રીતે પ્રાપ્ત કર્યું. સૂત શાપની તત્કાળ અસર વર્ણવે છે અને હરિની આજ્ઞા કહે છે—દ્વાપરયુગના અંત સુધી તે જ રૂપમાં રહેવું, ત્યારબાદ દૈવી શક્તિથી પુનઃસ્થાપના થશે. લક્ષ્મી તે ક્ષેત્રમાં ત્રિકાલ સ્નાન કરીને, દિવસ-રાત થાક વિના બ્રહ્માની ઉપાસના સાથે કઠોર તપ કરે છે. વર્ષના અંતે પ્રસન્ન બ્રહ્મા વર આપે ત્યારે લક્ષ્મી માત્ર પોતાનું પૂર્વ મંગલરૂપ પાછું મળે એવી યાચના કરે છે. બ્રહ્મા તે રૂપ પરત આપે છે અને આ સ્થળ-પ્રસંગમાં ‘મહાલક્ષ્મી’ નામ પણ સ્થાપિત કરે છે. ફલશ્રુતિ મુજબ—ગજવક્ત્રા રૂપે તેની પૂજા કરનારને ઐશ્વર્ય મળે અને તે ગજાધિપતિ સમો રાજા બને; અને દ્વિતીયા તિથિએ ‘મહાલક્ષ્મી’નું આવાહન કરીને શ્રીસૂક્તથી પૂજન કરનારને સાત જન્મ સુધી દરિદ્રતા-મુક્તિ મળે. અંતે દેવી કેશવના સાન્નિધ્યમાં પરત જાય છે, વૈષ્ણવ સંબંધને દૃઢ રાખીને તીર્થમાં બ્રહ્માના વરદાતૃત્વને પણ પ્રતિષ્ઠિત કરે છે.
Adhyaya 86
सप्तविंशतिका-दुर्गा माहात्म्यम् (Glory of Saptaviṃśatikā Durgā and the Regulation of Lunar Fortune)
આ અધ્યાયમાં સપ્તવિંશતિકા દેવીનું તીર્થ-માહાત્મ્ય વર્ણવાયું છે. સૂત કહે છે—દક્ષની સત્તાવીસ પુત્રીઓ નક્ષત્રરૂપે ગણાય છે અને તેઓ સોમચંદ્રની પત્નીઓ હતી; પરંતુ રોહિણી પ્રત્યે સોમનો વિશેષ સ્નેહ હોવાથી બાકીની પુત્રીઓ દુઃખિત થઈ, સૌભાગ્યહાનિ અને પતિ-પરિત્યાગના ભયથી પીડાઈ. તેમણે તે ક્ષેત્રમાં તપ કરીને દુર્ગાની પ્રતિષ્ઠા કરી અને સતત નૈવેદ્ય-પૂજા દ્વારા દેવીને પ્રસન્ન કરી. દેવી પ્રસન્ન થઈ વર આપે છે—તેમનું દાંપત્ય-સૌભાગ્ય પુનઃસ્થિર થશે અને પરિત્યાગ/વિયોગનું દુઃખ દૂર થશે. પછી વ્રતવિધિ જણાવાય છે—ચતુર્દશીએ ઉપવાસ અને ભક્તિપૂર્વક પૂજન, એક વર્ષ એકાગ્ર સાધના, તથા વ્રતની ગંભીરતા દર્શાવવા ક્ષાર/લવણ વગેરેનો ત્યાગ. વિશેષ કરીને આશ્વિન શુક્લ નવમીએ મધરાત્રિએ પૂજા કરવાથી તીવ્ર અને દીર્ઘકાળીન સૌભાગ્ય પ્રાપ્ત થાય છે. આગળ ચંદ્રકથામાં શૂલપાણિ સોમના રાજયક્ષ્મા વિષે દક્ષને પૂછે છે; દક્ષ શાપનું કારણ કહે છે; અને શિવ સમતુલા સ્થાપી સોમને સર્વ પત્નીઓ પ્રત્યે સમભાવ રાખવાનો આદેશ આપે છે—તેમાંથી શુક્લ-કૃષ્ણ પક્ષની વૃદ્ધિ-ક્ષય પ્રગટ થાય છે. અંતે દેવી ક્ષેત્રમાં નિત્ય વિરાજમાન રહી સ્ત્રીઓનું સૌભાગ્ય આપનારી છે, અને અષ્ટમીએ શુદ્ધિપૂર્વક પાઠ કરવાથી સૌભાગ્યસિદ્ધિ થાય છે એમ નિર્દેશ છે.
Adhyaya 87
Somaprāsāda-māhātmya (Glory of the Lunar Temple)
આ અધ્યાયમાં સૂતજી સોમ (ચંદ્ર)ના એક અતિ શુભ પ્રાસાદ/તીર્થનું વર્ણન કરે છે, જેના માત્ર દર્શનથી પણ પાતકો નાશ પામે છે. ઋષિઓ પૂછે છે—ચંદ્રમા દેવોમાં સૌનો સમાન આશ્રય (સમાશ્રય) કેવી રીતે બને છે? સૂત ઉત્તર આપે છે—જગત ‘સોમમય’ તરીકે સ્મરાય છે; ઔષધિઓ અને અન્ન-ધાન્ય સોમરસથી પરિપૂર્ણ છે; દેવો સોમથી તૃપ્ત થાય છે, તેથી અગ્નિષ્ટોમ વગેરે સોમ-સંબંધિત યજ્ઞો આ તત્ત્વ પર આધારિત છે. પછી સોમપ્રાસાદ નિર્માણની ધર્મનીતિ કહે છે—સોમવાર તથા અન્ય શુભ લક્ષણવાળા કાળમાં, શ્રદ્ધાથી શુદ્ધ સંકલ્પ કરીને નિર્માણ કરવાથી મહાપુણ્ય વધે છે; પરંતુ વિધિવિરુદ્ધ નિર્માણથી અનિષ્ટ પરિણામ થાય તેવી ચેતવણી આપવામાં આવે છે. અંતે અંબરીષ, ધંધુમાર અને ઇક્ષ્વાકુ દ્વારા નિર્મિત થોડાં જ સોમપ્રાસાદોની નોંધ કરીને તેમની દુર્લભતા જણાવે છે અને શ્રવણ-પઠનથી પાપક્ષય થાય એવી ફલશ્રુતિથી અધ્યાય પૂર્ણ થાય છે.
Adhyaya 88
अम्बावृद्धामाहात्म्यवर्णनम् / The Māhātmya of Ambā-Vṛddhā (Protective Goddesses of Hāṭakeśvara-kṣetra)
આ અધ્યાયમાં ઋષિઓ સૂતને પૂછે છે—ચાર સ્થાનિક રક્ષક દેવતાઓમાં અગાઉ ઉલ્લેખિત અંબા‑વૃદ્ધાનું માહાત્મ્ય, તેની યાત્રા‑વ્રતની ઉત્પત્તિ અને પ્રભાવ વિગતે કહો. સૂત કહે છે કે રાજા ચમત્કારે નગર સ્થાપતાં હાટકેશ્વર‑ક્ષેત્રની રક્ષા માટે ચાર દેવતાઓની વિધિપૂર્વક પ્રતિષ્ઠા કરી. તે વંશમાં અંબા અને ‘વૃદ્ધા’ નામની બે સ્ત્રીઓ વૈદિક વિધિથી કાશી‑રાજાને પરણે છે. કાલયવનોથી યુદ્ધમાં રાજા માર્યા પછી, પતિના શત્રુઓનો નાશ અને રક્ષણભાવથી બંને વિધવાઓ હાટકેશ્વર‑ક્ષેત્રે જઈ લાંબા સમય સુધી દેવી‑આરાધના અને તપ કરે છે. તેમના હોમાગ્નિમાંથી ઉગ્ર શક્તિ પ્રગટે છે અને પછી અનેક મુખ‑ભુજા, વિવિધ આયુધ‑વાહન અને સ્વભાવ ધરાવતી અસંખ્ય ‘માતૃ’ શક્તિઓનો મહાસમૂહ પ્રાદુર્ભૂત થાય છે. તેઓ શત્રુસેનાને હાંકી કાઢી ભક્ષણ કરીને તેમના રાજ્યનો વિનાશ કરે છે અને પછી પોતાના સ્થાને પરત જાય છે. માતૃગણ નિવાસ અને આહાર માંગે ત્યારે અંબા‑વૃદ્ધા કેટલાક ધર્મનિયમ‑નિષેધ નક્કી કરે છે—અધર્મી, પાપાચારી, દેવ‑બ્રાહ્મણદ્રોહી વગેરે ‘ભક્ષ્ય’ ગણાશે—આ રીતે માનવ વર્તનની સીમા બાંધે છે. અંતે રાજા દેવીઓ માટે ભવ્ય નિવાસ બનાવે છે. ફલશ્રુતિ મુજબ પ્રાતઃકાળે તેમના મુખદર્શન, કાર્યના આરંભ‑અંતે પૂજન અને નિશ્ચિત તિથિઓએ અર્પણથી રક્ષા, ઇષ્ટસિદ્ધિ અને કંટકરહિત (અવિઘ્ન) જીવન મળે છે.
Adhyaya 89
Śrīmātuḥ Pādukā-māhātmya (Glory of the Divine Pādukās in Hāṭakeśvara-kṣetra)
આ અધ્યાયમાં હાટકેશ્વર-ક્ષેત્રમાં ઊભા થયેલા સ્થાનિક સંકટ અને તેના વિધિ-ધાર્મિક નિવારણનું વર્ણન છે. બ્રાહ્મણોના ઘરોમાં રાત્રે બાળકો ગાયબ થવા લાગે છે; દેવગણ આ હાનિ માટે જવાબદાર “છિદ્ર” (ભેદ) શોધે છે. બ્રાહ્મણો ભક્તિપૂર્વક અંબાને શરણ જઈ રાત્રિ અપહરણોની વાત કરે છે અને રક્ષા માગે છે; રાહત ન મળે તો સ્થળાંતર કરવાની વાત પણ કરે છે. કરુણાથી અંબા ધરતી પર પ્રહાર કરી એક ગુહા પ્રગટ કરે છે અને તેમાં પોતાની દિવ્ય પાદુકાઓ સ્થાપે છે. તે સીમા-નિયમ આપે છે—પરિચારક દેવતાઓ અંદર જ રહે; ચંચળતાથી સીમા લાંઘે તો દેવત્વથી પતન થાય. દેવો પૂછે છે કે પૂજા કોણ કરશે અને નૈવેદ્ય શું હશે; અંબા કહે છે કે યોગી અને ભક્તો પૂજા કરશે, અને પાદુકાઓને માંસ-મદ્ય વગેરે અર્પણનો ક્રમ નિર્ધારિત કરીને દુર્લભ સિદ્ધિનું વચન આપે છે. આ ઉપાસના ફેલાતાં અગ્નિષ્ટોમ વગેરે વૈદિક યજ્ઞો ઘટે છે; યજ્ઞભાગ ઓછો થતાં દેવો વ્યાકુળ થઈ મહેશ્વરને પ્રાર્થના કરે છે. શિવ અંબાની અવિઘ્ન મહિમા સ્વીકારી “સુલભ ઉપાય” કરે છે—એક તેજસ્વી કન્યા પ્રગટ કરી તેને મંત્ર-વિધિ શીખવે છે અને પરંપરા દ્વારા પાદુકા-પૂજા ચાલુ રાખવા કહે છે. અંતે ફલશ્રુતિ—વિશેષ કરીને કન્યાના હાથે પૂજા અને ચતુર્દશી તથા અષ્ટમી તિથિએ શ્રદ્ધાથી શ્રવણ કરવાથી ઇહસુખ, પરલોક મંગળ અને અંતે પરમ પદ પ્રાપ્ત થાય છે.
Adhyaya 90
वह्नितीर्थोत्पत्तिः (Origin of Vahni/Agni Tīrtha) — Chapter 90
ઋષિઓએ સૂતને અગ્નિતીર્થ અને બ્રહ્મતીર્થની ઉત્પત્તિ તથા મહિમા પૂછ્યા. સૂતે શાંતનુના રાજ્યકાળની અનાવૃષ્ટિની કથા કહી—ઉત્તરાધિકારમાં અનિયમિતતા છે એમ માની ઇન્દ્રે વરસાદ અટકાવ્યો; તેથી દુર્ભિક્ષ ફેલાયું અને યજ્ઞ-ધર્મનો પ્રવાહ તૂટી ગયો. ભૂખથી વ્યાકુળ વિશ્વામિત્રે કૂતરાનું માંસ રાંધ્યું; નિષિદ્ધ ભક્ષણ સાથે સંબંધ થવાની ભીતિથી અગ્નિ લોકમાંથી અંતર્ધાન થયો. દેવોએ અગ્નિની શોધ કરી; હાથી, પોપટ અને દેડકાએ તેના છુપાવાના સ્થળો બતાવ્યા તેથી શાપ પામી તેમની વાણી/જીભમાં વિકાર થયો. અંતે અગ્નિ હાટકેશ્વર ક્ષેત્રના ઊંડા જળાશયમાં આશ્રયે ગયો; તેની તાપથી જલચર પ્રાણીઓ નાશ પામવા લાગ્યા. ત્યારે બ્રહ્માએ આવી અગ્નિને સમજાવ્યું કે તે જગત માટે અનિવાર્ય છે—યજ્ઞથી સૂર્ય, સૂર્યથી વરસાદ, વરસાદથી અન્ન અને અન્નથી પ્રાણીઓ ટકે છે. બ્રહ્માએ ઇન્દ્ર સાથે સમાધાન કરી વરસાદ ફરી શરૂ કરાવ્યો અને વર આપ્યો કે તે જળાશય ‘વહ્નિતીર્થ/અગ્નિતીર્થ’ તરીકે પ્રસિદ્ધ થશે. અહીં પ્રાતઃસ્નાન, અગ્નિસૂક્ત-જપ અને ભક્તિપૂર્વક દર્શનને અગ્નિષ્ટોમ સમાન પુણ્યદાયક તથા સંચિત પાપનાશક કહ્યું છે. તેમજ ‘વસોઃધારા’ (અવિચ્છિન્ન ઘૃતાહુતિ)ને શાંતિ, પૌષ્ટિક અને વૈશ્વદેવ કર્મોની પૂર્ણતા માટે આવશ્યક, અગ્નિતોષક અને દાતાને ઇચ્છિત સિદ્ધિ આપનાર તરીકે મહિમાવંત બનાવવામાં આવી છે.
Adhyaya 91
अग्नितीर्थप्रशंसा (Agni-tīrtha Praise and the Devas’ Consolation)
સૂત વર્ણવે છે—પિતામહ બ્રહ્માએ ક્રોધિત પાવક (અગ્નિ)ને શાંત કર્યો અને પછી પોતે નિવૃત્ત થયા. ત્યારબાદ શક્ર, વિષ્ણુ, શિવ વગેરે દેવો પોતાના-પોતાના ધામોમાં પરત ગયા. અગ્રણી દ્વિજોના અગ્નિહોત્રમાં અગ્નિ પ્રતિષ્ઠિત થયો, વિધિપૂર્વક આહુતિઓ ગ્રહણ કરવા લાગ્યો અને ત્યાં એક ઉત્તમ અગ્નિતીર્થ પ્રગટ થયું. આ તીર્થનું ફળ કહેવામાં આવ્યું છે કે જે પ્રાતઃકાળે ત્યાં સ્નાન કરે, તે દિવસથી ઉત્પન્ન (દિનજ) પાપોથી મુક્ત થાય છે। દેવો પ્રસ્થાન કરતા સમયે ગજેન્દ્ર, શુક અને મંડૂક દુઃખિત થઈ આવ્યા અને કહ્યું—“તમારા કારણે અગ્નિએ અમને શાપ આપ્યો છે; અમારી જિહ્વા વિષે ઉપાય કહો।” દેવોએ સાંત્વના આપી—જિહ્વામાં ફેરફાર છતાં સામર્થ્ય રહેશે અને રાજસભાઓમાં પણ સ્વીકાર્યતા મળશે. અગ્નિથી ‘વિજિહ્વ’ બનેલા મંડૂકને પણ વિશેષ ધ્વનિ-પ્રકાર દીર્ઘકાળ સુધી રહેશે એવી આશ્વાસના આપી, કરુણા દાન કરીને દેવો વિદાય થયા।
Adhyaya 92
ब्रह्मकुण्डमाहात्म्यवर्णनम् | Brahmakuṇḍa Māhātmya (Glorification of Brahma-Kuṇḍa)
આ અધ્યાયમાં સૂતજી અગ્નિતીર્થના પૂર્વપ્રસંગથી આગળ વધીને બ્રહ્મકુંડની ઉત્પત્તિ અને મહિમાનું વર્ણન કરે છે. કહેવામાં આવે છે કે ઋષિ માર્કંડેયે ત્યાં પદ્મયોનિ બ્રહ્માની પ્રતિષ્ઠા કરી અને નિર્મળ જળથી ભરેલું પવિત્ર કુંડ સ્થાપ્યું. પછી વ્રત-વિધાન આવે છે—કાર્તિક માસમાં ચંદ્ર કૃત્તિકા નક્ષત્રમાં હોય ત્યારે (કૃત્તિકા-યોગ) ભીષ્મવ્રત/ભીષ્મપંચક કરવું; શુભ જળમાં સ્નાન કરીને પ્રથમ બ્રહ્માની અને પછી જનાર્દન/પુરુષોત્તમ વિષ્ણુની પૂજા કરવી. ફલશ્રુતિમાં જન્મ અને લોકપ્રાપ્તિનું ફળ કહે છે—શૂદ્ર પણ ઉત્તમ જન્મ પામે છે અને બ્રાહ્મણ આ અનુષ્ઠાનથી બ્રહ્મલોક પ્રાપ્ત કરે છે. ઉદાહરણરૂપે એક પશુપાલ માર્કંડેયનો ઉપદેશ સાંભળી શ્રદ્ધાથી વ્રત કરે છે; સમય આવતાં મૃત્યુ પામી તે જાતિસ્મર બની બ્રાહ્મણ કુળમાં જન્મે છે. પૂર્વ માતા-પિતાપ્રત્યે સ્નેહ રાખીને તે પૂર્વ પિતાનું શ્રાદ્ધકર્મ કરે છે; સગાં પૂછે ત્યારે તે પોતાના પૂર્વજન્મ અને વ્રત-પ્રભાવથી થયેલા પરિવર્તનનું કારણ કહે છે. અંતે ઉત્તર દિશામાં બ્રહ્મકુંડની ખ્યાતિ જણાવાઈ છે અને ત્યાં વારંવાર સ્નાન કરવાથી સાધક બ્રાહ્મણને વારંવાર ઉચ્ચ જન્મ/વિપ્રત્વ મળે છે એમ પુનઃ કહેવામાં આવ્યું છે.
Adhyaya 93
गोमुखतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् (Gomukha Tīrtha Māhātmya—Account of the Glory of Gomukha)
આ અધ્યાયમાં હાટકેશ્વર-ક્ષેત્રમાં આવેલા ગોમુખતીર્થની ઉત્પત્તિ, ગુપ્તતા અને પુનઃ પ્રાકટ્યની કારણકથા વર્ણવાય છે. શુભ તિથિ-યોગમાં તરસથી વ્યાકુળ ગાય ઘાસનો ગોચો ઉપાડી નાખે છે, ત્યારે ત્યાંથી જળધારા ફૂટે છે અને ધીમે ધીમે વિસ્તરી મોટો કુંડ બને છે; અનેક ગાયો ત્યાં પાણી પીવે છે. રોગગ્રસ્ત ગોપાલક તે જળમાં ઉતરી સ્નાન કરે છે અને તરત જ રોગમુક્ત થઈ તેજસ્વી દેહવાળો બને છે; આ ચમત્કાર પ્રસિદ્ધ થતાં સ્થળ “ગોમુખ” નામે ખ્યાતિ પામે છે. ઋષિઓ કારણ પૂછે ત્યારે સૂત અંબરીષ રાજાની તપશ્ચર્યાનો પ્રસંગ કહે છે. તેના પુત્રને કુષ્ઠ હતું, જે પૂર્વજન્મમાં બ્રાહ્મણવધ (બ્રહ્મહત્યા)ના કર્મફળરૂપે માનવામાં આવે છે—અનધિકારી ઘુસણખોર સમજી બ્રાહ્મણનો વધ થયો હતો. વિષ્ણુ પ્રસન્ન થઈ સૂક્ષ્મ છિદ્ર દ્વારા પાતાળસ્થ જાહ્નવી (ગંગા)નું જળ પ્રગટ કરે છે અને સ્નાનનો ઉપદેશ આપે છે; પુત્ર નિરોગી બને છે અને છિદ્ર ફરી ગુપ્ત કરવામાં આવે છે. પછી ગોમુખની ઘટનાથી એ જ જળ ભૂમિ પર ફરી પ્રગટ થયું કહેવાય છે. ભક્તિપૂર્વક સ્નાન પાપનાશક અને કેટલાક રોગોનું નિવારક જણાવાયું છે. હાટકેશ્વર પ્રદેશમાં શ્રાદ્ધ કરવાથી પિતૃઋણ ઉતરે છે; ખાસ કરીને રવિવારની પ્રાતઃકાળ સ્નાનને વિશેષ ઉપચારફળદાયક કહ્યું છે, તેમજ અન્ય દિવસોમાં પણ શ્રદ્ધાભક્તિથી કરેલું સ્નાન ફળદાયક માન્યું છે.
Adhyaya 94
लोहयष्टिमाहात्म्य (The Glory of Paraśurāma’s Iron Staff)
આ અધ્યાયમાં સૂત ઋષિઓના પ્રશ્નના ઉત્તરરૂપે પવિત્ર ક્ષેત્રમાં રહેલી અત્યંત તેજસ્વી લોહયષ્ટિ (લોખંડની દંડિકા)નું માહાત્મ્ય કહે છે. પિતૃતર્પણ વગેરે વિધિઓ કરીને સમુદ્રસ્નાન માટે જતા પરશુરામ (રામ ભાર્ગવ)ને ત્યાંના મુનિ અને બ્રાહ્મણો કુઠાર (પરશુ) ત્યાગવાની સલાહ આપે છે—હાથમાં શસ્ત્ર રહે ત્યાં સુધી ક્રોધની શક્યતા રહે છે; વ્રત પૂર્ણ કરનાર માટે તે યોગ્ય નથી. પરશુરામ કહે છે કે કુઠાર છોડું તો બીજો કોઈ તેને લઈ દુરુપયોગ કરી શકે; ત્યારે તે દંડનીય બનશે અને હું અપમાન/અપરાધ સહન કરી શકીશ નહીં. અંતે બ્રાહ્મણોની વિનંતીથી તેઓ કુઠાર તોડી લોખંડની યષ્ટિ બનાવે છે અને રક્ષણ તથા સંરક્ષણ માટે તેમને અર્પણ કરે છે. બ્રાહ્મણો તેને સાચવી પૂજા કરવાની પ્રતિજ્ઞા કરે છે અને ફળશ્રુતિ કહે છે—રાજ્ય ગુમાવેલા રાજાઓ ફરી રાજ્ય મેળવે છે, વિદ્યાર્થી અને બ્રાહ્મણો ઉચ્ચ જ્ઞાન તથા સર્વજ્ઞતા સુધી પામે છે, નિઃસંતાનને સંતાન મળે છે; ખાસ કરીને આશ્વિન કૃષ્ણ ચતુર્દશીએ ઉપવાસ સાથે પૂજા કરવાથી મહાપુણ્ય થાય છે. પરશુરામના પ્રસ્થાન પછી તેઓ મંદિર બાંધી નિયમિત પૂજા સ્થાપે છે અને ઇચ્છાઓ ઝડપથી પૂર્ણ થાય છે. અંતે જણાવે છે કે મૂળ કુઠાર વિશ્વકર્માએ અવિનાશી લોખંડમાંથી, રુદ્રના અગ્નિતેજથી સંયુક્ત કરીને બનાવ્યો હતો.
Adhyaya 95
अजापालेश्वरीमाहात्म्यवर्णनम् (Ajāpāleśvarī Māhātmya: The Glory of the Goddess Installed by King Ajāpāla)
અધ્યાય ૯૫માં સૂતજી અજાપાલેશ્વરી-પૂજાની ઉત્પત્તિ અને તેની ફળપ્રદતા વિષે ધર્મસભર તીર્થકથા કહે છે. રાજા અજાપાલ દમનકારી કરવેરાથી પ્રજાને થતી સામાજિક હાનિથી વ્યથિત છે, છતાં પ્રજારક્ષણ માટે રાજસ્વની વ્યવહારુ જરૂરિયાત પણ સમજે છે. તેથી કરઉઘરાણીના બદલે તપસ્યા દ્વારા “કંટકરહિત” (અપરાધરહિત) રાજ્ય સ્થાપવાનો સંકલ્પ કરે છે અને વશિષ્ઠને પૂછે છે કે કયું તીર્થ ઝડપથી ફળ આપે, જ્યાં મહાદેવ અને દેવગણ સહેલાઈથી પ્રસન્ન થાય. વશિષ્ઠ તેને હાટકેશ્વર-ક્ષેત્ર તરફ દોરી જાય છે, જ્યાં ચંડિકા ત્વરિત તૃપ્ત થાય છે. રાજા બ્રહ્મચર્ય, શૌચ, નિયત આહાર અને દિવસમાં ત્રણ વાર સ્નાન જેવા નિયમો સાથે દેવીની આરાધના કરે છે. દેવી તેને જ્ઞાનયુક્ત શસ્ત્રો અને મંત્રો આપે છે, જેના દ્વારા ગુનાઓ દબાય છે, પરસ્ત્રીગમન જેવા ઘોર અધર્મ અટકે છે અને રોગો નિયંત્રિત થાય છે; પરિણામે ભય ઘટે છે, પાપ ઓછું થાય છે અને પ્રજાકલ્યાણ વધે છે. પાપ અને રોગ ઘટતાં યમનો અધિકાર જાણે નિષ્ક્રિય બની જાય છે અને દેવતાઓ વિચારવિમર્શ કરે છે. ત્યારે શિવ વાઘરૂપ ધારણ કરીને રાજાની પરીક્ષા કરે છે; રાજા રક્ષણ માટે પ્રતિસાદ આપે છે, પછી શિવ સ્વરૂપ પ્રગટ કરી રાજાના અપૂર્વ ધર્મશાસનની પ્રશંસા કરે છે. શિવ આજ્ઞા આપે છે કે રાજા રાણી સાથે પાતાળમાં હાટકેશ્વર પાસે જાય અને નિર્ધારિત સમયે દેવીકુંડના જળમાં પ્રાપ્ત શસ્ત્ર-મંત્રો સમર્પિત કરે. અંતે અજાપાલ ત્યાં જ જરા-મરણરહિત રહી હાટકેશ્વરની પૂજા કરતો રહે છે અને દેવીની પ્રતિષ્ઠા સ્થાયી તીર્થાધાર બને છે; શુક્લ ચતુર્દશીએ પૂજા અને કુંડસ્નાનને વિશેષ રક્ષા તથા રોગનિવારક ગણાવવામાં આવ્યું છે.
Adhyaya 96
अध्याय ९६ — दशरथ-शनैश्चरसंवादः, रोहिणीभेद-निवारणम्, राजवापी-माहात्म्यम् (Chapter 96: Daśaratha–Śanaiścara Dialogue; Prevention of Rohiṇī-Disruption; Glory of Rājavāpī)
આ અધ્યાયમાં સૂત ઋષિઓને રાજવંશની કથા, પવિત્ર ક્ષેત્રની સ્થાપના અને લોકહિત સાથે જોડાયેલ એક ખગોળ-નૈતિક પ્રસંગ વર્ણવે છે. અજપાલ રસાતળમાં ઉતર્યા પછી તેમનો પુત્ર રાજા બને છે; દેવસન્નિધિ અને જગતની સ્થિરતા જાળવવા બદલ તેની પ્રશંસા થાય છે, તેમજ શનૈશ્ચરને ‘જીત્યો’ એવો ભાવ પણ આવે છે. તે સત્ક્ષેત્રમાં વિષ્ણુ/નારાયણ પ્રસન્ન થઈ ભવ્ય રચના સ્થાપિત થાય છે અને ‘રાજવાપી’ નામની પ્રસિદ્ધ વાપી/કૂવો બનાવાય છે. રાજવાપી પર પંચમી તિથિએ, ખાસ કરીને પ્રેતપક્ષમાં, શ્રાદ્ધ કરવાથી મહાપુણ્ય અને સામાજિક-આધ્યાત્મિક માન મળે છે એમ કહેવામાં આવ્યું છે. પછી ઋષિઓ પૂછે છે કે રોહિણીના શકટભેદ (આકાશીય ગોઠવણીમાં વિક્ષેપ)ને રોકવા શનૈશ્ચરને કેવી રીતે અટકાવ્યો. જ્યોતિષીઓ કહે છે કે રોહિણી માર્ગ ભંગ થાય તો બાર વર્ષનો ભયંકર અનાવૃષ્ટિ-દુર્ભિક્ષ, સમાજવ્યવસ્થાનો પતન અને વૈદિક યજ્ઞચક્રમાં વિઘ્ન થશે. ત્યારે સૂર્યવંશીય દશરથ (અજના પુત્ર) મંત્રશક્તિથી અભિમંત્રિત દિવ્ય બાણ લઈને શનૈશ્ચરને સામનો કરે છે અને ધર્મ તથા જનકલ્યાણના આધાર પર રોહિણી માર્ગ છોડવાની આજ્ઞા આપે છે. શનિ આશ્ચર્ય પામી પોતાની દૃષ્ટિના ઉગ્ર પ્રભાવનું રહસ્ય કહી વર આપે છે; દશરથ માંગે છે કે શનિવારે તેલાભ્યંગ કરનાર, યથાશક્તિ તિલ અને લોહનું દાન કરનાર, તેમજ તે દિવસે તિલહોમ, સમિધા અને તંડુલથી શાંતિ કર્મ કરનાર શનિપીડાથી રક્ષિત રહે. અંતે ફલશ્રુતિ—આ અધ્યાયનું નિયમિત પાઠ/શ્રવણ શનૈશ્ચરજન્ય દુઃખ શમાવે છે.
Adhyaya 97
दशरथकृततपःसमुद्योगवर्णनम् (Daśaratha’s Resolve for Austerities to Obtain Progeny)
સૂત કહે છે—રાજા દશરથે કરેલા એક અદભુત કાર્યથી પ્રસન્ન થઈ ઇન્દ્ર (શક્ર) સ્વયં આવી રાજાની અપ્રતિમ સિદ્ધિનું સ્તુતિગાન કરે છે અને વર આપવા તૈયાર થાય છે. દશરથ ધન કે વિજય નથી માંગતા; તેઓ સર્વ ધર્મકર્તવ્યોમાં અડગ રહે તેવી ઇન્દ્ર સાથે ચિરંજીવી મિત્રતા અને સખાભાવ માંગે છે. ઇન્દ્ર તે વર આપે છે અને દેવસભામાં નિયમિત હાજરી રાખવા કહે છે. દશરથ સંધ્યાકર્મ પછી દરરોજ દેવસભામાં જઈ દિવ્ય સંગીત-નૃત્યનો આનંદ લે છે અને દેવર્ષિઓ પાસેથી ધર્મોપદેશ તથા પવિત્ર કથાઓ સાંભળે છે. દશરથ વિદાય લે ત્યારે તેમના આસન પર જળ છાંટવાની (અભ્યુક્ષણ) રીત ચાલે છે. નારદ કારણ જણાવે ત્યારે રાજાને શંકા થાય—શું આ કોઈ ગુપ્ત પાપનું સૂચન છે? તેઓ બ્રાહ્મણોને પીડા, અન્યાય, પ્રજામાં અવ્યવસ્થા, ભ્રષ્ટાચાર, શરણાગતોની અવગણના, યજ્ઞક્રિયામાં ખામી વગેરે સંભવિત દોષો ગણાવે છે. ઇન્દ્ર કહે છે—તારા શરીર, રાજ્ય, વંશ, ઘર કે સેવકોમાં કોઈ વર્તમાન દોષ નથી; પરંતુ પુત્રહીનતા જ પિતૃઋણરૂપ આવનાર દોષ છે, જે ઉચ્ચ ગતિમાં અવરોધ કરે છે. તેથી આ જળછાંટ પિતૃસંબંધિત નિવારક વિધિ છે. ઇન્દ્ર પુત્રપ્રાપ્તિ માટે પ્રયત્ન કરી પિતૃઋણ ચૂકવવાની પ્રેરણા આપે છે. દશરથ અયોધ્યા પરત જઈ મંત્રીઓને રાજ્યભાર સોંપે છે અને પુત્રાર્થે તપસ્યા આરંભે છે. સાથે કાર્ત્તિકેયપુર જવાની સલાહ મળે છે—જ્યાં તેમના પિતાએ પૂર્વે તપ કરીને ઇચ્છિત સિદ્ધિ મેળવી હતી.
Adhyaya 98
राजस्वामिराजवापीमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of the Royal Well ‘Rājavāpī’ and its Merit-Discourse)
સૂત કહે છે—મંત્રીઓ દ્વારા વિદાય અપાયા પછી રાજા દશરથ હાટકેશ્વર-ક્ષેત્રે આવ્યા અને ભક્તિપૂર્વક પરિક્રમા કરી. પિતાએ સ્થાપિત કરેલી દેવીની પૂજા કરી, પુણ્ય જળમાં સ્નાન કર્યું, મુખ્ય દેવાલયોના દર્શન કર્યા, અનેક તીર્થોમાં સ્નાન-દાન કર્યું. ત્યારબાદ ચક્રધારી વિષ્ણુ માટે મંદિર બાંધ્યું, વૈષ્ણવ પ્રતિમાની પ્રતિષ્ઠા કરી અને સાધુઓ દ્વારા પ્રશંસિત નિર્મળ જળવાળી સુંદર વાપી/કૂવો બનાવ્યો. આ જળસ્થળ સાથે સંકળાયેલી કઠોર તપશ્ચર્યા દશરથે સો વર્ષ સુધી કરી. ત્યારે ગરુડ પર આરુઢ, દેવગણોથી ઘેરાયેલા જનાર્દન પ્રગટ થયા અને વર માંગવા કહ્યું. દશરથે વંશવૃદ્ધિ માટે પુત્રોની યાચના કરી; વિષ્ણુએ ચાર રૂપે તેના ઘરમાં જન્મ લેવાની પ્રતિજ્ઞા કરી અને ધર્મપૂર્વક રાજ્ય ચલાવવાનો ઉપદેશ આપ્યો. આ વાપી ‘રાજવાપી’ નામે પ્રસિદ્ધ થઈ. પંચમી તિથિએ સ્નાન-પૂજા કરીને અને એક વર્ષ સુધી શ્રાદ્ધ કરવાથી નિઃસંતાનને પણ પુત્રલાભ થાય છે—એવું વ્રત જણાવાયું. અંતે આ વરદાનથી દશરથના ચાર પુત્ર—રામ, ભરત, લક્ષ્મણ, શત્રુઘ્ન—જન્મ્યા; એક પુત્રી લોમપાદને અપાઈ, તેમજ રામેશ્વર, લક્ષ્મણેશ્વર અને સીતાપ્રતિષ્ઠા જેવી રામ-સ્મૃતિઓનો પણ ઉલ્લેખ થાય છે.
Adhyaya 99
Rāma–Lakṣmaṇa Saṃvāda, Devadūta-Sandeśa, and Durvāsā-Āgamanam (Chapter 99)
આ અધ્યાયમાં ઋષિઓ સૂતને એક દેખાતી વિસંગતિ વિશે પૂછે છે—પહેલાં કહ્યું કે રામ, સીતા અને લક્ષ્મણ સાથે આવ્યા અને સાથે જ વનમાં ગયા; છતાં “ત્યાં” રામે રામેશ્વર વગેરેની પ્રતિષ્ઠા બીજા સમયે કરી એમ પણ કહેવાય છે. સૂત જુદા જુદા દિવસો/અવસરોનો ભેદ બતાવી સંશય દૂર કરે છે અને કહે છે કે તે ક્ષેત્રની પવિત્રતા શાશ્વત છે; તેની મહિમા ઘટતી નથી. પછી કથા રાજપ્રસંગમાં પ્રવેશે છે. લોકનિંદાથી વ્યથિત રામ સંયમપૂર્વક રાજ્ય કરે છે; બ્રહ્મચર્યનો સ્પષ્ટ ઉલ્લેખ આવે છે. ત્યારે ઇન્દ્રની આજ્ઞા લઈને એક દેવદૂત ગુપ્ત રીતે આવી કહે છે—રાવણવધનું કાર્ય પૂર્ણ થયા પછી રામે દિવ્યલોકમાં પરત ફરવું. આ વચ્ચે વ્રતથી ભૂખ્યા દુર્વાસા મુનિ આવી પહોંચે છે. લક્ષ્મણ સામે ધર્મસંકટ—રાજાની ગુપ્ત આજ્ઞા પાળવી કે મુનિના શાપથી વંશને બચાવવો? તે રામને જાણ કરી મુનિને અંદર પ્રવેશ અપાવે છે. રામ દેવદૂતને પછી ઉત્તર આપવાનો વચન આપી વિદાય કરે છે, દુર્વાસાને અર્ઘ્ય-પાદ્યથી સત્કારે છે અને વિવિધ ભોજનથી તૃપ્ત કરે છે—આ રીતે રાજધર્મ, દેવાજ્ઞા અને તપસ્વીના અધિકારનું સંતુલન আতિથ્યધર્મ દ્વારા દર્શાય છે.
Adhyaya 100
Lakṣmaṇa-tyāga at Sarayū and the Ethics of Royal Truthfulness (लक्ष्मणत्यागः सरयूतटे)
આ અધ્યાયમાં સૂત ધર્મસંકટનું વર્ણન કરે છે. દુર્વાસા ઋષિ પ્રસ્થાન કર્યા પછી લક્ષ્મણ તલવાર લઈને શ્રીરામ પાસે આવે છે અને કહે છે—રામની પૂર્વ પ્રતિજ્ઞા તથા રાજધર્મની સત્યનિષ્ઠા અખંડ રહે તે માટે મને દંડ આપી વધ કરો. રામ પોતાના સ્વકૃત વ્રતને સ્મરી આંતરિક રીતે વ્યથિત થાય છે અને મંત્રીઓ તથા ધર્મજ્ઞ બ્રાહ્મણો સાથે વિચાર કરે છે; નિર્ણય થાય છે કે પ્રત્યક્ષ હત્યા નહીં, પરંતુ ત્યાગ/નિર્વાસન જ દંડ છે—સાધુઓ માટે પરિત્યાગને મૃત્યુ સમાન માનવામાં આવે છે. તેથી રામ લક્ષ્મણને તત્કાળ રાજ્ય છોડવા અને ફરી કદી મળવા નહીં એવી આજ્ઞા આપે છે. લક્ષ્મણ પરિવાર સાથે બોલ્યા વિના સરયૂ તટે જાય છે, શુદ્ધિ કરીને યોગાસનમાં સ્થિર થઈ ‘બ્રહ્મદ્વાર’ દ્વારા યોગિક રીતે તેજ/પ્રાણનો ત્યાગ કરે છે; તેનું શરીર તટ પર નિશ્ચેષ્ટ પડી જાય છે. રામ અત્યંત શોક કરે છે અને વનમાં લક્ષ્મણની સેવાઓ તથા રક્ષણને યાદ કરે છે. મંત્રીઓ અંત્યેષ્ટિ સૂચવે છે, ત્યારે આકાશવાણી કહે છે—બ્રહ્મજ્ઞાનનિષ્ઠ સંન્યાસી માટે હોમ કે દાહ યોગ્ય નથી; લક્ષ્મણ યોગનિર્ગમનથી બ્રહ્મધામને પામ્યો છે. રામ લક્ષ્મણ વિના અયોધ્યા પરત ન જવાની વાત કરે છે, કુશને રાજ્યભાર સોંપવાનો વિચાર કરે છે અને વિભીષણ તથા વાનરો સહિત મૈત્રીરાજ્યો સાથે પરામર્શ કરીને ભવિષ્યની અવ્યવસ્થા ટાળવાની યોજના કરે છે; આમ સરયૂતીર્થ, રાજસત્યવ્રત અને સંન્યાસીવિધિ-નિયમો એકસાથે ગૂંથાય છે।
Adhyaya 101
सेतुमध्ये श्रीरामकृतरामेश्वरप्रतिष्ठावर्णनम् (Rāma’s Installation of the Rāmeśvara Triad in the Midst of the Setu)
સૂત કહે છે—રાત્રિ વિતી ગયા પછી પ્રભાતે શ્રીરામ પુષ્પક વિમાનમાં સુગ્રીવ, સુષેણ, તારા, કુમુદ, અંગદ વગેરે મુખ્ય વાનરો સાથે ઝડપથી લંકા પહોંચ્યા અને પૂર્વ યુદ્ધસ્થળોને ફરીથી નિહાળ્યા. રામના આગમનને જાણી વિભીષણ મંત્રીઓ અને સેવકો સાથે આગળ આવ્યો, સાષ્ટાંગ પ્રણામ કર્યો અને લંકામાં ભક્તિપૂર્વક સ્વાગત કર્યું. વિભીષણના મહેલમાં આસનસ્થ રામને તેણે રાજ્ય અને ઘરવ્યવહાર સંપૂર્ણ રીતે અર્પણ કરી ઉપદેશ માગ્યો. લક્ષ્મણ-વિયોગના શોકથી વ્યાકુળ અને દિવ્યલોકગમનની ઇચ્છાવાળા શ્રીરામે રાજધર્મની નીતિ કહી—રાજલક્ષ્મી મદ ઉત્પન્ન કરે છે; તેથી અહંકાર રહિત રહો, ઇન્દ્ર વગેરે દેવતાઓનું સન્માન કરો; અને એવી સીમા-વ્યવસ્થા કરો કે રાક્ષસો રામસેતુ ઓળંગીને મનુષ્યોને હાનિ ન કરે, કારણ કે મનુષ્યો રામના રક્ષણ હેઠળ છે. કલિયુગમાં દર્શન માટે આવનારા યાત્રિકો અને સોનાના લોભથી થનારા ઉપદ્રવો અંગે વિભીષણ ચિંતિત થયો. ત્યારે રાક્ષસોના અતિક્રમણથી દોષ ન થાય એ માટે શ્રીરામે સેતુના મધ્યભાગની પ્રસિદ્ધ રચનાને બાણોથી કાપી માર્ગને અગમ્ય કર્યો; ચિહ્નિત શિખર અને લિંગધારી ઊંચો ભાગ સમુદ્રમાં પડી ગયો. દસ રાત્રિ ત્યાં રહી યુદ્ધકથાઓ કહી, પછી નગર તરફ પ્રસ્થાન કર્યું; સેતુના અંતે મહાદેવની પ્રતિષ્ઠા કરી અને શ્રદ્ધાપૂર્વક સેતુના આરંભ, મધ્ય અને અંતે ‘રામેશ્વરત્રય’ સ્થાપી, ચિરંજીવી તીર્થયાત્રા-પૂજા પરંપરાનું ધર્મપત્ર સ્થિર કર્યું.
Adhyaya 102
Hāṭakeśvara-kṣetra-prabhāvaḥ (The Glory of Hāṭakeśvara and the Foundations of Rāmeśvara–Lakṣmaṇeśvara)
સૂત કહે છે—રામ પુષ્પક-વિમાનમાં પોતાના નિવાસ તરફ જઈ રહ્યા હતા ત્યારે અચાનક વિમાન સ્થિર થઈ ગયું. કારણ પૂછતાં રામે વાયુસુત હનુમાનને તપાસ માટે મોકલ્યા. હનુમાનએ જણાવ્યું કે નીચે પવિત્ર હાટકેશ્વર ક્ષેત્ર છે; ત્યાં બ્રહ્માની સન્નિધિ માનવામાં આવે છે અને આદિત્ય, વસુ, રુદ્ર, અશ્વિન તથા અન્ય સિદ્ધગણો વસે છે. આ દિવ્ય પવિત્રતાની ઘનતા કારણે પુષ્પક તે સ્થાનને ઓળંગી શકતું નથી. રામ વાનરો અને રાક્ષસો સાથે ઉતરી તીર્થો અને દેવાલયોના દર્શન કરે છે, સ્નાન કરે છે અને ઇચ્છાપૂર્તિ કરનાર કુંડનો ઉલ્લેખ આવે છે. શુદ્ધિ કરીને પિતૃતર્પણ કરે છે અને ક્ષેત્રના અદભુત પુણ્યનું ચિંતન કરે છે. પૂર્વપ્રસિદ્ધિ (કેશવસંબંધિત) પ્રમાણે લિંગપ્રતિષ્ઠાનો સંકલ્પ કરે છે, સ્વર્ગારૂઢ લક્ષ્મણની સ્મૃતિમાં લક્ષ્મણેશ્વર ભાવ સ્થાપે છે અને સીતાસહિત શુભ, દૃશ્ય સ્વરૂપની ઇચ્છા રાખે છે. રામ ભક્તિપૂર્વક પાંચ પ્રસાદ/મંદિરો સ્થાપે છે; અન્ય લોકો પણ પોતાના-પોતાના લિંગ સ્થાપે છે. અંતે ફળશ્રુતિ—પ્રાતઃકાળ નિયમિત દર્શનથી રામાયણ-શ્રવણનું ફળ મળે છે; અને અષ્ટમી તથા ચતુર્દશીએ રામચરિત પાઠ કરવાથી અશ્વમેધ યજ્ઞ સમાન ફળ પ્રાપ્ત થાય છે.
Adhyaya 103
Ānarttīya-taḍāga Māhātmya and Kārttika Dīpadāna (आनर्त्तीयतडाग-माहात्म्यं तथा कार्तिकदीपदानम्)
આ અધ્યાયમાં ઋષિઓ સૂતને પૂછે છે કે આ ક્ષેત્રમાં વાનરો અને રાક્ષસોએ સ્થાપિત કરેલા લિંગોનું માહાત્મ્ય અને ફળ શું છે. સૂત દિશાનુસાર વર્ણન કરે છે—બાલમંડનકમાં સ્નાન કરીને સુગ્રીવ મુખ-લિંગ સ્થાપે છે; અન્ય વાનરગણ પણ મુખ-લિંગો સ્થાપે છે; પશ્ચિમે રાક્ષસો ચતુર્મુખ લિંગો સ્થાપે છે; પૂર્વે શ્રીરામ પાંચ પ્રાસાદોથી યુક્ત પાપનાશક પુણ્યધામ સ્થાપે છે. દક્ષિણમાં આનર્ત્તીય તડાગ પાસે વિષ્ણુ-કૂપિકા પાવન છે; ત્યાં દક્ષિણાયનમાં કરેલું શ્રાદ્ધ અશ્વમેધ સમાન પુણ્ય આપે અને પિતૃગતિ ઉન્નત કરે છે. કાર્તિકમાં દીપદાન નરકપાત અટકાવે અને જન્મોજન્મની અંધતા વગેરે ક્લેશો દૂર કરે છે. ઋષિઓના આગ્રહથી સૂત આનર્ત્તીય તડાગનું અપાર માહાત્મ્ય કહે છે અને રામ-અગસ્ત્ય મુલાકાતનો પ્રસંગ લાવે છે. અગસ્ત્ય પોતાની રાત્રિદૃષ્ટિ વર્ણવે છે—આનર્ત્ત દેશનો પૂર્વ રાજા શ્વેત દિવ્ય વિમાનમાં હોવા છતાં દીપોત્સવની રાત્રિઓએ તડાગમાંથી પોતાનું સડેલું શરીર વારંવાર ભક્ષે છે અને પછી થોડા સમય માટે દૃષ્ટિ મેળવે છે; આ કર્મફળનું જીવંત રૂપક છે. રાજા સ્વીકારે છે—દાન ન કરવું, ખાસ કરીને અન્નદાનનો ત્યાગ; રત્નોનું લોભથી અપહરણ; અને પ્રજારક્ષણમાં બેદરકારી. બ્રહ્મા સમજાવે છે કે આ દોષોથી ઊંચા લોકમાં પણ ભૂખ અને અંધત્વ ભોગવવું પડે છે. અગસ્ત્ય પ્રાયશ્ચિત્ત બતાવે છે—રત્નજડિત કંઠાભરણ ‘અન્ન-નિષ્ક્રય’ રૂપે અર્પણ કરવું, દામોદરને કાર્તિકમાં રત્નદીપ અર્પણ કરવો, યમ/ધર્મરાજ પૂજન, તિલ અને અડદ દાન તથા બ્રાહ્મણ તર્પણ. તેથી રાજા ક્ષુધામુક્ત થઈ શુદ્ધ દૃષ્ટિ પામે છે અને તીર્થપ્રભાવથી બ્રહ્મલોક પ્રાપ્ત કરે છે. અંતે પુનઃ કહેવામાં આવે છે કે કાર્તિકમાં આ તડાગમાં સ્નાન કરીને દીપદાન કરનાર પાપમુક્ત થઈ બ્રહ્મલોકમાં સન્માન પામે છે; સ્થાન આનર્ત્તીય તડાગ અને વિષ્ણુ-કૂપિકા સાથે પ્રસિદ્ધ છે.
Adhyaya 104
Rākṣasa-liṅga-pratiṣṭhā, Kuśa–Vibhīṣaṇa-saṃvāda, and the Tri-kāla Worship of Rāmeśvara
અધ્યાય ૧૦૪ તીર્થકથાના પરિપ્રેક્ષ્યમાં શાસન અને યાત્રાનો એક પ્રસંગ રજૂ કરે છે. ઋષિઓ સૂતને પૂછે છે—રાક્ષસોએ ભક્તિપૂર્વક પ્રતિષ્ઠિત કરેલા લિંગોનું મહાત્મ્ય અને પરિણામ શું? સૂત કહે છે કે લંકાથી આવેલા બળવાન રાક્ષસો હાટકેશ્વરરાજ ક્ષેત્રના પશ્ચિમ ભાગમાં વારંવાર આવી યાત્રિકો અને નિવાસીઓને ભક્ષી ભય ફેલાવે છે. શરણાર્થીઓ અયોધ્યામાં રાજા કુશને જણાવે છે—રાક્ષસ-મંત્રોથી સ્થાપિત ચતુર્મુખ લિંગો હિંસક ચઢાઈને આકર્ષે છે; તેમનું અજાણતાં પૂજન પણ તાત્કાલિક વિનાશ કરે છે એવી માન્યતા છે. બ્રાહ્મણો કુશને બેદરકારી બદલ ઠપકો આપે છે; કુશ જવાબદારી સ્વીકારી વિભીષણને કઠોર સંદેશ મોકલે છે. દૂત સેતુ પ્રદેશે પહોંચે છે અને જાણે છે કે પુલ તૂટેલો હોવાથી આગળ જવું અટક્યું છે. ત્યાંના લોકો વિભીષણની કડક ભક્તિચર્યા વર્ણવે છે—તે દિવસના ત્રણ કાળે રામેશ્વરના ત્રણ સ્વરૂપોની પૂજા કરે છે: પ્રાતઃ દ્વાર-મંદિરે, મધ્યાહ્ને જળમધ્યે સેતુના ખંડ પર, અને રાત્રે. વિભીષણ આવે છે, શિવની ગૂઢ સ્તુતિ કરે છે—શિવ સર્વદેવમય અને સર્વભૂતાંતર્વ્યાપી, જેમ કાઠમાં અગ્નિ અને દહીંમાં ઘી. તે પુષ્પ, આભૂષણ, વાદ્ય-ગાન સાથે વિસ્તૃત પૂજા કરીને કુશના આરોપો સાંભળે છે; અજાણતાં હાનિ થઈ હોવાનું સ્વીકારે છે, દોષી રાક્ષસોની પૂછપરછ કરીને તેમને શાપ આપી ભૂખ્યા અને દીન અવસ્થામાં પાડી દે છે, અને સંયમનું વચન આપે છે. પછી દૂત ખતરનાક લિંગો ઉખેડી નાખવાની વિનંતી કરે છે, પરંતુ વિભીષણ રામ સમક્ષ કરેલા વ્રત અને ધર્મનિયમનું સ્મરણ કરાવે છે—લિંગ સારા કે ખરાબ હાલતમાં પણ ખસેડવું ન જોઈએ. કુશ વ્યવહારુ ઉપાય આપે છે: લિંગોને ‘ખસેડ્યા’ વિના તેમના સ્થાનોને માટીથી ભરી/ઢાંકી દેવા, જેથી હાનિ શમે અને સ્થાનાંતરણ-નિષેધ પણ જળવાય. કુશ શાપિત જીવો માટે શ્રાદ્ધમાં ખામી, દાનદોષ અને અયોગ્ય ભક્ષણદોષ સાથે જોડાયેલી નૈતિક પરિણામવ્યવસ્થા પણ નિર્ધારિત કરે છે; અને વિભીષણને કઠોર વાણી બદલ ક્ષમા માગી વિશ્વાસ પુનઃસ્થાપિત કરે છે. અંતે દાન, સમાધાન અને નિયમિત પૂજાથી ક્ષેત્ર ફરી સ્થિર થાય છે.
Adhyaya 105
राक्षसलिङ्गच्छेदनम् (Rākṣasa-liṅga-cchedanam) — “The Episode of the Severed/Damaged Rākṣasa Liṅgas”
સૂત કહે છે—તુલા રાશીમાં સૂર્ય સ્થિત હોય તેવા સંધિકાળમાં, પૂર્વે લિંગ-પ્રાકટ્યોથી પવિત્ર થયેલું ક્ષેત્ર ધૂળ અને જમાવથી ભરાઈને ઢંકાઈ ગયું. લિંગો અદૃશ્ય થતાં તે ક્ષેત્રમાં એક પ્રકારનું ‘ક્ષેમ’ (સુરક્ષા) ફરી સ્થિર થયું; દૃશ્ય ચિહ્નો ગુમ થતાં અન્ય લોકોએ પણ શાંતિ પામી હોય તેમ વર્ણન છે. પછીના યુગચક્રમાં શાલ્વદેશથી રાજા બૃહદશ્વ ત્યાં આવ્યો. પ્રાસાદ વિનાનું વિશાળ સ્થાન જોઈ તેણે નિર્માણ કરવાનો સંકલ્પ કર્યો અને અનેક શિલ્પીઓને બોલાવી ઊંડું ખોદકામ તથા સફાઈ કરવાનો આદેશ આપ્યો. ખોદતાં ખોદતાં અસંખ્ય ચતુર્મુખ લિંગો પ્રગટ થયા; ભૂમિમાં ભરેલી તે તીવ્ર શક્તિ જોઈ રાજા અને હાજર શિલ્પીઓ તત્કાળ મૃત્યુ પામ્યા. ત્યાંથી હાટકેશ્વર-ક્ષેત્રના તે તીર્થમાં કોઈ મનુષ્ય પ્રાસાદ તો દૂર, તળાવ કે કૂવો પણ ખોદવાની હિંમત કરતો નથી—ભય અને ભક્તિથી. આ રીતે સ્થાનિક નિષેધ પવિત્ર ભયની સ્મૃતિરૂપે સ્થિર થયો.
Adhyaya 106
Luptatīrthamāhātmya-kathana (Theological Account of Lost Tīrthas)
ઋષિઓ પૂછે છે—ધૂળથી ભરાયેલી ધરતી અને પ્રેતોના ઉપદ્રવથી કયા કયા તીર્થો અને લિંગો ‘લુપ્ત’ (ગુપ્ત/આવૃત) થઈ ગયા? સૂત કહે છે કે અસંખ્ય પવિત્ર સ્થાનો ઢંકાઈ ગયા; પછી મુખ્ય ઉદાહરણ તરીકે ચક્રતીર્થ (જ્યાં વિષ્ણુએ ચક્ર સ્થાપ્યું) અને માતૃતીર્થ (જ્યાં સ્કંદ/કાર્ત્તિકેયે દિવ્ય માતૃદેવીઓની પ્રતિષ્ઠા કરી)નું વર્ણન કરે છે. સાથે મહાન રાજવંશો અને ઋષિપરંપરાઓના આશ્રમો તથા લિંગો પણ કાળક્રમે ગુપ્ત થઈ ગયાનું સૂચન થાય છે. પછી ભૂમિ-વ્યવસ્થાપનનો સંકટ આવે છે—પ્રેતો ધૂળવર્ષા કરીને જમીન ભરવા પ્રયત્ન કરે છે, પરંતુ માતૃદેવીઓની રક્ષાશક્તિ સાથે જોડાયેલો પ્રચંડ પવન ધૂળ ઉડાવી દે છે. પ્રેતો રાજા કુશ પાસે જાય છે; રાજા રુદ્રની આરાધના કરે છે. રુદ્ર સમજાવે છે કે આ ક્ષેત્ર માતૃગણ દ્વારા સુરક્ષિત છે; કેટલાક લિંગો રાક્ષસ-મંત્રોથી સ્થાપિત હોવાથી તેમનો સ્પર્શ કે દર્શન પણ હાનિકારક—અતએવ તે નિષિદ્ધ પ્રદેશ છે. શાસ્ત્રમર્યાદા મુજબ પ્રતિમાઓ ઉખેડવી યોગ્ય નથી અને લિંગ સ્વભાવથી સ્થિર છે. તપસ્વી અને બ્રાહ્મણોને હાનિ ન થાય તે માટે રુદ્ર માતૃદેવીઓને વર્તમાન સ્થાન છોડવાની આજ્ઞા આપે છે. માતૃગણ સ્કંદપ્રતિષ્ઠિત હોવાને કારણે એ જ ક્ષેત્રમાં સમકક્ષ પવિત્ર નિવાસ માગે છે. રુદ્ર તેમને અષ્ટાષષ્ટિ (68) રુદ્રક્ષેત્રોમાં અલગ-અલગ નિવાસ આપી ઉચ્ચ પૂજાનો વર આપે છે. માતૃઓ ખસી ગયા પછી પ્રેતો સતત ધૂળથી ભૂમિ ભરતા રહે છે અને રુદ્ર અંતર્ધાન થાય છે. આ નાગરખંડના હાટકેશ્વર-ક્ષેત્રમાહાત્મ્ય, અધ્યાય 106નો સાર છે.
Adhyaya 107
हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये ब्राह्मणचित्रशर्मलिङ्गस्थापनवृत्तान्तवर्णनम् (Hāṭakeśvara-kṣetra Māhātmya: Account of Brāhmaṇa Citraśarman’s Liṅga Installation)
અધ્યાયની શરૂઆતમાં ઋષિઓ સૂતને પૂછે છે—શિવસંબંધિત પ્રસિદ્ધ ‘અષ્ટાષષ્ટિ’ (અડસઠ) પવિત્ર ક્ષેત્રો એક જ સ્થાને કેવી રીતે સ્થિત થયા? સૂત ચમત્કારપુરમાં વસતા વત્સવંશીય બ્રાહ્મણ ચિત્રશર્માનો પૂર્વવૃત્તાંત કહે છે. ભક્તિથી પ્રેરિત થઈ તે પાતાળમાં પ્રતિષ્ઠિત માનાતા હાટકેશ્વર-લિંગને પ્રગટ કરાવવા/લાવવા માટે દીર્ઘ તપ કરે છે. શિવ પ્રસન્ન થઈ પ્રગટ થાય છે, વર આપે છે અને લિંગસ્થાપનનો આદેશ કરે છે; ચિત્રશર્મા ભવ્ય પ્રાસાદ બાંધી શાસ્ત્રોક્ત વિધિથી નિત્ય પૂજા કરે છે, જેથી લિંગ પ્રસિદ્ધ બને છે અને યાત્રિકો આકર્ષાય છે. ચિત્રશર્માની અચાનક પ્રતિષ્ઠા જોઈ અન્ય બ્રાહ્મણોમાં સ્પર્ધા ઊભી થાય છે. તેઓ સમમાન માટે કઠોર તપ કરે છે અને નિરાશામાં અગ્નિપ્રવેશ (આત્મદાહ) કરવા સુધીની સ્થિતિ આવે છે. ત્યારે શિવ હસ્તક્ષેપ કરી તેમને રોકે છે અને ઇચ્છિત વર પૂછે છે; તેઓ ઇચ્છે છે કે સર્વ ક્ષેત્ર-લિંગોનો સમૂહ ત્યાં જ પ્રગટ થાય જેથી તેમનો રોષ શમે. ચિત્રશર્મા વિરોધ કરે છે, પરંતુ શિવ મધ્યસ્થ બની સમજાવે છે—કલિયુગમાં તીર્થોને સંકટ આવશે, તેથી પવિત્ર ક્ષેત્રો અહીં આશ્રય લેશે; બંને પક્ષોને માન મળશે. ચિત્રશર્માને શ્રાદ્ધ-તર્પણમાં નામોચ્ચારની પરંપરાથી ચિરંજીવી વંશપ્રતિષ્ઠા મળે છે, અને અન્ય બ્રાહ્મણો ગોત્રે ગોત્રે પ્રાસાદ બાંધી લિંગસ્થાપન કરે છે—આ રીતે અડસઠ દિવ્ય ધામો ઊભા થાય છે. અંતે શિવ સંતોષ જાહેર કરે છે અને આ સ્થાનને ક્ષેત્રોનું સ્થિર આશ્રય તથા ‘અક્ષય’ શ્રાદ્ધફળદાયક કહેવામાં આવે છે.
Adhyaya 108
अष्टषष्टितीर्थवर्णनम् (Enumeration and Definition of the Sixty-Eight Tīrthas)
અધ્યાય ૧૦૮માં ઋષિઓ કૌતૂહલ અને ઉપયોગી સૂચિ માટે સૂતને વિનંતી કરે છે કે અગાઉ જણાવેલ ‘અષ્ટષષ્ટિ’ ક્ષેત્ર-તીર્થો તથા અન્ય તીર્થોના નામ ફરીથી ક્રમવાર કહો. સૂત કૈલાસ પર શિવ–પાર્વતીના પૂર્વ સંવાદને આધાર બનાવી સમજાવે છે—કલિયુગમાં અધર્મ વ્યાપક થતાં તીર્થો પાતાળમાં લય પામે છે એમ વર્ણન છે; તેથી પવિત્રતાનું સ્વરૂપ અને તેને પ્રાપ્ત કરવાની રીત શું—એ પ્રશ્ન ઊભો થાય છે. શિવ ‘તીર્થ’ની વ્યાપક વ્યાખ્યા આપે છે—માતા-પિતા, સત્સંગ, ધર્મચિંતન, યમ-નિયમ, તથા પુણ્યકથાનું શ્રવણ-સ્મરણ પણ તીર્થરૂપ છે. દર્શન, સ્મરણ અથવા સ્નાનમાત્રથી પણ મહાપાપોનું શુદ્ધિકરણ થાય છે એવો સિદ્ધાંત જણાવાય છે; પરંતુ સ્નાન ભક્તિથી, એકાગ્ર મનથી, મહેશ્વરપૂજાભાવથી કરવું જોઈએ એમ ખાસ ઉપદેશ છે. અંતે સર્વભારતીય મુખ્ય તીર્થ-ક્ષેત્રોની નામાવલી આપવામાં આવે છે, જે આગળના વિસ્તૃત વર્ણન માટે પાયો બને છે.
Adhyaya 109
Tīrthas and the Kīrtana of Śiva’s Localized Names (तीर्थेषु शिवनामकीर्तनम्)
આ અધ્યાય શૈવ સંવાદરૂપે રચાયેલો છે. ઈશ્વર કહે છે કે તેમણે ‘તીર્થસમુચ્ચય’નો સાર પ્રગટ કર્યો છે અને દેવો તથા ભક્તોના કલ્યાણ માટે તેઓ સર્વ તીર્થસ્થાનોમાં સદા સન્નિધ છે. જે મનુષ્ય તીર્થમાં સ્નાન કરીને દેવદર્શન કરે અને તે તીર્થને અનુરૂપ શિવનામનું કીર્તન કરે, તેને મોક્ષાભિમુખ ફળ પ્રાપ્ત થાય છે. શ્રી દેવી દરેક તીર્થમાં કયું નામ જપવું તેની સંપૂર્ણ યાદી માંગે છે. ત્યારે ઈશ્વર અનેક પવિત્ર સ્થાનોને શિવના વિશેષ નામ-રૂપો સાથે જોડીને કહે છે—જેમ વારાણસી—મહાદેવ, પ્રયાગ—મહેશ્વર, ઉજ્જયિની—મહાકાલ, કેદાર—ઈશાન, નેપાળ—પશુપાલક, શ્રીશૈલ—ત્રિપુરાંતક વગેરે. અંતે ફલશ્રુતિ: આ યાદીનું શ્રવણ/પાઠ પાપનાશક છે. જ્ઞાની સાધકોએ પ્રાતઃ, મધ્યાહ્ન અને સાંજ—ત્રિકાળે તેનો પાઠ કરવો, ખાસ કરીને શિવદીક્ષિતોએ. ઘરમાં લખીને રાખવાથી પણ ભૂત-પ્રેત ઉપદ્રવ, રોગ, સર્પભય, ચોરભય અને અન્ય હાનિઓ શમન પામે છે એમ કહેવામાં આવ્યું છે.
Adhyaya 110
अष्टषष्टितीर्थमाहात्म्यवर्णनम् (Glorification of the Sixty-Eight Tīrthas; the Supreme Eightfold Tīrtha Cluster)
આ અધ્યાયમાં દેવી પૂછે છે કે દીર્ઘાયુષ્ય ધરાવતા મનુષ્યો માટે પણ સર્વત્ર તીર્થયાત્રા કરવી વ્યવહારિક રીતે કેટલી કઠિન છે; તેથી તે તીર્થોમાં ‘સાર’ શું છે તે જાણવા માંગે છે. ઈશ્વર ઉત્તર આપે છે કે એક ‘અનુત્તમ’ તીર્થાષ્ટક છે—નૈમિષ, કેદાર, પુષ્કર, કૃમિજંગલ, વારાણસી, કુરુક્ષેત્ર, પ્રભાસ અને હાટકેશ્વર—જ્યાં શ્રદ્ધાથી સ્નાન કરવાથી સર્વ તીર્થોનું ફળ પ્રાપ્ત થાય છે. દેવી કલિયુગમાં યોગ્યતા વિશે પૂછે ત્યારે ઈશ્વર હાટકેશ્વર-ક્ષેત્રને આ આઠમાં સર્વોપરી ગણાવે છે અને કહે છે કે કલિયુગમાં પણ ત્યાં દૈવી આજ્ઞાથી સર્વ ક્ષેત્રો અને અન્ય તીર્થો ‘ઉપસ્થિત’ માનવામાં આવે છે. અંતે સૂત ફલશ્રુતિ આપે છે કે આ માહાત્મ્યનું શ્રવણ કે પાઠ સ્નાનજન્ય પુણ્ય સમાન ફળ આપે છે; તેથી ગ્રંથ-શ્રવણ/પાઠ પણ તીર્થકર્મ સમકક્ષ પુણ્યસાધના બને છે.
Adhyaya 111
दमयन्त्युपाख्याने—दमयन्त्या विप्रशापेन शिलात्वप्राप्तिः (Damayantī Episode—Petrification by a Brāhmaṇa’s Curse)
આ અધ્યાયમાં ઋષિઓ સૂતને વિનંતી કરે છે—શિવક્ષેત્રો સાથે સંબંધિત બ્રાહ્મણોના ગોત્રવંશ, તેમની સંખ્યા અને વિગતો જણાવો. સૂત પૂર્વ ઉપદેશ યાદ કરાવી આનંદર્ત દેશના રાજાની કથા કહે છે—રાજા કુષ્ઠરોગથી પીડિત હતો, પરંતુ શંખતીર્થમાં સ્નાન કરતાં જ તીર્થમહિમા અને શિવકૃપાથી તરત જ આરોગ્ય પામ્યો. કૃતજ્ઞ રાજા તપસ્વીઓને દાન આપવા ઇચ્છે છે, પરંતુ તેઓ અપરીગ્રહવ્રતધારી હોવાથી ભૌતિક ભેટ સ્વીકારતા નથી. ત્યારે નીતિવાક્ય પ્રગટ થાય છે—કૃતઘ્નતા અત્યંત ભારે દોષ છે, તેનું પ્રાયશ્ચિત્ત સહેલું નથી. રાજાને ઉપકારનો પ્રતિઉપકાર કેવી રીતે કરવો તેની ચિંતા રહે છે. કાર્તિકમાં ઋષિઓ પુષ્કરયાત્રાએ ગયા ત્યારે રાજા દમયંતીને કહે છે—ઋષિપત્નીઓને આભૂષણ અર્પણ કરીને સેવા કર, જેથી તપસ્વીઓના નિયમો ભંગ ન થાય. કેટલીક તપસ્વિનીઓ સ્પર્ધાભાવે આભૂષણ સ્વીકારી લે છે, જ્યારે ચાર સ્ત્રીઓ ઇનકાર કરે છે. ઋષિઓ પરત આવી આશ્રમને આભૂષણોથી ‘વિકૃત’ દેખાય તે જોઈ ક્રોધિત થઈ શાપ આપે છે; દમયંતી ક્ષણમાં શિલા બની જાય છે. રાજા શોકમાં ડૂબી ક્ષમા અને ઉપાય શોધે છે. સંદેશ—ભક્તિથી કરેલું દાન પણ જો આસક્તિ, સ્પર્ધા કે વ્રતભંગ કરાવે, તો તે ધર્મસીમા ઓળંગીને અધર્મ બની જાય છે.
Adhyaya 112
Ūṣarotpatti-māhātmya (The Māhātmya of the Origin of the Barren Tract) — Damayanty-upākhyāna Continuation
આ અધ્યાયમાં સૂતજીની વાર્તા દ્વારા નૈતિક-ધાર્મિક ચર્ચા સુવ્યવસ્થિત રીતે આવે છે. પગપાળા પરત ફરેલા અડસઠ થાકેલા બ્રાહ્મણ તપસ્વીઓ પોતાના ઘરમાં પત્નીઓને દિવ્ય વસ્ત્રો અને આભૂષણોથી સજ્જ જોઈ ચકિત થાય છે. ભૂખ્યા અને ચિંતિત થઈ તેઓ પૂછે છે—તપસ્વી-આચાર વિરુદ્ધ આ શૃંગાર કેમ? ત્યારે સ્ત્રીઓ કહે છે કે રાણી દમયંતી રાજદાત્રીની જેમ આવી અને આ વસ્ત્રાભૂષણ દાનમાં આપી ગઈ. તપસ્વીઓ ‘રાજ-પ્રતિગ્રહ’ને તપસ્વીઓ માટે વિશેષ દોષ માની ક્રોધમાં હાથમાં જળ લઈને રાજા અને રાજ્યને શાપ આપવા તૈયાર થાય છે. ત્યારે પત્નીઓ પ્રતિઉત્તર આપે છે કે ગૃહસ્થાશ્રમ પણ ‘ઉત્તમ’ માર્ગ છે, જે ઇહલોક-પરલોક બંનેનું સાધન છે; લાંબા સમયની ગરીબી યાદ કરાવી તેઓ રાજા પાસેથી જમીન અને જીવનોપાર્જનની વ્યવસ્થા માગે છે, નહીંતર આત્મહાનિની ચેતવણી આપે છે, જેના પાપફળનો ભાર ઋષિઓ પર પડશે. આ સાંભળીને ઋષિઓ શાપનું જળ જમીન પર ઢોળી દે છે; તે જળ ધરતીના એક ભાગને દહન કરી સ્થાયી લવણયુક્ત ઊસર પ્રદેશ ઉત્પન્ન કરે છે, જ્યાં પાક ઉગતો નથી અને જન્મ પણ થતો નથી એમ કહેવાય છે. અંતે ફળશ્રુતિ—ફાલ્ગુન માસમાં રવિવાર સાથે આવતી પૂર્ણિમાએ ત્યાં કરેલું શ્રાદ્ધ, પોતાના કર્મદોષથી ઘોર નરકમાં ગયેલા પિતૃઓને પણ ઉદ્ધરે છે.
Adhyaya 113
अग्निकुण्डमाहात्म्यवर्णनम् (Agni-kuṇḍa Māhātmya: Account of the Glory of the Fire-Pond) — त्रिजातकविशुद्धये (for the purification/verification regarding Trijāta)
આ અધ્યાયમાં સૂતજી બહુ-દૃશ્યાત્મક ધર્મકથા વર્ણવે છે. પ્રથમ એક રાજા ગૃહસ્થાશ્રમમાં સ્થિત બ્રાહ્મણોને આદરપૂર્વક મળીને તેમની વિનંતીથી દુર્ગયુક્ત વસાહત ઊભી કરે છે, નિવાસ, દાન-ભોગ અને રક્ષણ-પોષણની વ્યવસ્થા કરીને સમાજમાં સ્થિરતા સ્થાપે છે. પછી કથા આનર્તદેશના રાજા પ્રભંજનના પૂર્વપ્રસંગ તરફ વળે છે. રાજપુત્રના જન્મ સમયે જ્યોતિષીઓ અશુભ ગ્રહદોષ જણાવે છે અને સોળ બ્રાહ્મણો દ્વારા વારંવાર શાંતિકર્મ કરાવવાનું સૂચવે છે. છતાં રોગ, પશુહાનિ અને રાજ્યસંકટ વધે છે. ત્યારે અગ્નિદેવ પુરુષરૂપે પ્રગટ થઈ કહે છે કે યજ્ઞમાં ‘ત્રિજાત’ (વિવાદિત/અન્યજન્મ) બ્રાહ્મણની હાજરીથી કર્મ દૂષિત થયું છે. સીધો આરોપ ટાળવા અગ્નિ પોતાના સ્વેદજલથી એક કુંડ બનાવે છે અને સોળેયને તેમાં સ્નાન કરાવે છે; જે અશુદ્ધ હોય તેના શરીરે વિસ્ફોટક જેવા ચિહ્નો દેખાય છે. ત્યારબાદ સંવિધાન થાય છે—આ અગ્નિકુંડ બ્રાહ્મણોની શુદ્ધિ-પરીક્ષા માટે સ્થાયી તીર્થ રહેશે; અયોગ્ય સ્નાનકર્તા ચિહ્નિત થશે; અને સ્નાનથી પ્રાપ્ત દૃશ્યશુદ્ધિ દ્વારા સામાજિક-યાજ્ઞિક પ્રામાણ્ય નિર્ધારિત થશે. અંતે રાજા યોગ્ય શુદ્ધિથી તરત સ્વસ્થ થાય છે; કાર્તિકસ્નાન વગેરે દ્વારા પાપક્ષય અને નિર્દિષ્ટ દોષમોચનનું ફળશ્રુતિરૂપે વર્ણન થાય છે.
Adhyaya 114
नगरसंज्ञोत्पत्तिवर्णनम् / Origin Narrative of the Name “Nagara” (Hāṭakeśvara-kṣetra Māhātmya)
સૂત કહે છે—માતૃદોષના કારણે સમાજમાં અપમાનિત થયેલા બ્રાહ્મણ તપસ્વી ત્રિજાતે પોતાની પ્રતિષ્ઠા પુનઃસ્થાપિત કરવા જળસ્ત્રોત પાસે કઠોર તપ અને શિવપૂજા કરી. પ્રસન્ન થયેલા શંકર પ્રગટ થયા અને વર આપ્યો કે ભવિષ્યમાં તે ચામત્કારપુરના બ્રાહ્મણોમાં ઉચ્ચ સ્થાન પામશે. પછી ચામત્કારપુરમાં દેવરાતનો પુત્ર ક્રથ ગર્વ અને આવેશમાં શ્રાવણ કૃષ્ણ-પંચમીએ નાગતીર્થ પાસે રુદ્રમાલા નામના નાગશિશુને મારી નાખે છે. નાગશિશુના માતા-પિતા અને સમગ્ર નાગસમાજ એકત્ર થાય છે; શેષનાગના નેતૃત્વમાં પ્રતિશોધ લઈ તેઓ ક્રથને ગળી જાય છે અને નગરને ઉજાડી નાખે છે. વિસ્તાર જનશૂન્ય બની નાગોનું નિવાસસ્થાન થાય છે અને માનવોના પ્રવેશ પર પ્રતિબંધ મૂકાય છે. ભયભીત બ્રાહ્મણો ત્રિજાતની શરણ લે છે. ત્રિજાત શિવને નાગનાશ માટે પ્રાર્થના કરે છે, પરંતુ શિવ નિર્દોષ નાગશિશુની હત્યા અને શ્રાવણ પંચમીના દિવસે નાગપૂજાના ધાર્મિક મહત્ત્વનું સ્મરણ કરાવી અંધદંડ નકારે છે. બદલે તેઓ “ન ગરં ન ગરં” નામનો સિદ્ધ મંત્ર (ત્ર્યક્ષર) આપે છે; તેના ઉચ્ચારથી વિષ શમે છે અને સર્પો દૂર ભાગે છે, અને જે રહે તે નિર્બળ બની વશ થાય છે. ત્રિજાત બચેલા બ્રાહ્મણો સાથે પરત આવી મંત્રઘોષ કરે છે; નાગો ભાગી જાય છે અથવા દમન થાય છે. ત્યારથી વસતિ “નગર” નામે પ્રસિદ્ધ થાય છે. ફલશ્રુતિ—આ કથા વાંચનારને સર્પજન્ય ભય રહેતો નથી.
Adhyaya 115
त्रिजातेश्वरस्थापनं गोत्रसंख्यानकं च (Establishment of Trijāteśvara and the Enumeration of Gotras)
આ અધ્યાયમાં ઋષિઓ સૂતને ત્રિજાત વિશે પૂછે છે—તેનું નામ, ઉત્પત્તિ, ગોત્ર અને ‘ત્રિજાત’ તરીકે જન્મચિહ્ન હોવા છતાં તે કેમ આદર્શ છે. સૂત કહે છે કે તે સાંકૃત્ય ઋષિના વંશમાં જન્મ્યો; ‘પ્રભાવ’ નામે પ્રસિદ્ધ છે, ‘દત્ત’ નામ પણ ધરાવે છે, અને નિમિની વંશપરંપરાથી જોડાયેલો કહેવાય છે. ત્રિજાતે તે પવિત્ર સ્થાનને ઉદ્ધૃત કરીને શિવનું શુભ મંદિર ‘ત્રિજાતેશ્વર’ નામે સ્થાપ્યું; સતત પૂજાથી તે દેહસહિત સ્વર્ગને પામ્યો. પછી વિધિ જણાવાય છે—જે ભક્તિપૂર્વક દેવદર્શન કરે અને વિષુવકાળે દેવનું સ્નાન કરાવે, તેમના કુળમાં ‘ત્રિજાત’ જન્મની પુનરાવૃત્તિ થતી નથી અને તેઓ રક્ષણ પામે છે. આગળ ઋષિઓ નષ્ટ થયેલા અને પછી પુનઃસ્થાપિત થયેલા ગોત્રોના નામ પૂછે છે. સૂત કૌશિક, કાશ્યપ, ભારદ્વાજ, કૌન્ડિન્ય, ગર્ગ, હારિત, ગૌતમ વગેરે અનેક ગોત્રસમૂહોની ગણતરી સાથે વાત કરે છે; નાગજના ભયથી થયેલી અવ્યવસ્થા અને આ સ્થાને ફરી એકત્ર થવાની ઘટના વર્ણવે છે. ફલશ્રુતિ મુજબ—આ ગોત્રવૃત્તાંત અને ઋષિનામસ્મરણનું પઠન/શ્રવણ વંશચ્છેદ અટકાવે છે, જીવનચક્રમાં ઉપજેલા પાપોને શમાવે છે અને પ્રિયવિયોગથી બચાવે છે.
Adhyaya 116
अम्बरेवती-माहात्म्य (Ambarevatī Māhātmya): स्थापना, शाप-वर, नवमी-पूजा-फल
આ અધ્યાયમાં ઋષિઓ સૂતને પ્રસિદ્ધ દેવી અંબરેવતીની ઉત્પત્તિ, સ્વરૂપ અને પૂજાફળ વિશે પૂછે છે. સૂત નાગોને નગરવિનાશ માટે મળેલા આદેશ અને તેથી શેષની પ્રિયા રેવતીના શોકનું વર્ણન કરે છે. પુત્રવધના પ્રતિશોધમાં રેવતી એક બ્રાહ્મણનું ઘર ગળી જાય છે; ત્યારે તે બ્રાહ્મણની તપસ્વિની બહેન ભાટ્ટિકા શાપ આપે છે—રેવતીને નિંદિત માનવજન્મ, પતિ અને વંશજન્ય દુઃખ ભોગવવું પડશે. રેવતીનો તપસ્વિનીને હાનિ પહોંચાડવાનો પ્રયત્ન નિષ્ફળ જાય છે; તેના વિષદંશ પણ ભેદી શકતા નથી—તપોબળ પ્રગટ થાય છે. અન્ય નાગો પણ નિષ્ફળ થઈ ભયથી પાછા ફરે છે. માનવગર્ભ અને નાગરૂપ ગુમાવવાની આશંકાથી વ્યાકુળ રેવતી એ ક્ષેત્રમાં રહી અંબિકાની ગંધ-પુષ્પ, નૈવેદ્ય, ગીત-વાદ્ય અને ભક્તિથી આરાધના કરે છે. દેવી વર આપે છે—રેવતીનો માનવજન્મ દિવ્ય હેતુ માટે થશે, તે ફરી રામરૂપ શેષની પત્ની બનશે, તેના દાંત પાછા આવશે, અને તેના નામે કરેલી પૂજા કલ્યાણકારી થશે. રેવતી તે સ્થાને પોતાના નામે ચિરસ્થાયી નિવાસ માગે છે અને નાગસંબંધિત પૂજા સમયાંતરે, ખાસ કરીને આશ્વિન શુક્લ પક્ષની મહાનવમીના દિવસે કરવાની પ્રતિજ્ઞા કરે છે. અંતે ફલશ્રુતિ—શુદ્ધ શ્રદ્ધાથી વિધિપૂર્વક અંબરેવતીપૂજન કરવાથી એક વર્ષ સુધી કુળજન્ય આપત્તિ ટળે છે અને ગ્રહ-ભૂત-પિશાચાદિ બાધાઓ શાંત થાય છે.
Adhyaya 117
भट्टिकोपाख्यानम् (Bhaṭṭikā’s Legend) and the Origin of a Tīrtha at Kedāra
આ અધ્યાયમાં પ્રશ્નોત્તર રૂપે ધર્મતત્ત્વની ચર્ચા થાય છે. ઋષિઓ સૂતને પૂછે છે—ભટ્ટિકાના શરીરમાંથી વિષધર સર્પોના દંશદાંત કેમ ઝરી પડ્યા, તેનું કારણ તપ છે કે મંત્ર? સૂત કહે છે કે ભટ્ટિકા અલ્પવયે વિધવા બની કેદારક્ષેત્રમાં અખંડ ભક્તિ અને તપમાં સ્થિર રહી; તે રોજ દેવતા સમક્ષ મધુર ગાન કરતી. તેના ગાનની સૌંદર્ય-ભક્તિશક્તિથી આકર્ષાઈ તક્ષક અને વાસુકિ બ્રાહ્મણવેશમાં આવ્યા; પછી તક્ષકે ભયંકર નાગરૂપ ધારણ કરીને તેને પાતાળમાં અપહરણ કરી. ભટ્ટિકાએ નૈતિક સ્પષ્ટતા અને ધૈર્યથી કોઈ દબાણ સ્વીકાર્યું નહીં; શરતસભર શાપ ઉચ્ચારતાં તક્ષકને સમાધાન શોધવું પડ્યું. ઈર્ષ્યાગ્રસ્ત નાગપત્નીઓથી વિવાદ ઊભો થયો; રક્ષાવિદ્યા જપાઈ અને એક નાગિનીના દંશથી દાંત ઝરી પડ્યા—આ જ આરંભિક પ્રશ્નનું કારણ બને છે. ભટ્ટિકાએ આક્રમક નાગિનીને શાપથી માનવી બનાવી અને ભવિષ્ય નિર્ધારિત કર્યું—તક્ષક સૌરાષ્ટ્રમાં રાજજન્મ લેશે અને ભટ્ટિકા આગળ ‘ક્ષેમંકરી’ નામે માનવરૂપે જન્મ લઈને તેની સાથે પુનર્મિલન કરશે. કેદાર પરત ફર્યા પછી સમાજે તેની શુદ્ધિ અંગે શંકા કરી. ભટ્ટિકા સ્વેચ્છાએ અગ્નિપરીક્ષામાં પ્રવેશી; અગ્નિ જળ બની ગયો, પુષ્પવર્ષા થઈ અને દિવ્ય દૂતે તેને નિષ્કલંક જાહેર કરી. અંતે તેના નામે એક તીર્થ સ્થાપિત થયું; વિષ્ણુના શયન/બોધન વ્રતોના અવસરે ત્યાં સ્નાન કરનારને ઉચ્ચ આધ્યાત્મિક ફળનું વચન આપવામાં આવે છે. ભટ્ટિકા તપ-ઉપાસના ચાલુ રાખીને ત્રિવિક્રમ પ્રતિમા અને પછી મહેશ્વર લિંગ તથા મંદિરની સ્થાપના કરે છે.
Adhyaya 118
Kṣemaṅkarī–Raivateśvara Utpatti and Hāṭakeśvara-kṣetra Māhātmya (क्षेमंकरी-रैवतेश्वर-उत्पत्तितीर्थमाहात्म्यवर्णन)
ઋષિઓએ સૂતને પૂછ્યું—સૌરાષ્ટ્ર/આનર્ત સાથે જોડાયેલી આ રાજકથા કેવી રીતે શરૂ થઈ અને હિમાલય-પ્રસંગમાં કેદાર સમાન પવિત્રતા કેવી રીતે પ્રગટ થઈ. સૂતે ક્ષેમંકરીના જન્મ અને નામકરણનું વર્ણન કર્યું—કલહ અને નિર્વાસનના સમયમાં રાજ્યમાં ‘ક્ષેમ’ એટલે કલ્યાણ ઊગ્યું, તેથી તેનું નામ ક્ષેમંકરી પડ્યું. પછી રાજા રૈવત અને ક્ષેમંકરીના દાંપત્યજીવનની વાત આવે છે—સમૃદ્ધિ હતી, પરંતુ સંતાન ન હોવાથી વંશ અને જીવન અંગે ચિંતા વધી. તેમણે મંત્રીઓને રાજ્યભાર સોંપી તપ કર્યું, કાત્યાયની (મહિષાસુરમર્દિની) દેવીની સ્થાપના-પૂજા કરી; દેવીએ વર આપી ક્ષેમજિત નામનો પુત્ર આપ્યો—વંશવર્ધક અને શત્રુદમનકર્તા તરીકે વર્ણિત. પુત્રને રાજ્યમાં સ્થાપિત કર્યા પછી રૈવત હાટકેશ્વર-ક્ષેત્રે ગયા, આસક્તિ ત્યજી શિવલિંગ સ્થાપી મંદિર-સમૂહ રચ્યો. તે લિંગ ‘રૈવતેશ્વર’ તરીકે પ્રસિદ્ધ થયું; માત્ર દર્શનથી ‘સર્વપાતકનાશન’ કહેવાયું. ક્ષેમંકરીએ ત્યાં પૂર્વસ્થાપિત દુર્ગા માટે પણ મંદિર બાંધ્યું; દેવી ક્ષેમંકરી નામે ખ્યાત થઈ. ચૈત્ર શુક્લ અષ્ટમીના દિવસે દેવીદર્શનથી ઇચ્છિત સિદ્ધિ મળે—એવો વ્રતવિધિ કહી અધ્યાય તીર્થમાહાત્મ્ય અને ભક્તિધર્મના માર્ગદર્શન સાથે પૂર્ણ થાય છે।
Adhyaya 119
Mahīṣa-śāpa, Hāṭakeśvara-kṣetra-tapas, and the Tīrtha-Phala Discourse (महिषशाप-हाटकेश्वरक्षेत्रतपः-तीर्थफलप्रसङ्गः)
અધ્યાયની શરૂઆતમાં ઋષિઓ સૂતને પૂછે છે—દેવી કાત્યાયનીએ મહિષાસુરનો વધ કેમ કર્યો? અને તે અસુર મહિષરૂપે કેવી રીતે આવ્યો? સૂત કારણકથા કહે છે: ‘ચિત્રસમ’ નામનો રૂપવાન અને પરાક્રમી દૈત્ય મહિષ પર સવારી કરવાની આસક્તિમાં અન્ય વાહનો ત્યજી દે છે. જાહ્નવી નદીના કાંઠે ફરતાં તેની મહિષે ધ્યાનસ્થ મુનિને કચડી નાખ્યો, જેથી મુનિની સમાધિ ભંગ થઈ. ક્રોધિત મુનિએ શાપ આપ્યો કે તે જીવનપર્યંત મહિષ જ રહેશે. ઉપાય માટે તે શુક્રાચાર્ય પાસે જાય છે. શુક્ર તેને હાટકેશ્વર ક્ષેત્રમાં મહેશ્વરની એકનિષ્ઠ ભક્તિ અને તપ કરવા કહે છે—આ ક્ષેત્ર દુષ્કાળ જેવા કઠિન યુગોમાં પણ સિદ્ધિ આપનારું કહેવાય છે. દીર્ઘ તપ પછી શિવ પ્રગટ થાય છે; શાપ રદ ન થઈ શકે, પરંતુ શિવ ‘સુખોપાય’ આપે છે—વિવિધ ભોગો અને જીવો તેના દેહમાં સમાગમ કરશે. અજયત્વનો વર શિવ નકારે છે; અંતે દૈત્ય વર માગે છે કે તેનો વધ માત્ર સ્ત્રી દ્વારા જ થાય. શિવ તીર્થસ્નાન-દર્શનનું ફળ પણ કહે છે—શ્રદ્ધાથી સ્નાન અને દર્શન કરવાથી સર્વાર્થસિદ્ધિ, વિઘ્નનાશ, તેજવૃદ્ધિ થાય છે અને જ્વર-વ્યાધિઓ શમે છે. પછી દૈત્ય દાનવોને એકત્ર કરી દેવો પર આક્રમણ કરે છે. લાંબા દિવ્ય યુદ્ધ પછી ઇન્દ્રસેના પાછી હટે છે અને અમરાવતી થોડો સમય ખાલી રહે છે. દાનવો પ્રવેશ કરી ઉત્સવ કરે છે અને યજ્ઞભાગો કબજે કરે છે. આગળ મહાલિંગની પ્રતિષ્ઠા અને કૈલાસસદૃશ દેવાલય-રચનાનો ઉલ્લેખ આવી, ક્ષેત્રની તીર્થમહિમા વધુ દૃઢ થાય છે.
Adhyaya 120
कात्यायनी-प्रादुर्भावः (Manifestation of Kātyāyanī and the Devas’ Armament Bestowal)
સૂત કહે છે—શક્ર (ઇન્દ્ર)ના નેતૃત્વમાં દેવગણ યુદ્ધમાં પરાજિત થયા અને અસુર મહિષે ત્રિલોકમાં રાજ્ય સ્થાપ્યું. તેણે જે કંઈ ઉત્તમ ગણાયું—વાહનો, ધન, રત્નો અને પ્રિય સંપત્તિ—તે બધું બળજબરીથી હરી લીધું, જેથી જગતમાં અધર્મ અને અવ્યવસ્થા વધી. દેવતાઓ તેના વધનો ઉપાય વિચારવા ભેગા થયા; ત્યારે નારદ આવ્યા અને મહિષના દમન, પ્રજાપીડન તથા પરધન-અપહરણનું વિસ્તૃત વર્ણન કર્યું, જેથી દેવોનો ક્રોધ વધુ પ્રજ્વલિત થયો. આ ક્રોધમાંથી દાહક તેજ ઉત્પન્ન થયું અને દિશાઓ જાણે અંધકારથી ઢંકાઈ ગઈ. એ સમયે કાર્ત્તિકેય (સ્કંદ) આવ્યા અને કારણ પૂછ્યું; નારદે અસુરોની ઉન્મત્ત અહંકારભરી લૂંટફાટની વાત કહી. દેવો અને સ્કંદના સંયુક્ત ક્રોધ-તેજના પરિપાકથી શુભલક્ષણવાળી તેજસ્વી કન્યા પ્રાદુર્ભવ થઈ; કારણવશ તેનું નામ ‘કાત્યાયની’ પ્રખ્યાત થયું. દેવતાઓએ તેને વજ્ર, શક્તિ, ધનુષ્ય, ત્રિશૂલ, પાશ, બાણ, કવચ, ખડ્ગ વગેરે સર્વ આયુધો અને રક્ષાસામગ્રી અર્પણ કરી. તેણે દ્વાદશ ભુજાઓ ધારણ કરીને શસ્ત્રો સંભાળ્યા અને દેવોને આશ્વાસન આપ્યું કે તે કાર્ય સિદ્ધ કરશે. દેવોએ જણાવ્યું કે મહિષ કોઈ પ્રાણીથી, ખાસ કરીને પુરુષોથી, અજય છે; માત્ર એક સ્ત્રીના હાથે જ તેનો વધ શક્ય છે, તેથી આ દેવીનો પ્રાદુર્ભાવ થયો. પછી તેજવૃદ્ધિ માટે તેને વિંધ્ય પર્વતે ઘોર તપ કરવા મોકલી, ત્યારબાદ તેને અગ્રેસર રાખીને મહિષવધ અને દેવસત્તાની પુનઃસ્થાપના થશે એવી આશા વ્યક્ત કરી.
Adhyaya 121
महिषासुरपराजय–कात्यायनीमाहात्म्यवर्णनम् (Defeat of Mahīṣa and the Māhātmya of Kātyāyanī/Vindhyavāsinī)
આ અધ્યાયમાં સૂત વિન્ધ્ય પ્રદેશમાં થયેલ દેવીચરિત્ર વર્ણવે છે. દેવી ઇન્દ્રિયસંયમ રાખીને મહેશ્વરનું ધ્યાન કરતાં કઠોર તપ કરે છે; તપ વધતાં તેનું તેજ અને સૌંદર્ય વધુ પ્રખર બને છે. આ અદભુત તપસ્વિની કન્યાને જોઈ મહિષાસુરના ચરોએ સમાચાર આપ્યા. કામથી મોહીત મહિષાસુર સેનાસહિત આવી રાજ્ય આપવાની લાલચ અને લગ્નપ્રસ્તાવથી મનાવવા પ્રયત્ન કરે છે, પરંતુ દેવી પોતાનું દિવ્ય કાર્ય—તેના ઉપદ્રવનો અંત—સ્પષ્ટ કરે છે. પછી યુદ્ધ શરૂ થાય છે. દેવી બાણવર્ષાથી અસુરસેનાને છિન્નભિન્ન કરે છે, મહિષને ઘાયલ કરે છે અને ભયંકર હાસ્યથી સહાયક યોધ્ધાગણ પ્રગટ કરે છે, જે દૈત્યબળનો નાશ કરે છે. મહિષાસુર સીધો આક્રમણ કરે ત્યારે દેવી યુદ્ધમાં તેના પર આરુઢ થઈ સિંહની મદદથી તેને સ્થિર કરે છે; દેવતાઓ તત્કાળ વધની વિનંતી કરે છે. દેવી ખડ્ગથી તેની જાડી ગળા કાપી દેવલોકને સંતોષ આપે છે. ત્યારબાદ કરુણ પ્રસંગ આવે છે—મહિષ દેવીની સ્તુતિ કરીને શાપમુક્તિનો દાવો કરી દયા માગે છે. દેવતાઓ લોકહાનિના ભયથી ચેતવે છે. દેવી તેને ફરી મારવાને બદલે સદાકાળ દમનાધીન રાખવાનો સંકલ્પ કરે છે. દેવતાઓ દેવીની ‘વિન્ધ્યવાસિની/કાત્યાયની’ તરીકે ભાવિ કીર્તિ અને ખાસ કરીને આશ્વિન શુક્લપક્ષમાં પૂજાવિધાન જણાવે છે, જેના દ્વારા રક્ષા, આરોગ્ય અને સફળતા મળે છે. અંતે જગતવ્યવસ્થા પુનઃસ્થાપિત થાય છે અને આગળ રાજભક્તિ તથા દર્શન-ઉત્સવના ફળનો ઉલ્લેખ થાય છે.
Adhyaya 122
केदार-प्रादुर्भावः (Kedāra Manifestation and the Kuṇḍa Rite)
અધ્યાય ૧૨૨ સૂત–ઋષિ સંવાદરૂપે છે; પૂર્વની દૈત્યવધ કથાઓથી વળી કેદાર-કેન્દ્રિત પાપનાશિની વાત આવે છે. ઋષિઓ પૂછે છે કે હિમાલયમાં ગંગાદ્વાર નજીક શ્રુત કેદાર કેવી રીતે પ્રતિષ્ઠિત થયું. સૂત કહે છે કે શિવનો ઋતુધર્મ એવો છે: તેઓ લાંબા સમય સુધી હિમાલય પ્રદેશમાં વસે છે, પરંતુ હિમવર્ષાના મહિનાઓમાં તે સ્થાન અપ્રાપ્ય બને છે, તેથી અન્યત્ર પણ તેમની સાન્નિધ્ય અને પૂજાની પૂરક વ્યવસ્થા નિર્ધારિત થઈ. કથામાં હિરણ્યાક્ષ દૈત્ય અને તેના સાથીઓથી પદચ્યૂત ઇન્દ્ર ગંગાદ્વારે તપ કરે છે. શિવ મહિષ (ભેંસ) રૂપે પ્રગટ થઈ ઇન્દ્રની પ્રાર્થના સ્વીકારે છે અને મુખ્ય દૈત્યોનો સંહાર કરે છે; તેમના શસ્ત્રો શિવને હાનિ કરી શકતા નથી. ઇન્દ્રના આગ્રહથી શિવ લોકરક્ષણાર્થે એ જ રૂપે સ્થિર રહે છે અને સ્ફટિક સમું નિર્મળ કુંડ સ્થાપે છે. શુદ્ધ ભક્ત કુંડનું દર્શન કરીને નિર્દિષ્ટ હાથ/દિશા-વિધિ સાથે ત્રણ વાર જળ પીએ છે અને માતૃ–પિતૃ વંશ તથા સ્વ-સંબંધિત મુદ્રાઓ દ્વારા દેહક્રિયાને દૈવી આજ્ઞા સાથે જોડે છે. ઇન્દ્ર નિત્યપૂજા સ્થાપે છે, દેવનું નામ ‘કેદાર’ રાખે છે (છેદક/વિદારક અર્થથી) અને ભવ્ય મંદિર બનાવે છે. પછી હિમાલયમાં ચાર માસ માર્ગ બંધ રહે ત્યારે—સૂર્ય વૃશ્ચિકથી કુંભ સુધી હોય ત્યારે—શિવ આનર્ત દેશના હાટકેશ્વર ક્ષેત્રમાં નિવાસ કરે છે; ત્યાં રૂપપ્રતિષ્ઠા, મંદિરનિર્માણ અને સતત પૂજાનો વિધાન છે. ફળશ્રુતિમાં ચાર માસની ઉપાસનાથી શિવસામીપ્ય, ઋતુ બહારની ભક્તિથી પણ પાપનાશ, વિદ્વાનોનું ગીત-નૃત્ય સ્તવન જણાવે છે. નારદ-ઉદ્ધૃત વચનમાં કેદારજળપાન અને ગયામાં પિંડદાનને બ્રહ્મજ્ઞાન તથા પુનર્જન્મમુક્તિ સાથે જોડવામાં આવ્યું છે; સાંભળવું, વાંચવું કે વાંચડાવવું પણ પાપરાશિ નાશ કરી કુળનો ઉદ્ધાર કરે છે.
Adhyaya 123
शुक्लतीर्थमाहात्म्य — The Glory of Śuklatīrtha (Purificatory Water-Site)
આ અધ્યાયમાં સૂતજી શ્વેત દર્ભ-ચિહ્નોથી ઓળખાતી ‘અનુપમ’ શુક્લતીર્થની મહિમા વર્ણવે છે. ચામત્કારપુર નજીક મુખ્ય બ્રાહ્મણોના વસ્ત્ર ધોવનાર એક રજક ભૂલથી કિંમતી બ્રાહ્મણવસ્ત્રો નિલીકુંડી/નીલી નામના રંગ-કુંડમાં ફેંકી દે છે. દંડ (બંધન/મૃત્યુ)ના ભયથી તે રાત્રે ભાગવાની તૈયારી કરે છે; ત્યારે તેની દીકરી પોતાની દાશ-કન્યા સખીને મળીને દોષ સ્વીકારે છે અને સખી નજીકના, પ્રવેશમાં કઠિન એવા જળાશયનો ઉપાય બતાવે છે. રજક ત્યાં વસ્ત્ર ધોતાં જ તે ક્ષણે સ્ફટિક સમ શ્વેત થઈ જાય છે; સ્નાન કરતાં તેના કાળા વાળ પણ સફેદ થઈ જાય છે. તે શુદ્ધ વસ્ત્રો બ્રાહ્મણોને પરત આપે છે; બ્રાહ્મણો તપાસ કરીને જાણે છે કે કાળા પદાર્થો અને વાળ પણ શ્વેત બને છે, અને શ્રદ્ધાથી સ્નાન કરનાર વૃદ્ધ-યુવાનોને બળ તથા મંગળ પ્રાપ્ત થાય છે. આગળ કહે છે કે માનવોના દુરુપયોગના ભયથી દેવતાઓ તીર્થને ધૂળથી ઢાંકવા પ્રયત્ન કરે છે, પરંતુ ત્યાં જે કંઈ ઉગે તે જળપ્રભાવથી શ્વેત જ રહે છે. આ તીર્થની મૃદાનો લેપ કરીને સ્નાન કરવાથી સર્વ તીર્થસ્નાનનું ફળ મળે છે; દર્ભ અને વનતિલથી તર્પણ કરવાથી પિતૃઓ તૃપ્ત થાય છે અને તે મહાયજ્ઞ/શ્રાદ્ધ સમ ફળદાયક કહેવાય છે. અંતે વિષ્ણુએ શ્વેતદ્વીપને અહીં સ્થાપ્યો, જેથી કલિયુગના પ્રભાવમાં પણ તેની શ્વેતતા ન નષ્ટ થાય—એવો સિદ્ધાંત જણાવે છે.
Adhyaya 124
मुखारतीर्थोत्पत्तिवर्णनम् (Origin Narrative of Mukharā Tīrtha)
આ અધ્યાયમાં સૂત મુખરા-તીર્થની ઉત્પત્તિની કથા ધર્મોપદેશ સાથે વર્ણવે છે. મુખરાને ‘ઉત્તમ તીર્થ’ કહેવાયું છે; ત્યાં તીર્થયાત્રાએ આવેલા સપ્તર્ષિ (મરીચિ વગેરે) એક લૂંટારુને મળે છે. તે લોહમજંઘ—માંડવ્ય વંશનો બ્રાહ્મણ, માતા-પિતા અને પત્નીનો ભક્ત; પરંતુ લાંબા દુષ્કાળથી પડેલા દુર્ભિક્ષમાં જીવ બચાવવા ચોરી તરફ વળે છે. ગ્રંથ ભૂખના ભયને દુષ્ટતા સમાન નથી ગણતો, છતાં ચોરીને નિંદનીય કર્મ કહે છે. સપ્તર્ષિઓને જોઈ લોહમજંઘ તેમને ધમકાવે છે; ઋષિઓ કરુણાથી કર્મફળની જવાબદારી સમજાવે છે અને કહે છે કે પરિવારને પૂછ—શું તેઓ તારા પાપનો ભાગ સ્વીકારશે? તે પિતા, માતા અને પત્નીને પૂછે છે; તેઓ કહે છે કે કર્મફળ દરેકે પોતે જ ભોગવવું પડે, બીજો કોઈ ભાગ લેતો નથી. તેથી તેને પશ્ચાત્તાપ થાય છે અને ઉપદેશ માગે છે. પુલહ ઋષિ ‘જાટઘોટેતિ’ નામે સરળ મંત્ર આપે છે; તે અવિરત જપ કરીને સમાધિમાં લીન થાય છે અને તેનું શરીર વલ્મીક (ચાંટિયાંનું ટેકરું)થી ઢંકાઈ જાય છે. પછી ઋષિઓ પાછા આવી તેની સિદ્ધિ ઓળખે છે; વલ્મીકના સંબંધથી તેનું નામ ‘વાલ્મીકી’ પડે છે અને તે સ્થાન મુખરા-તીર્થ તરીકે પ્રસિદ્ધ થાય છે. અંતે ફલશ્રુતિ—શ્રાવણમાં શ્રદ્ધાથી ત્યાં સ્નાન કરવાથી ચોરીજન્ય પાપો શુદ્ધ થાય છે; ત્યાં નિવાસ કરનાર સિદ્ધપુરુષની ભક્તિથી કાવ્યશક્તિ વધે છે, વિશેષ કરીને અષ્ટમી તિથિએ।
Adhyaya 125
सत्यसन्धनृपतिवृत्तान्तवर्णनम् — The Account of King Satyasaṃdha (and the Karṇotpalā/Gartā Tīrtha Frame)
સૂત કર્ણોત્પલા-તીર્થનું માહાત્મ્ય વર્ણવે છે—આ પ્રસિદ્ધ પવિત્ર સ્થાન છે, જ્યાં સ્નાન કરવાથી માનવજીવનમાં ‘વિયોગ’ (વિછોડો)નો ભય શમતો કહેવાય છે. ત્યારબાદ કથા ઇક્ષ્વાકુ વંશના રાજા સત્યસંધ અને તેની અદભુત ગુણવતી પુત્રી કર્ણોત્પલા તરફ વળે છે. યોગ્ય માનવ વર ન મળતાં રાજા બ્રહ્માની સલાહ લેવા બ્રહ્મલોક જાય છે; ત્યાં બ્રહ્માના સંધ્યા-સમય સુધી પ્રતીક્ષા કરીને તેને સિદ્ધાંતસભર ઉત્તર મળે છે—અતિ દીર્ઘ કાળ વીતી ગયેલ હોવાથી હવે પુત્રીનું વિવાહ કરવું યોગ્ય નથી, અને દેવતાઓ માનવ સ્ત્રીને પત્નીરૂપે સ્વીકારતા નથી. પરત ફરતાં રાજા અને પુત્રીને કાળવિસ્થાપન અનુભવાય છે—વૃદ્ધાવસ્થા, લોકો દ્વારા અપરિચિતતા; આથી પુરાણિક કાળમાન અને લોકપ્રતિષ્ઠાની ક્ષણભંગુરતા પ્રગટ થાય છે. તેઓ ગર્તા-તીર્થ/પ્રાપ્તિપુર આસપાસ પહોંચે છે, જ્યાં સ્થાનિક પરંપરા અને પછીના રાજા બૃહદ્બલ દ્વારા વંશપરિચય માન્ય થાય છે. સત્યસંધ બ્રાહ્મણોને ઊંચી વસાહત/ભૂમિ દાન કરીને સ્થાયી ધર્મકીર્તિ વધારવા ઇચ્છે છે; પછી હાટકેશ્વર ક્ષેત્રમાં વૃષભનાથસંબંધિત પૂર્વસ્થાપિત લિંગની પૂજા કરીને તપ કરે છે, અને કર્ણોત્પલા પણ તપસ્યા કરીને ગૌરીભક્તિ સ્થાપે છે. અધ્યાયના અંતે દાનવસાહતથી જીવિકાની ચિંતા અને રાજાની વૈરાગ્યમર્યાદા ઉલ્લેખાઈ, દાન, આશ્રય અને તપોધર્મ અંગેની નીતિ સ્પષ્ટ થાય છે.
Adhyaya 126
मर्यादास्थापनम्, गर्तातीर्थद्विज-नियुक्तिः, तथा कार्तिक-लिङ्गयात्रा (Establishment of Communal Boundaries, Appointment of Gartātīrtha Brahmins, and the Kārttika Liṅga Procession)
સૂત કહે છે—ચમત્કારપુર સાથે સંબંધિત બ્રાહ્મણો એવા રાજા પાસે આવે છે જેણે યુદ્ધબળનો ત્યાગ કર્યો છે અને શંકા-વિવાદ વચ્ચે પરાજયની સ્થિતિમાં છે. તેઓ જણાવે છે કે અહંકાર અને ખોટા દરજ્જા-દાવાઓથી સમાજવ્યવસ્થા બગડી ગઈ છે; તેથી તેમની પરંપરાગત જીવનવૃત્તિના દાન (વૃત્તિ)નું રક્ષણ અને સ્થિર મર્યાદાઓની પુનઃસ્થાપના જરૂરી છે. રાજા વિચાર કરીને ગર્તાતીર્થથી ઉત્પન્ન, વિદ્વાન અને વંશપરંપરાથી જોડાયેલા બ્રાહ્મણોને નિયુક્ત કરે છે—તેઓ શિસ્તબદ્ધ પ્રશાસક અને નિર્ધારક બની મર્યાદા જાળવે, શંકાઓ દૂર કરે, વિવાદોનો નિકાલ કરે અને રાજકાર્યોમાં નિર્ણય આપે; સમુદાયની વૃદ્ધિ માટે ઈર્ષ્યા વિના તેમનું પોષણ પણ થાય. પરિણામે નગરમાં ધર્મવર્ધક સીમા-મર્યાદાઓ સ્થાપિત થાય છે અને સમૃદ્ધિ વધે છે. પછી રાજા તપસ્યા દ્વારા સ્વર્ગારોહણની જાહેરાત કરે છે અને પોતાના વંશસંબંધિત એક લિંગ પ્રગટ કરી તેની પૂજા, ખાસ કરીને રથયાત્રા, બ્રાહ્મણો દ્વારા કરાવવાની વિનંતી કરે છે. બ્રાહ્મણો સ્વીકારી કહે છે કે આ પહેલેથી પૂજાયેલા ૨૭ લિંગો પછીનું ૨૮મું લિંગ છે; દર વર્ષે કાર્તિક માસમાં નૈવેદ્ય, બલિ, વાદ્ય અને પૂજા-સામગ્રી સાથે વિધિવત્ આચરણ કરવું. ફલશ્રુતિ મુજબ—જે શ્રદ્ધાથી કાર્તિકભર સ્નાન/અભિષેક કરીને પૂજા કરે, અથવા એક વર્ષ સુધી સોમવારે વિધિપૂર્વક પૂજન કરે, તે મુક્તિ પામે છે.
Adhyaya 127
कर्णोत्पलातीर्थमाहात्म्यवर्णनम् (Glorification of Karnotpalā Tīrtha)
ઋષિઓએ અગાઉ ઉલ્લેખિત કર્ણોત્પલાનો સંપૂર્ણ વર્ણન માંગ્યો. સૂત કહે છે—ગૌરીના ચરણો સાથે સંબંધિત સ્થાને તપ કરતી તેની ભક્તિથી પ્રસન્ન થઈ દેવી ગિરિજા પ્રગટ થઈ અને વર માંગવા કહ્યું. કર્ણોત્પલાએ પોતાની વ્યથા કહી—પિતા રાજલક્ષ્મીથી પતિત થઈ શોકમાં અને વૈરાગ્યમાં રહે છે; અને પોતે વૃદ્ધ થઈ છતાં અવિવાહિત છે. તેથી તેણે અતિ સુંદર પતિ અને પુનઃયૌવન માગ્યાં, જેથી પિતાને પણ સુખ પાછું મળે. દેવીએ વિધિ બતાવી—માઘ માસની તૃતીયા, શનિવારે, વાસુદેવ-સંબંધિત નક્ષત્રમાં પવિત્ર જળમાં સ્નાન કરતાં સૌંદર્ય અને યૌવનનું ધ્યાન કરવું; એ દિવસે સ્નાન કરનાર કોઈ પણ સ્ત્રીને સમાન સૌંદર્ય મળે. નિર્ધારિત સમયે કર્ણોત્પલા મધરાત્રે જળમાં પ્રવેશી અને દિવ્ય દેહ તથા યૌવન સાથે બહાર આવી; સૌ કોઈ આશ્ચર્યચકિત થયા. ગૌરીની પ્રેરણાથી કામદેવ (મનોભવ) તેને પત્ની રૂપે માંગવા આવ્યો અને સમજાવ્યું કે પ્રેમથી આવ્યો હોવાથી તેનું નામ “પ્રીતિ” થશે. કર્ણોત્પલાએ કહ્યું કે પહેલા પિતાને વિધિવત્ વિનંતી કરો. તે પહેલાં પિતાને મળીને તપ અને ગૌરીકૃપાથી યૌવન પાછું મળ્યું એમ કહી લગ્નની મંજૂરી માગે છે. પછી કામદેવે પ્રાર્થના કરી; પિતાએ અગ્નિને સાક્ષી રાખી બ્રાહ્મણોની હાજરીમાં કન્યાદાન કર્યું. તે “પ્રીતિ” નામે પ્રસિદ્ધ થઈ અને તીર્થ પણ તેના નામથી ખ્યાત થયું. ફલશ્રુતિ—માઘમાં સ્નાન કરવાથી પ્રયાગનું ફળ મળે; મનુષ્ય રૂપવાન અને સમર્થ બને છે અને સ્વજનોના વિયોગનું દુઃખ ભોગવતો નથી.
Adhyaya 128
Aṭeśvarotpatti-māhātmya (Origin and Glory of Aṭeśvara) | अटेश्वरोत्पत्तिमाहात्म्य
આ અધ્યાયમાં પરસ્પર જોડાયેલા બે પ્રસંગો વર્ણવાય છે. પ્રથમ, સત્યસંધ લિંગના દક્ષિણ ભાગ પાસે યોગાસન ધારણ કરીને પ્રાણસંહાર કરે છે. બ્રાહ્મણો અંત્યેષ્ટિની તૈયારી કરવા આવે છે, પરંતુ દેહ અચાનક અદૃશ્ય થઈ જાય છે; સૌ આશ્ચર્યચકિત થઈ લિંગની પૂજા-વિધિ અને નિયમોને વધુ દૃઢ કરે છે. આ ક્ષેત્ર ભક્તોને નિત્ય વર આપનારું અને પાપમલ હરણ કરનારું કહેવાય છે. પછી વંશ ક્ષીણ થતાં રાજાવિહોણી સ્થિતિમાં “મત્સ્ય-ન્યાય” જેવી અराजકતા ઊભી થવાની ભીતિ મંત્રીઓ અને બ્રાહ્મણો વ્યક્ત કરે છે. સત્યસંધ ફરી રાજધર્મમાં પ્રવેશ નકારી, પૂર્વદૃષ્ટાંત આધારિત વિધિ સૂચવે છે—પરશુરામે ક્ષત્રિયોનો સંહાર કર્યા પછી ક્ષત્રિય પત્નીઓએ સંતાન માટે બ્રાહ્મણોને આશ્રય કર્યો અને ‘ક્ષેત્રજ’ રાજાઓ ઉત્પન્ન થયા. ત્યારબાદ વશિષ્ઠકુંડ નામનું પુત્રપ્રદ તીર્થ જણાવાય છે; નિયત કાળે સ્નાન કરવાથી ગર્ભસંભવ થાય એમ કહેવામાં આવે છે. અંતે પ્રસિદ્ધ રાજા અટ (અટોન) જન્મે છે; રાજમાર્ગે ગમન સમયે દિવ્ય આકાશવાણીથી તેના નામની વ્યાખ્યા થાય છે. અટ અટેશ્વર-લિંગની સ્થાપના કરે છે; માઘ ચતુર્દશીએ પૂજન અને પુત્રપ્રદ કુંડમાં સ્નાનને સંતાનસુખ અને કલ્યાણ માટે સિદ્ધ ઉપાય ગણાવવામાં આવ્યો છે.
Adhyaya 129
याज्ञवल्क्यसमुद्रव-आश्रममाहात्म्य (The Māhātmya of Yājñavalkya’s Sacred Water-Site and Āśrama)
સૂત યાજ્ઞવલ્ક્ય સાથે સંકળાયેલા પ્રસિદ્ધ આશ્રમ અને પવિત્ર જલ-તીર્થનું માહાત્મ્ય વર્ણવે છે, જે અલ્પવિદ્યા ધરાવનારને પણ સિદ્ધિ આપનારું કહેવાય છે. ઋષિઓ પૂછે છે કે યાજ્ઞવલ્ક્યના પૂર્વ ગુરુ કોણ હતા અને કયા પ્રસંગે વેદો હરણ થયા પછી ફરી કેવી રીતે પ્રાપ્ત થયા. સૂત શાકલ્ય નામના વિદ્વાન બ્રાહ્મણ આચાર્ય અને રાજપુરોહિતનું વર્ણન કરીને રાજસભાનો પ્રસંગ કહે છે, જ્યાં રાજશાંતિ માટે યાજ્ઞવલ્ક્યને મોકલવામાં આવે છે. રાજા તેમને અનોચિત સ્થિતિમાં જોઈ આશીર્વાદ સ્વીકારતો નથી અને પવિત્ર જળ લાકડાના સ્તંભ પર ફેંકવાની આજ્ઞા આપે છે. યાજ્ઞવલ્ક્ય વૈદિક મંત્રથી જળ ક્ષેપણ કરે છે તો ક્ષણમાં સ્તંભ પર પાંદડા-ફૂલ-ફળ ફૂટે છે—મંત્રશક્તિનું પ્રદર્શન અને રાજાની વિધિઅજ્ઞાનતા પ્રગટ થાય છે. રાજા અભિષેક માગે છે, પરંતુ યાજ્ઞવલ્ક્ય કહે છે કે યોગ્ય હોમ અને વિધિ વિના મંત્રફળ સિદ્ધ થતું નથી, તેથી તેઓ અભિષેક કરતા નથી. શાકલ્ય ફરી રાજા પાસે જવા દબાણ કરે ત્યારે યાજ્ઞવલ્ક્ય ધર્મસિદ્ધાંત કહે છે—અહંકારથી કર્તવ્યભ્રષ્ટ ગુરુનો ત્યાગ કરી શકાય. ક્રોધિત શાકલ્ય અથર્વણ મંત્રો અને જળ દ્વારા શીખવેલી વિદ્યાનો પ્રતીકાત્મક ત્યાગ કરાવે છે; યાજ્ઞવલ્ક્ય સ્વતંત્રતા જાહેર કરીને અધીત જ્ઞાનનું વિસર્જન કરે છે. પછી સિદ્ધિક્ષેત્રોની શોધમાં તેમને હાટકેશ્વર-ક્ષેત્ર તરફ દોરવામાં આવે છે, જ્યાં ફળ આંતરિક ભાવ મુજબ મળે છે; ત્યાં તેઓ તપ અને સૂર્યોપાસના કરે છે. ભાસ્કર પ્રસન્ન થઈ વર આપે છે—એક કુંડમાં સરસ્વતીસમાન મંત્રો પ્રતિષ્ઠિત થાય છે; સ્નાન અને જપથી વેદવિદ્યા તરત ધારણ થાય છે અને તત્ત્વાર્થ કૃપાથી સ્પષ્ટ થાય છે. યાજ્ઞવલ્ક્ય માનવ ગુરુબંધનથી મુક્તિ માગે છે; સૂર્ય તેમને લઘિમા-સિદ્ધિ આપી ‘વાજિકર્ણ’ દિવ્ય અશ્વરૂપ દ્વારા સીધું વેદજ્ઞાન ગ્રહણ કરવાની આજ્ઞા આપે છે. અંતે ફલશ્રુતિ—તે તીર્થમાં સ્નાન, સૂર્યદર્શન અને નિર્દિષ્ટ ‘નાદબિંદુ’ જપ મોક્ષાભિમુખ સિદ્ધિ આપે છે.
Adhyaya 130
Kātyāyanī–Śāṇḍilī Upadeśa and the Hāṭakeśvara-kṣetra Tṛtīyā Vrata (कात्यायनी-शाण्डिली-उपदेशः)
આ અધ્યાયમાં ઋષિઓ સૂતને યાજ્ઞવલ્ક્યના કુટુંબપ્રસંગ વિશે પૂછે છે. સૂત તેમની બે પત્નીઓ—મૈત્રેયી અને કાત્યાયની—ના નામ જણાવે છે અને તેમની સાથે સંબંધિત બે તીર્થ/કુંડનું વર્ણન કરે છે; ત્યાં સ્નાન કરવાથી શુભ ફળ મળે એમ કહેવામાં આવ્યું છે. પછી મૈત્રેયી પ્રત્યે યાજ્ઞવલ્ક્યનો અનુરાગ જોઈ કાત્યાયનીને સપત્ની-દુઃખ થાય છે; તે સ્નાન, ભોજન અને હાસ્યથી વિમુખ થઈ શોકમાં ડૂબી જાય છે. ઉપાય માટે તે દાંપત્ય-સૌહાર્દની આદર્શ શાંડિલી પાસે જઈ ગુપ્ત ઉપદેશ માગે છે—જેથી પતિનો સ્નેહ અને માન પ્રાપ્ત થાય. શાંડિલી કુરુક્ષેત્રમાં પોતાના જીવનવૃત્તાંત સાથે નારદે બતાવેલું વ્રત કહે છે—હાટકેશ્વર-ક્ષેત્રમાં ગૌરીસંબંધિત પંચપિંડ-પૂજન એક વર્ષ અખંડ શ્રદ્ધાથી કરવું, ખાસ કરીને તૃતીયા તિથિએ. દેવ-દેવી સંવાદ દ્વારા શિવના મસ્તક પર ગંગાધારણનું લોકહિતકારી કારણ પણ સમજાવવામાં આવે છે—વર્ષા, કૃષિ, યજ્ઞ અને જગતનું સંતુલન જળવાય તે માટે.
Adhyaya 131
Īśānotpatti–Pañcapīṇḍikā-Gaurī Māhātmya and Vararuci-sthāpita Gaṇapati Māhātmya (ईशानोत्पत्तिपंचपिंडिकागौरीमाहात्म्य–वररुचिस्थापितगणपतिमाहात्म्य)
આ અધ્યાયમાં સંધ્યા-ઉપાસનાનું તાત્ત્વિક કારણ અને એક સ્થાનિક વ્રતપરંપરા સાથે ગૂંથાઈને આવે છે. શિવ કહે છે—સંધ્યાકાળે કેટલાક વૈરી તત્ત્વો સૂર્યને અવરોધે છે; સાવિત્રી મંત્ર સાથે અર્ઘ્યરૂપે અર્પિત જળ દિવ્ય અસ્ત્ર સમાન બની તેમને દૂર કરે છે, તેથી સંધ્યા-જળદાનની ધર્મયુક્તિ સ્થાપિત થાય છે. પછી ‘સંધ્યા’ને દેવરૂપે માનવી શિવ જે આદર કરે છે તે જોઈ પાર્વતી વ્યથિત થઈ વ્રતનો સંકલ્પ કરે છે; શિવના સૂક્ષ્મ મંત્રજ્ઞાન અને ઈશાનમુખી પૂજનથી અંતે સમાધાન અને મિલન થાય છે. પછી ગૌરીના પંચપિંડમય (પાંચ પિંડ) સ્વરૂપની વિધિવત ભક્તિમાર્ગ જણાવાય છે—વિશેષ કરીને તૃતીયા તિથિએ, એક વર્ષ સુધી. તેનાથી દાંપત્યસુખ, ઇચ્છિત વર, સંતાનલાભ મળે છે; અને નિષ્કામ ભાવથી કરવાથી ઉચ્ચ આધ્યાત્મિક ફળ પ્રાપ્ત થાય છે. નારદ–શાંડિલ્ય–સૂત દ્વારા પરંપરાગત વર્ણન આગળ વધે છે; કાત્યાયની વર્ષવ્રતથી યાજ્ઞવલ્ક્યને પતિરૂપે પામે છે અને ગુણવાન પુત્રને જન્મ આપે છે. અંતે વરરુચિ-સ્થાપિત ગણપતિનું માહાત્મ્ય આવે છે—તેમની પૂજા વિદ્યાવૃદ્ધિ, અભ્યાસ અને વૈદિક પ્રવીણતા આપે છે.
Adhyaya 132
वास्तुपदोत्पत्तिमाहात्म्यवर्णनम् (Vāstupada-Utpatti Māhātmya: The Glory of the Origin of Vāstupada)
આ અધ્યાય પ્રશ્નોત્તરરૂપ ધાર્મિક સંવાદ છે. ઋષિઓ સૂતને પૂછે છે કે કાત્યાયન સાથે જોડાયેલું તીર્થ અગાઉ કેમ વર્ણવાયું નથી અને તે મહાત્માએ કઈ પવિત્ર સ્થાપના કરી. સૂત કહે છે કે કાત્યાયને ‘વાસ્તુપદ’ નામનું તીર્થ સ્થાપ્યું, જે સર્વકામપ્રદ છે; અને ત્યાં નિશ્ચિત દેવસમૂહ (ત્રેંચાળીસ તથા વધુ પાંચ)ની પૂજા-વિધિ નિર્ધારિત છે. પછી કારણકથા આવે છે—પૃથ્વીમાંથી એક ભયંકર પ્રાણી પ્રગટે છે; શુક્રાચાર્યના ઉપદેશથી પ્રાપ્ત દૈત્ય-મંત્રબળને કારણે તે અવધ્ય બને છે. દેવો તેને ઘાયલ કરી શકતા નથી અને સંકટમાં પડે છે. ત્યારે વિષ્ણુ નિયમ-બંધન દ્વારા તેને વશ કરે છે: તેના શરીર પર જ્યાં જ્યાં દેવતા સ્થિત છે ત્યાં પૂજા કરવાથી તે તૃપ્ત થાય છે; અને પૂજાની અવગણનાથી મનુષ્યોને હાનિ થાય છે. શાંત થયા પછી બ્રહ્મા તેનું નામ ‘વાસ્તુ’ રાખે છે અને વિષ્ણુ વિશ્વકર્માને પૂજા-વિધિનું સંહિતાકરણ કરવા આદેશ આપે છે. યાજ્ઞવલ્ક્યના પુત્રે હાટકેશ્વર-ક્ષેત્રમાં આ વિધાન મુજબ આશ્રમસ્થળ સ્થાપવા વિશ્વકર્માને વિનંતી કરી. વિશ્વકર્માએ આદેશ મુજબ વાસ્તુપૂજા કરીને સ્થાન પ્રતિષ્ઠિત કર્યું; કાત્યાયને લોકહિત માટે આ કર્મોનો પ્રસાર કર્યો. અંતે ફલશ્રુતિ કહે છે કે આ ક્ષેત્રના સ્પર્શથી પાપક્ષય થાય છે અને ગૃહદોષ, શિલ્પદોષ, કુપદ, કुवાસ્તુ શાંત થાય છે; વૈશાખ શુક્લ તૃતીયા, રોહિણી નક્ષત્રે વિધિવત પૂજાથી સમૃદ્ધિ અને રાજ્યલાભ મળે છે.
Adhyaya 133
अजागृहोत्पत्तिमाहात्म्यवर्णनम् | Ajāgṛhā: Origin Narrative and Site-Glory
અધ્યાય ૧૩૩ હાટકેશ્વર-ક્ષેત્રમાં અજાગૃહા તીર્થની ઉત્પત્તિ અને મહાત્મ્ય વર્ણવે છે. સૂત મુનિ કહે છે કે અજાગૃહા નામના દેવતા/દેવી દુઃખ-ક્લેશ અને રોગ ઘટાડવામાં પ્રસિદ્ધ છે. એક બ્રાહ્મણ તીર્થયાત્રી થાકીને બકરાંના ઝુંડ પાસે આરામ કરે છે; જાગ્યા પછી તેને રાજયક્ષ્મા, કુષ્ઠ અને પામા—એવા ત્રણ રોગ થાય છે. ત્યારે તેજસ્વી પુરુષ પ્રગટ થઈ પોતાને રાજા અજ (અજપાલ) કહે છે અને સમજાવે છે કે બકરા-રૂપે પ્રતીકિત ક્લેશોને નિયંત્રિત કરીને તે લોકોનું રક્ષણ કરે છે. રોગો કહે છે કે એમમાંથી બે બ્રહ્મશાપથી બંધાયેલા હોવાથી સામાન્ય મંત્ર-ઔષધથી સહેલાઈથી શમતા નથી; ત્રીજો મંત્ર અને ઔષધથી શમાવી શકાય. તેઓ ચેતવે છે કે તે સ્થળની જમીનનો સ્પર્શ પણ સમાન પીડા પહોંચાડી શકે. તેથી રાજા દીર્ઘ હોમ અને ભક્તિવિધિ કરે છે—અથર્વવેદપ્રધાન જપ, ક્ષેત્રપાલ અને વાસ્તુ-સ્તુતિ સાથે—અને ધરતીમાંથી ક્ષેત્રદેવતા પ્રગટ થાય છે. દેવતા સ્થળને રોગદોષમુક્ત જાહેર કરી ઉપચારક્રમ આપે છે: દેવતાનું પૂજન, ચન્દ્રકૂપિકા અને સૌભાગ્યકૂપિકામાં સ્નાન, ખંડશિલાનું દર્શન/સમીપગમન, અને રવિવારે અપ્સરાસાં કુંડમાં સ્નાન કરીને પામાનું શમન. બ્રાહ્મણ આ ક્રમ પાળીને ધીમે ધીમે રોગમુક્ત થઈ સ્વસ્થ પરત જાય છે; અંતે નિયમ અને શ્રદ્ધાથી ત્યાં પૂજા કરનારને અજાગૃહા સદા ફળ આપે છે એમ પુનઃ પ્રતિપાદિત થાય છે.
Adhyaya 134
खण्डशिलासौभाग्यकूपिकोत्पत्तिमाहात्म्यवर्णनम् | Origin-Glory of Khaṇḍaśilā and the Saubhāgya-Kūpikā
અધ્યાય ૧૩૪ શ્રીહાટકેશ્વર-ક્ષેત્ર/કામેશ્વરપુરની પવિત્ર ભૂમિમાં સૂત–ઋષિ સંવાદરૂપે વર્ણિત છે. ઋષિઓ કામદેવના કુષ્ઠરોગનું કારણ તથા બે સ્થાનિક પાવન ચિહ્નો—શિલાખંડા/ખંડશિલા દેવી અને સૌભાગ્ય-કૂપિકા—ની ઉત્પત્તિ પૂછે છે. સૂત હરિત નામના બ્રાહ્મણ તપસ્વીની કથા કહે છે: તેની અતિ પતિવ્રતા પત્ની કામબાણોથી ક્ષણમાત્ર મનથી વિચલિત થઈ; તે જાણતાં હરિતે ધર્મ-ન્યાયથી શાપ આપ્યો—કામદેવ કુષ્ઠ અને લોકવિમુખતાથી પીડિત થયો અને પત્ની શિલારૂપ બની. પછી પાપની ત્રિવિધતા (માનસિક, વાચિક, કાયિક) સમજાવી મનને મૂળ કારણ ગણાવવામાં આવે છે. કામદેવની દુર્બળતાથી પ્રજનન-ક્રમ ખંડિત થતાં દેવતાઓ ઉપાય માંગે છે. ખંડશિલાની પૂજા, સ્નાન અને સંબંધિત જળસ્થાને સ્પર્શાદિ વિધિઓ જણાવાય છે; તેથી તે તીર્થ ચર્મરોગહર અને સૌભાગ્યદાયક તરીકે પ્રસિદ્ધ થાય છે. અંતે ત્રયોદશીએ ખંડશિલા અને કામેશ્વરની વ્રતવત્ પૂજાનું વિધાન છે, જે અપવાદથી રક્ષા, કાંતિ/સૌભાગ્યની પુનઃપ્રાપ્તિ અને ગૃહકલ્યાણ ફળરૂપે આપે છે.
Adhyaya 135
दीर्घिकातीर्थमाहात्म्य — The Glory of Dīrghikā Tīrtha and the Pativratā Narrative
Sūta describes a celebrated lake named Dīrghikā, renowned as a destroyer of sins. Bathing there at sunrise on the fourteenth lunar day (caturdaśī) of the bright fortnight of Jyeṣṭha is presented as especially efficacious for release from sins. The chapter then narrates an exemplum: a learned brāhmaṇa, Vīraśarman, has a daughter marked by unusual bodily proportions, leading to social rejection due to a stated social-ritual fear regarding marriage. She adopts severe austerities and regularly attends Indra’s assembly, where a purity-related sprinkling of her seat prompts her inquiry; Indra explains a perceived impurity due to remaining unmarried despite reaching maturity and advises marriage to restore ritual acceptability. She publicly seeks a husband; a brāhmaṇa afflicted with leprosy agrees to marry her on the condition of lifelong obedience. After marriage, he requests bathing in sixty-eight tīrthas; she constructs a portable hut and carries him on her head across pilgrimage sites, and his body gradually regains radiance. Exhausted at night near the Hāṭakeśvara region, she accidentally disturbs the impaled sage Māṇḍavya, who curses that her husband will die at sunrise; she counters with a truth-act (satya) that the sun will not rise if her husband must die. The sun’s rise is halted, producing social and cosmic disruption: criminals and libertines rejoice, while ritualists and devas suffer due to suspended yajña and dharmic routines. Devas petition Sūrya, who cites fear of the pativratā’s power; they negotiate with the woman, offering compensations. She permits sunrise; her husband dies upon sun-contact but is revived by the devas and restored to youthful form, and she too is transformed into an idealized youthful figure. Māṇḍavya is released from suffering, and the episode concludes as a demonstration of tīrtha merit, satya potency, and the theological valuation of pativratā-dharma within a sacred-geographic frame.
Adhyaya 136
दीर्घिकोत्पत्तिमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of the Origin of Dīrghikā)
આ અધ્યાયમાં કર્મફળ અને ન્યાયના પ્રમાણનું ધાર્મિક-ન્યાયિક વર્ણન આવે છે. મাণ্ডવ્ય ઋષિ લાંબા સમય સુધી મૃત્યુ ન આવવાથી દુઃખ ભોગવે છે અને ધર્મરાજને પોતાના કષ્ટનું ચોક્કસ કારણ પૂછે છે. ધર્મરાજ કહે છે કે પૂર્વજન્મમાં બાળપણમાં મাণ্ডવ્યે એક બક (પક્ષી)ને તીક્ષ્ણ શૂળ પર ભેળવી દીધો હતો; એ નાનકડા કર્મનું ફળ જ આજની પીડા છે. મाण्डવ્ય દંડને અસમાન માની ધર્મરાજને શાપ આપે છે—તમે શૂદ્રયોનિમાં જન્મ લઈને સામાજિક દુઃખ ભોગવશો; પરંતુ શાપ મર્યાદિત છે—તે જન્મમાં સંતાન નહીં થાય અને પછી ફરી તમારું પદ પ્રાપ્ત થશે. ઉપાય પણ જણાવાય છે—આ જ ક્ષેત્રમાં ત્રિલોચન શિવની ઉપાસના કરવાથી ધર્મરાજને શીઘ્ર મુક્તિરૂપ મૃત્યુ મળશે. દેવો વધુ વર માંગે છે અને શૂળિકા પાવન સ્પર્શવસ્તુ બને છે—પ્રાતઃકાળે તેને સ્પર્શ કરવાથી પાપમોચન થાય. એક પતિવ્રતા સ્ત્રી વિનંતી કરે છે કે ખોદાયેલ તળાવ/ખાઈ ત્રણ લોકમાં ‘દીર્ઘિકા’ નામે પ્રસિદ્ધ થાય; દેવો વર આપે છે અને કહે છે કે સવારનું સ્નાન તત્ક્ષણે પાપ નાશ કરે છે. અંતે કાળવિશેષ—સૂર્ય કન્યા રાશિમાં હોય ત્યારે પંચમી તિથિએ દીર્ઘિકામાં સ્નાન કરવાથી વંધ્યત્વ દૂર થઈ સંતાનલાભ થાય છે. પછી તે પતિવ્રતા પોતાના તીર્થની ભક્તિ કરે છે; અને ફલશ્રુતિમાં કહે છે કે દીર્ઘિકાનું માહાત્મ્ય સાંભળવાથી પણ પાપમુક્તિ મળે છે.
Adhyaya 137
माण्डव्य-मुनिशूलारोपण-प्रसङ्गः (Mandavya Muni and the Episode of Impalement)
ઋષિઓએ પૂછ્યું—મહાતપસ્વી માંડવ્ય મુનિને કયા સંજોગોમાં શૂલા (ખૂંટે પર ભેદીને) ચઢાવવામાં આવ્યો? સૂત કહે છે—તીર્થયાત્રામાં રત માંડવ્ય શ્રદ્ધાપૂર્વક આ પવિત્ર પ્રદેશમાં આવ્યા અને વિશ્વામિત્ર પરંપરાસંબંધિત એક મહાપાવન તીર્થ પાસે પહોંચ્યા. ત્યાં તેમણે પિતૃતર્પણ કર્યું અને સૂર્યવ્રત પાળતાં ‘વિભ્રાટ્’ પ્રત્યાવર્તનવાળું ભાસ્કરપ્રિય સ્તોત્ર જપ્યું. એ જ સમયે એક ચોર લોપ્ત્ર (ગાંઠ/પોટલી) ચોરીને લોકોના પીછા હેઠળ દોડતો હતો. મૌનવ્રતધારી મુનિને જોઈ તેણે પોટલી મુનિની નજીક મૂકી દીધી અને પોતે ગુફામાં છુપાઈ ગયો. પીછો કરનારાઓ આવ્યા, મુનિ સામે પોટલી જોઈ ચોર કઈ દિશાએ ગયો તે પૂછ્યું. માંડવ્યને ચોરનું સ્થાન ખબર હોવા છતાં મૌનવ્રતને કારણે તેમણે કશું કહ્યું નહીં. લોકોએ વિચાર વિના તેમને જ છુપાયેલો ચોર માની વનમાં તાત્કાલિક શૂલા પર ચઢાવી દીધા. કથા દર્શાવે છે કે પૂર્વકર્મવિપાકથી વર્તમાનમાં નિર્દોષ હોવા છતાં કઠોર પરિણામ ભોગવવું પડે; સાથે નૈતિક નિર્ણયમાં વિવેક, વ્રતશિસ્ત અને કારણ-કાર્યની જટિલતા પર ધર્મચિંતન જગાવે છે.
Adhyaya 138
धर्मराजेश्वरोत्पत्तिवर्णनम् (Origin Account of Dharmarāja’s Manifestation as Vidura)
ઋષિઓ સૂતને પૂછે છે—માણ્ડવ્ય મુનિના શાપને શમાવવા ધર્મરાજે કઈ તપશ્ચર્યા અને ધ્યાન કર્યું. સૂત કહે છે—શાપથી વ્યથિત ધર્મરાજે એક પુણ્યક્ષેત્રમાં તપ કર્યું અને કપર્દિન (શિવ) માટે મંદિર-પ્રાસાદ સમાન સ્થાન સ્થાપી, પુષ્પ, ધૂપ અને ચંદન-લેપથી ભક્તિપૂર્વક પૂજા કરી. પ્રસન્ન થયેલા મહાદેવે વરદાન આપવા કહ્યું. ધર્મરાજે નિવેદન કર્યું—સ્વધર્મ પાળ્યા છતાં શૂદ્રયોનિમાં જન્મનો શાપ મળ્યો છે; તેથી દુઃખ અને જ્ઞાતિ-નાશનો ભય છે. શિવે કહ્યું—ઋષિવચન ફેરવી શકાય નહીં; તું શૂદ્રયોનિમાં જન્મીશ, પરંતુ સંતાન નહીં થાય. જ્ઞાતિ-ક્ષય જોયા છતાં તું શોકથી દબાઈશ નહીં, કારણ કે તેઓ તારા નિષેધો નહીં માને; તેથી શોકનો ભાર પણ ઓછો રહેશે. આગળ ઉપદેશ છે—સો વર્ષ સુધી તું ધર્મપરાયણ રહી સગાંઓના હિત માટે અનેક શિક્ષાઓ આપશે, તેઓ શ્રદ્ધાહીન અને દુરાચારિ હોવા છતાં. સો વર્ષ પછી બ્રહ્મદ્વારથી દેહત્યાગ કરી મોક્ષ પામશે. અંતે સૂત જણાવે છે—આ જ ધર્મરાજનો વિદુરરૂપ અવતાર; વ્યાસ (પારાશર્ય)ની વ્યવસ્થાથી દાસીના ગર્ભમાં જન્મ લઈને માણ્ડવ્યના વચનને સત્ય કર્યું. આ કથા શ્રવણ પાપનાશક છે.
Adhyaya 139
धर्मराजेश्वर-माहात्म्य (Dharmarājeśvara Māhātmya) — The Glory of Dharmarājeśvara and the Hāṭakeśvara-kṣetra Liṅga
સૂત ધર્મરાજ (યમ) વિષેનું પ્રસિદ્ધ પાવન વર્ણન કહે છે. કાશ્યપ વંશના વિદ્વાન બ્રાહ્મણ ઉપાધ્યાયના નાનાં પુત્રનું અવસાન થતાં શોક-ક્રોધમાં તે યમલોક જઈ કઠોર શાપ આપે છે—યમ ‘પુત્રહીન’ થશે, લોકપૂજા ઘટશે, અને શુભવિધિમાં યમનું નામ લેવાથી વિઘ્નો ઊભાં થશે. પોતાનું નિયત ધર્મકાર્ય કરતાં હોવા છતાં યમ બ્રહ્મશાપના ભયથી વ્યાકુળ થઈ બ્રહ્માને શરણ જાય છે; ઇન્દ્ર પણ કહે છે કે મૃત્યુ નિયત કાળે જ થાય છે, તેથી એવો ઉપાય જોઈએ કે યમનું કાર્ય પણ ચાલે અને લોકદોષ પણ ન લાગે. બ્રહ્મા શાપ રદ કરી શકતા નથી, તેથી એક વ્યવસ્થા કરે છે—વ્યાધિઓ (રોગો) પ્રગટ કરી, યોગ્ય સમયે મૃત્યુકાર્ય તેઓ કરે એમ નિમણૂક કરે છે, જેથી લોકઆક્ષેપ યમ પર ન આવે. યમ હાટકેશ્વર-ક્ષેત્રમાં ‘ઉત્તમ લિંગ’ સ્થાપે છે, જે સર્વપાતકનાશક છે; જે ભક્ત પ્રાતઃ દર્શન કરે તેને યમદૂતોએ ટાળવો. પછી યમ બ્રાહ્મણના પુત્રને બ્રાહ્મણવેશમાં પાછો લાવી સમાધાન કરાવે છે. બ્રાહ્મણ શાપ નરમ કરે છે—યમને એક દિવ્યજ પુત્ર અને એક માનવજ પુત્ર થશે; માનવજ પુત્ર મહારાજયજ્ઞોથી યમનો ‘ઉદ્ધાર’ કરશે. પૂજા રહેશે, પરંતુ પૂર્વ વૈદિક પ્રયોગના સ્થાને માનુષોત્પન્ન મંત્રોથી. ફલશ્રુતિ મુજબ નિર્દિષ્ટ મંત્રથી યમપ્રતિમાની પૂજા ખાસ કરીને પંચમીએ કરવાથી એક વર્ષ પુત્રશોકથી રક્ષા થાય; પંચમીનો જપ અપમૃત્યુ અને પુત્રશોક નાશ કરે છે.
Adhyaya 140
धर्मराजपुत्राख्यानवर्णनम् | Account of Dharmarāja’s Son (Yudhiṣṭhira) and Pilgrimage-Linked Merit
આ અધ્યાય પ્રશ્ન–ઉત્તર રૂપે આગળ વધે છે. ઋષિઓ ધર્મરાજ (યમ) સાથે સંબંધિત માનવાવતારી પુત્ર વિશે પૂછે છે; સૂત કહે છે કે તે પાંડુના વંશ/ક્ષેત્રમાં જન્મેલો યુધિષ્ઠિર છે, જે ક્ષત્રિયોમાં શ્રેષ્ઠ અને ધર્મનિષ્ઠ છે. યુધિષ્ઠિરના આદર્શ રાજધર્મનું વર્ણન થાય છે—પૂર્ણ દક્ષિણાસહિત રાજસૂય યજ્ઞ અને પાંચ અશ્વમેધ યજ્ઞો તેણે વિધિપૂર્વક પૂર્ણ કર્યા; તેથી તે યજ્ઞસંપૂર્ણતા અને ધર્માધારિત રાજ્યપાલનનો દૃષ્ટાંત બને છે. પછી એક નીતિવચન આવે છે—પુત્રો ઘણા ઇચ્છનીય હોય, છતાં પિતાની કૃતકૃત્યતા માટે એક જ પુત્ર પૂરતો છે, જો તે ગયા જઈ પિતૃકર્મ કરે, અથવા અશ્વમેધ કરે, અથવા નીલવૃષભ (નીલા રંગનો બળદ)નું મુક્તિ/ઉત્સર્ગ કરે. સૂત આ કથાને ધર્મવૃદ્ધિકર ઉપદેશ કહી સમાપ્ત કરે છે, રાજધર્મના આદર્શને તીર્થસંબંધિત પુણ્યની નૈતિકતા સાથે જોડીને દર્શાવે છે.
Adhyaya 141
मिष्टान्नदेश्वरमाहात्म्य (Glory of Miṣṭānneśvara, the ‘Giver of Sweet Food’)
સૂત કહે છે કે હાટકેશ્વર-ક્ષેત્રમાં ‘મિષ્ટાન્નદેશ્વર’ નામના દેવતા વિરાજે છે; જેમના માત્ર દર્શનથી મિષ્ટાન્ન (મીઠું અને પોષક અન્ન) પ્રાપ્ત થાય છે એમ કહેવાય છે. આનર્ત દેશના રાજા વસુસેન રત્નો, વાહનો અને વસ્ત્રો વગેરેનું બહુ દાન કરતા, ખાસ કરીને સંક્રાંતિ, વ્યતીપાત અને ગ્રહણ જેવા પુણ્યકાળે; પરંતુ અન્ન અને જળદાનને સામાન્ય માનીને અવગણતા. મૃત્યુ પછી દાનફળે સ્વર્ગ મળ્યો છતાં ત્યાં તેમને તીવ્ર ભૂખ-તરસ સતાવે છે અને સ્વર્ગ જ નરક સમાન લાગે છે; તેઓ ઇન્દ્રને શરણ જાય છે. ઇન્દ્ર ધર્મનો હિસાબ સમજાવે છે—ઇહલોક અને પરલોકમાં સ્થિર તૃપ્તિ માટે યોગ્ય પાત્ર-કાળ સાથે નિયમિત અન્ન અને જળદાન આવશ્યક છે; અન્ય દાનોની બહુતા તેની જગ્યા લઈ શકતી નથી. વસુસેનની શાંતિ તેમના પુત્ર સત્યસેન દ્વારા પિતાના નામે અન્ન-જળદાન થવાથી જ થશે, પરંતુ શરૂઆતમાં પુત્ર તે કરતો નથી. નારદ આવી વાત જાણે છે અને પૃથ્વી પર જઈ સત્યસેનને ઉપદેશ આપે છે; સત્યસેન બ્રાહ્મણોને મિષ્ટાન્ન ભોજન કરાવે છે અને ખાસ કરીને ઉનાળામાં પાણી વહેંચવાની વ્યવસ્થા કરે છે. પછી બાર વર્ષનો ભયંકર દુષ્કાળ પડે છે, દાનકર્મમાં અડચણ આવે છે; સ્વપ્નમાં પિતા પોતાના નામે અન્ન-જળ અર્પણ કરવાની વિનંતી કરે છે. સત્યસેન શિવપૂજા કરીને લિંગ સ્થાપે છે, વ્રત-નિયમોથી સાધના કરે છે; શિવ પ્રસન્ન થઈ પ્રચુર વરસાદ અને અન્નોત્પત્તિનો વર આપે છે અને કહે છે—આ લિંગનું પ્રાતઃદર્શન કરનારને અમૃતસમાન મિષ્ટાન્ન મળશે, અને નિષ્કામ ભક્ત શૂલિન (શિવ)ના ધામને પામશે; કલિયુગમાં પણ આ મહિમા ફળદાયી છે।
Adhyaya 142
Heramba–Gaṇeśa Prādurbhāva and the Triple Gaṇapati: Svargada, Mokṣada, and Martyadā
આ અધ્યાયમાં ઋષિઓ સૂતને સ્થાનિક રીતે પ્રસિદ્ધ “ત્રિવિધ ગણપતિ” વિષે પૂછે છે—જેની અસર ક્રમે સ્વર્ગપ્રદાન, મોક્ષસાધનામાં સહાય, અને મર્ત્યજીવનને અપાયોથી રક્ષણ આપનાર તરીકે વર્ણવાય છે. આરંભે ગણેશને વિઘ્નહર્તા તથા વિદ્યાયશ વગેરે પુરુષાર્થદાતા રૂપે નિરૂપિત કરવામાં આવે છે. પછી માનવીય અભિલાષાનો પ્રકાર—ઉત્તમ (મોક્ષાર્થી), મધ્યમ (સ્વર્ગ અને સુક્ષ્મ ભોગ ઇચ્છનાર), અધમ (વિષયાસક્ત)—કહીને “મર્ત્યદા” ગણપતિ કેમ ઇચ્છાય છે તે પ્રશ્ન ઊભો થાય છે. સૂત દેવસંકટની કથા કહે છે: તપસ્યા-સિદ્ધ મનુષ્યોના સ્વર્ગાગમનથી દેવતાઓ પર દબાણ પડે છે અને ઇન્દ્ર શિવની શરણ જાય છે. પાર્વતી ગજમુખ, ચતુર્ભુજ અને વિશિષ્ટ લક્ષણોવાળો ગણેશરૂપ ઘડી, સ્વર્ગ/મોક્ષ માટે કર્મકાંડ કરનારાઓ માટે વિઘ્ન ઉત્પન્ન કરવાની આજ્ઞા આપે છે—અહીં વિઘ્નને જગત-નિયમનનું કાર્ય માનવામાં આવે છે. અનેક ગણો તેના અધિકારમાં મુકાય છે; દેવતાઓ શસ્ત્ર, અક્ષય પાત્ર, વાહન તથા જ્ઞાન, બુદ્ધિ, શ્રી, તેજ, પ્રભા વગેરે વરદાન આપે છે. અંતે ક્ષેત્રમાં ત્રણ પ્રતિષ્ઠાઓનું વર્ણન છે—ઈશાનસંબંધિત મોક્ષદ ગણપતિ (બ્રહ્મવિદ્યા સાધકો માટે), સ્વર્ગદ્વારપ્રદ હેરંબ (સ્વર્ગકામીઓ માટે), અને મર્ત્યદા ગણપતિ જે સ્વર્ગથી પતિતોને નીચ યોનિમાં પડતા અટકાવે છે. ફલશ્રુતિ મુજબ શુક્લ માઘ ચતુર્થીની પૂજાથી એક વર્ષ વિઘ્નનિવારણ થાય છે અને આ કથા શ્રવણથી પણ અવરોધો નાશ પામે છે.
Adhyaya 143
जाबालिक्षोभण-नाम अध्यायः (Chapter on the Disturbance of Jābāli) / Jābāli’s Temptation and the Local Merit of Cītreśvara
સૂત કહે છે કે ચિત્રપીઠના મધ્યમાં સ્થિત શ્રી ચિત્રેશ્વર દેવ ‘ચિત્ર-સૌખ્ય’ એટલે વિશિષ્ટ કલ્યાણ આપનાર છે. તેમના દર્શન, પૂજન અને સ્નાનથી અયોગ્ય કામના સંબંધિત ગંભીર દોષો શમન પામે છે; ખાસ કરીને ચૈત્ર શુક્લ ચતુર્દશીએ ત્યાંની ઉપાસના અત્યંત ફળદાયી કહેવાય છે. એ જ ક્ષેત્રમાં પૂર્વ શાપના કારણે રાજા ચિત્રાંગદ, ઋષિ જાબાલી અને તે પ્રસંગ સાથે જોડાયેલી એક કન્યા પણ લોકદૃષ્ટિમાં આવતી અદભુત, ચર્ચિત રૂપે હાજર રહે છે એમ વર્ણન છે. ઋષિઓ તેની પૃષ્ઠભૂમિ પૂછે છે. સૂત કથા કહે છે—બ્રહ્મચારી તપસ્વી જાબાલીએ હાટકેશ્વર-ક્ષેત્રમાં ઘોર તપ કર્યું, તેથી દેવતાઓ ચિંતિત થયા. ઇન્દ્રએ તેમના બ્રહ્મચર્યભંગ માટે રંભાને વસંતાસહ મોકલી; તેમના આગમનથી ઋતુપરિવર્તન જેવી મોહકતા છવાઈ. રંભા સ્નાન માટે જળમાં ઉતરી; તેને જોઈ જાબાલી અંદરથી ક્ષુબ્ધ થયા અને મંત્રધ્યાન છૂટી ગયું. રંભાએ મધુર વચનો દ્વારા પોતાને ઉપલબ્ધ બતાવી પ્રલોભિત કર્યા, અને જાબાલી એક દિવસ કામધર્મમાં પડી ગયા. પછી તેમણે સંયમ પાછો મેળવી શુદ્ધિક્રિયા કરી અને ફરી તપમાં સ્થિર થયા; રંભા દેવલોકમાં પરત ગઈ. આ રીતે અધ્યાય તપ, પ્રલોભન અને પ્રાયશ્ચિત્ત સાથે તીર્થમાહાત્મ્ય અને નૈતિક સાવધાનીને દૃઢ કરે છે।
Adhyaya 144
Phalavatī–Citrāṅgada Narrative and the Establishment of Citreśvara-pīṭha (फलवती–चित्राङ्गदोपाख्यानम् / चित्रेश्वरपीठनिर्णयः)
આ અધ્યાયમાં સૂતજી फलવતી–ચિત્રाङ્ગદનું ઉપાખ્યાન અને ચિત્રેશ્વર-પીઠની સ્થાપનાનો નિર્ધાર વર્ણવે છે. જાબાલી ઋષિ સાથેના પ્રસંગો પછી અપ્સરા રંભા એક કન્યાને જન્મ આપે છે; તે કન્યા ઋષિને સોંપાય છે અને તેનું નામ ‘ફલવતી’ રાખવામાં આવે છે. આશ્રમમાં મોટી થતાં ગંધર્વ ચિત્રाङ્ગદ તેને જોઈ ગુપ્ત સંયોગ કરે છે; તેથી જાબાલી ક્રોધિત થઈ કન્યાપ્રતિ કઠોરતા કરે છે અને ચિત્રाङ્ગદને શાપ આપે છે—તે દુર્ધર રોગથી પીડિત થઈ ગતિ અને ઉડાનશક્તિ ગુમાવે છે. પછી કથા શૈવ-યોગિની પરિસરમાં પ્રવેશે છે. ચૈત્ર શુક્લ ચતુર્દશીએ શિવ ગણો અને ઉગ્ર યોગિનીઓ સાથે ચિત્રેશ્વર-પીઠે આવે છે; યોગિનીઓ બલિ/ઉપહાર માગે છે. ચિત્રाङ્ગદ અને ફલવતી પરમ શરણાગતિરૂપે પોતાનું ‘માંસ’ અર્પણ કરવા તૈયાર થાય છે. શિવ કારણ જાણી ઉપાય આપે છે—ત્યાં શિવલિંગની પ્રતિષ્ઠા કરીને એક વર્ષ સુધી વિધિપૂર્વક પૂજન કરો; તેથી રોગ ધીમે ધીમે દૂર થશે અને ચિત્રाङ્ગદનું દિવ્ય પદ પુનઃ પ્રાપ્ત થશે. ફલવતી તે પીઠની યોગિનીરૂપે સ્થિર થાય છે; નગ્ન-રૂપ પ્રતિમાભાવથી તે પૂજ્ય બને છે અને ભક્તોને ઇચ્છિત ફળ આપે છે. આગળ જાબાલી અને ફલવતી વચ્ચે સ્ત્રીઓના નૈતિક મૂલ્ય વિષે શાસ્ત્રાર્થ થાય છે અને અંતે સમાધાન થાય છે. ફલવતી–જાબાલી–ચિત્રाङ્ગદેશ્વર આ ત્રયની આરાધના નિત્ય સિદ્ધિદાયિની છે, અને ફલશ્રુતિમાં આ કથા ઇહ-પરલોકમાં સર્વકામપ્રદા કહેવાય છે.
Adhyaya 145
अमराख्यलिङ्गप्रादुर्भावः (The Manifestation of the Amara Liṅga and the Māgha Caturdaśī Vigil)
ઋષિઓએ સૂતને પૂછ્યું—પૂર્વ પ્રસંગમાં એક યુવતી પર પ્રહાર થયો છતાં તે કેમ મરી નહીં? સૂતે કહ્યું: અમરેશ્વર તીર્થમાં, ખાસ કરીને માઘ માસની કૃષ્ણ-ચતુર્દશીએ, મૃત્યુનો પ્રભાવ ક્ષેત્રસીમામાં પાછો હટી જાય છે; ત્યાં અકાળમૃત્યુનો ભય શમાય છે. દૈત્યો સાથેના વૈરથી દેવતાઓ પરાજિત થયા પછી પ્રજાપતિની પુત્રી અને કશ્યપની પત્ની અદિતિ (દિતિની સહોદરા) લાંબો તપ કરે છે. તપના ફળે ધરતીમાંથી શિવલિંગ પ્રગટ થાય છે. ત્યારબાદ આકાશવાણી વર આપે છે—યુદ્ધમાં લિંગને સ્પર્શ કરનાર એક વર્ષ અજય રહે; અને માઘ કૃષ્ણ-ચતુર્દશીની રાત્રે જાગરણ કરનાર મનુષ્ય વર્ષભર રોગમુક્ત રહે તથા અકાળમૃત્યુથી રક્ષિત રહે; મૃત્યુ પોતે જ તીર્થપરિસરથી દૂર ખસી જાય છે. અદિતિ લિંગનું માહાત્મ્ય દેવોને કહે છે; તેઓ બળ પામી દૈત્યોને જીતે છે. દૈત્યો પણ વ્રતનું અનુસરણ ન કરે તે માટે દેવોએ એ જ તિથિએ લિંગની રક્ષા-વ્યવસ્થા કરી. માત્ર દર્શનથી જ દેહધારીઓનો મૃત્યુભય નાશ પામે તેથી તેનું નામ ‘અમર’ પડ્યું. અંતે લિંગ પાસે પાઠનું ફળ, અદિતિએ બનાવેલ નજીકના કુંડમાં સ્નાન, અને સ્નાન-લિંગદર્શન-જાગરણ—આ ત્રણે મુખ્ય અનુષ્ઠાન તરીકે પુનઃ જણાવાયા છે.
Adhyaya 146
अमरेश्वरकुण्डमाहात्म्यवर्णन — Description of the Glory of Amareśvara Kuṇḍa
આ અધ્યાયમાં ઋષિઓ સૂતને પૂછે છે—આદિત્ય, વસુ, રુદ્ર અને અશ્વિન—આ દેવસમૂહોના નામો ચોક્કસ ગણતરી સાથે કહો અને આ ક્ષેત્રમાં ઉપાસનાનો દિવસક્રમ પણ નિર્ધારિત કરો. સૂત ઉત્તર આપે છે—વૃષધ્વજ, શર્વ, ત્ર્યંબક વગેરે રુદ્રગણ; ધ્રુવ, સોમ, અનિલ, અનલ, પ્રભાસ વગેરે આઠ વસુ; વરુણ, સૂર્ય, ઇન્દ્ર, આર્યમન, ધાતા, ભગ, મિત્ર વગેરે બાર આદિત્ય; તેમજ દિવ્ય વૈદ્યો નાસત્ય અને દસર—આ બે અશ્વિનકુમાર। પછી કહેવામાં આવે છે કે આ ત્રેત્રીસ દેવાધિપતિ ધર્મરક્ષણ માટે સદા ક્ષેત્રમાં હાજર રહે છે. રુદ્રોની પૂજા અષ્ટમી અને ચતુર્દશીએ, વસુઓની પૂજા દશમીએ (વિશેષ કરીને અષ્ટમીએ), આદિત્યોની પૂજા ષષ્ઠી અને સપ્તમીએ, અને રોગશમન માટે અશ્વિનોની પૂજા દ્વાદશીએ કરવી. આ નિયમબદ્ધ ભક્તિથી અપમૃત્યુનો નાશ, સ્વર્ગ અથવા ઉચ્ચ ગતિની પ્રાપ્તિ અને આરોગ્યલાભ જેવા ફળો જણાવાયા છે.
Adhyaya 147
Vatikēśvara-Māhātmya and the Discourse on Śuka’s Renunciation (वटिकेश्वरमाहात्म्य–शुकवैराग्यसंवादः)
અધ્યાય ૧૪૭માં સૂતજી સ્થાનિક શિવપ્રકટ ‘વટિકેશ્વર’નું વર્ણન કરે છે—તે પુત્રપ્રદ અને પાપનાશક છે. ઋષિઓ ‘વટિકા’નું રહસ્ય અને વ્યાસના વંશમાં કપિન્જલ/શુક નામે પુત્ર કેવી રીતે પ્રાપ્ત થયો તે પૂછે છે. સૂત કહે છે કે શાંત અને સર્વજ્ઞ હોવા છતાં વ્યાસે ધર્મકાર્ય માટે વિવાહનો આશ્રય લીધો અને જાબાલી ની પુત્રી વટિકા (વટિકા) તેમની પત્ની બની. તેના ગર્ભમાં બાળક બાર વર્ષ રહ્યો; ગર્ભસ્થ અવસ્થામાં જ તેણે વેદ-વેદાંગ, સ્મૃતિઓ, પુરાણો અને મોક્ષશાસ્ત્રોનું જ્ઞાન મેળવ્યું, પરંતુ માતાને ભારે કષ્ટ થયું. પછી વ્યાસ અને ગર્ભસ્થ બાળક વચ્ચે સંવાદ થાય છે. બાળક પૂર્વજન્મસ્મૃતિ, માયા પ્રત્યે વૈરાગ્ય અને સીધા મુક્તિમાર્ગે જવાની ઇચ્છા વ્યક્ત કરે છે અને વાસુદેવને ‘પ્રતિભૂ’ (જામીન/સાક્ષી) બનાવવા વિનંતી કરે છે. વ્યાસ શ્રીકૃષ્ણને પ્રાર્થના કરે છે; વાસુદેવ પ્રતિભૂત્વ સ્વીકારી જન્મનો આદેશ આપે છે. પુત્ર લગભગ યુવાનરૂપે જન્મે છે અને તરત જ વન-પ્રવ્રજ્યા તરફ વળી જાય છે. ત્યારબાદ સંસ્કારો અને આશ્રમક્રમ સામે તત્કાળ સંન્યાસ વિષે વ્યાસ-શુક વચ્ચે દીર્ઘ નૈતિક-તત્ત્વચર્ચા થાય છે—આસક્તિનો દોષ, લોકધર્મ અને સંસારસુખની અનિશ્ચિતતા પર વિચાર થાય છે. અંતે શુક વનમાં પ્રસ્થાન કરે છે; વ્યાસ અને માતા શોકગ્રસ્ત રહે છે—વંશધર્મ અને મોક્ષવૈરાગ્ય વચ્ચેનું તાણ સ્પષ્ટ થાય છે।
Adhyaya 148
Vāpī-Snāna and Liṅga-Pūjā Phala: Pingalā’s Tapas and Mahādeva’s Boons
આ અધ્યાયમાં સૂત એક સુવ્યવસ્થિત તીર્થકથા વર્ણવે છે. પુત્રના અભાવે વ્યથિત પિંગલા એક ઋષિ (પ્રસંગે વ્યાસનો ઉલ્લેખ) પાસે અનુમતિ લઈને મહેશ્વરને પ્રસન્ન કરવા તપ કરવા નિર્ધારિત ક્ષેત્રે જાય છે. ત્યાં તે શંકરની પ્રતિષ્ઠા કરે છે અને શુદ્ધ જળથી ભરેલી વિશાળ વાપી બનાવે છે, જેને પાપનાશક સ્નાનતીર્થ તરીકે સ્થાપિત કરવામાં આવે છે. પછી ત્રિપુરાંતક મહાદેવ પ્રગટ થઈ તેના તપથી પ્રસન્ન થઈ વંશવર્ધક, સદ્ગુણસંપન્ન પુત્રનો વર આપે છે. આગળ આ સ્થળનું માહાત્મ્ય સર્વજન માટે જણાવાય છે—વિશેષ કરીને શુક્લપક્ષની નિશ્ચિત તિથિઓએ સ્ત્રીઓ ત્યાં સ્નાન કરીને પ્રતિષ્ઠિત લિંગની પૂજા કરે તો ઉત્તમ પુત્ર પ્રાપ્ત થાય; દુર્ભાગ્યગ્રસ્તો સ્નાન-પૂજાથી એક વર્ષમાં સૌભાગ્ય પામે. પુરુષો માટે સ્નાન-પૂજા ઇચ્છાપૂર્તિ કરે છે, અને નિષ્કામ જનને મોક્ષ આપે છે. અંતે મહાદેવ અંતર્ધાન થાય છે, વચન મુજબ કપિંજલ નામનો પુત્ર જન્મે છે, અને કેળીવારિ દેવીની પૂર્વસ્થાપનાનો સંક્ષિપ્ત ઉલ્લેખ સર્વતોસિદ્ધિદાયિની તરીકે થાય છે.
Adhyaya 149
Keliśvarī Devī-prādurbhāva and Andhaka-upākhyāna (केलीश्वरी देवीप्रादुर्भावः तथा अन्धकोपाख्यानम्)
આ અધ્યાયમાં ઋષિઓના પ્રશ્નોના ઉત્તર તરીકે સૂત કહે છે કે દેવી એક જ આદ્યશક્તિ છે; લોકહિત અને ઉપદ્રવી શક્તિઓના દમન માટે તે અનેક રૂપે પ્રગટ થાય છે. મહિષાસુરવધ માટે કાત્યાયની, શુમ્ભ-નિશુમ્ભવધ માટે ચામુંડા અને પછીના ભયચક્રમાં શ્રીમાતા—આ જાણીતા પ્રાદુર્ભાવો જણાવ્યા પછી, ઓછું વર્ણિત ‘કેલિશ્વરી’ રૂપનું પ્રસ્તાવન થાય છે. અંધકે દેવતાઓને પદચ્યૂત કર્યા ત્યારે શિવ અથર્વણ-શૈલીના મંત્રોથી પરાશક્તિને આવાહન કરે છે. સ્તુતિમાં સર્વ સ્ત્રીરૂપો તેને જ વિભૂતિરૂપે માનવામાં આવે છે. શિવ અંધક-નિગ્રહ માટે દેવીની સહાય માગે છે. ‘કેલી-મય’—લીલામય, બહુરૂપ ભાવ ધારણ કરીને અગ્નિ-સન્નિધિમાં આવાહિત થવાથી તે ત્રિલોકમાં ‘કેલિશ્વરી’ તરીકે પ્રસિદ્ધ થઈ—એવી નામવ્યૂત્પત્તિ આપવામાં આવે છે. અષ્ટમી અને ચતુર્દશીએ કેલિશ્વરીપૂજનથી ઇચ્છિત ફળ મળે છે; તેમજ યુદ્ધકાળે રાજદૂત તેનો સ્તવ પાઠ કરે તો ઓછી સેના હોવા છતાં વિજય મળે—એવી ફલશ્રુતિ છે. આગળ અંધકની વંશકથા અને સ્વભાવવિકાસ—હિરણ્યકશિપુની પરંપરასთან સંબંધ, બ્રહ્માને તપથી પ્રસન્ન કરી વર માગવો, પૂર્ણ અમરત્વનો ઇનકાર, અને પછી પ્રતિશોધથી દેવો સાથે યુદ્ધ. દિવ્યાસ્ત્રોની આપલે, શિવનું આગમન, માતૃ-યોગિની શક્તિઓનું પ્રાગટ્ય, ‘પુરુષવ્રત’ કહી સ્ત્રીઓ પર પ્રહાર ન કરવાનો અંધકનો આગ્રહ, અને અંતે તમોઽસ્ત્રનો પ્રયોગ—આ રીતે યુદ્ધમાં ધર્મ-નીતિનો સ્વર પણ દેખાય છે.
Adhyaya 150
Kelīśvarī Devī: Amṛtavatī Vidyā, Devotional Authority, and Phalaśruti
આ અધ્યાયમાં સૂત ક્રમબદ્ધ રીતે તત્ત્વકથા વર્ણવે છે. દૈત્યપુરોહિત શુક્ર હાટકેશ્વર-સંબંધિત સિદ્ધિપ્રદ ક્ષેત્રે જઈ અથર્વણીય રૌદ્ર મંત્રોથી હોમ કરે છે અને ત્રિકોણ કુંડ રચે છે. યજ્ઞથી પ્રસન્ન થઈ કેલીશ્વરી દેવી પ્રગટ થાય છે અને આત્મવિનાશક અર્પણો નિષેધી, કલ્યાણકારી વરદાન તરફ સંવાદ વાળે છે. શુક્ર યુદ્ધમાં નાશ પામેલા દૈત્યોના પુનર્જીવનની યાચના કરે છે; દેવી તાજા ભક્ષિત તથા ‘યોગિની-મુખમાં પ્રવેશ્યા’ એમ કહેવાતા દૈત્યો સહિત સૌને જીવંત કરવાની પ્રતિજ્ઞા કરે છે. તે ‘અમૃતવતી વિદ્યા’ નામની જ્ઞાનશક્તિ આપે છે, જેના દ્વારા મૃતકો ફરી જીવંત થાય છે. શુક્ર આ વાત અંધકને કહી ખાસ કરીને અષ્ટમી અને ચતુર્દશીએ સતત ભક્તિ-પૂજનનો ઉપદેશ આપે છે; અને સિદ્ધાંત કહે છે કે જગતવ્યાપી પરાશક્તિ બળથી નહીં, ભક્તિથી જ પ્રાપ્ત થાય છે. અંધક પૂર્વ ક્રોધ માટે પશ્ચાત્તાપ કરી વિનંતી કરે છે કે જે ભક્તો આ રૂપનું ધ્યાન કરે અને પ્રતિમા સ્થાપે તેમને હૃદયઇચ્છિત સિદ્ધિ મળે. દેવી સ્થાપકને મોક્ષ, અષ્ટમી/ચતુર્દશીના ઉપાસકોને સ્વર્ગ, અને માત્ર દર્શન-ધ્યાન કરનારને રાજભોગનું વર આપે છે. દેવી અંતર્ધાન થયા પછી શુક્ર હત દૈત્યોને જીવંત કરે છે અને અંધક ફરી રાજ્ય પામે છે; પરંપરામાં વ્યાસવંશજ દ્વારા ત્યાં સ્થાપનાનો ઉલ્લેખ છે. ફલશ્રુતિ—પઠન/શ્રવણથી મહાદુઃખ દૂર થાય; અષ્ટમીએ સાંભળનાર પતિત રાજા પણ નિર્વિઘ્ન રાજ્ય પામે; અને યુદ્ધકાળે શ્રવણ વિજય આપે છે.
Adhyaya 151
Andhaka–Śaṅkara Saṃvāda: Śūlāgra-stuti, Gaṇatā-prāpti, and Hāṭakeśvara-Bhairava Upāsanā
આ અધ્યાયમાં બે ભાગોમાં ધર્મ-તત્ત્વનો ઉપદેશ આવે છે. પ્રથમ ભાગમાં શક્તિ વધતાં અહંકારિત થયેલો અંધક કૈલાસે દૂત મોકલી શિવ સામે દબાણભરી માંગ કરે છે. શિવ વીરભદ્ર, મહાકાલ, નંદી વગેરે મુખ્ય ગણોને મોકલે છે; તેઓ શરૂઆતમાં પરાજિત થાય છે, તેથી શંકર સ્વયં યુદ્ધમાં પ્રવેશે છે. શસ્ત્રયુદ્ધ નિષ્ફળ થતાં નજીકનું મલ્લયુદ્ધ થાય છે; અંધક ક્ષણવાર શિવ પર હાવી થાય છે, પરંતુ શિવ દિવ્ય અસ્ત્રબળથી તેને વશ કરી ત્રિશૂળ પર ભેદીને શૂલાગ્ર પર સ્થિર કરે છે. શૂલાગ્ર પર રહેલો અંધક દીર્ઘ સ્તુતિ કરીને શત્રુભાવ છોડે છે અને પશ્ચાત્તાપી ભક્ત બને છે. શિવ તેને મૃત્યુ આપતા નથી; દૈત્યભાવ શુદ્ધ કરીને તેને ગણત્વ આપે છે. અંધક વર માંગે છે—જે કોઈ મર્ત્ય ભૈરવરૂપ શિવને, ત્રિશૂળ પર ભેદાયેલા અંધકના ચિહ્ન/પ્રતિમાસહિત, એ જ રૂપરચનામાં પ્રતિષ્ઠિત કરી પૂજા કરે તેને મોક્ષ મળે; શિવ સંમતિ આપે છે. બીજા ભાગમાં સૂરથ રાજાનું દૃષ્ટાંત છે. રાજ્યથી વંચિત સૂરથ વસિષ્ઠ પાસે જાય છે; તેઓ તેને સિદ્ધિદાયક હાટકેશ્વર ક્ષેત્રમાં ઉપાસના કરવા કહે છે. ત્યાં સૂરથ ભૈરવરૂપ મહાદેવને અંધક-શૂલાગ્ર પ્રતિમાસહિત પ્રતિષ્ઠિત કરી, નરસિંહ મંત્રથી લાલ અર્પણો સાથે અને શુચિતા-નિયમ પાળીને પૂજન કરે છે. જપ પૂર્ણ થતાં ભૈરવ તેને રાજ્ય પરત આપે છે અને એ જ વિધિ અનુસરનાર અન્ય ઉપાસકોને પણ સિદ્ધિનું આશ્વાસન આપે છે; આમ કથા, પ્રતિમા-પ્રતિષ્ઠા, મંત્રસાધના અને શુદ્ધાચાર એક સ્થાનકેન્દ્રિત કાર્યક્રમમાં જોડાય છે.
Adhyaya 152
चक्रपाणिमाहात्म्यवर्णनम् | Cakrapāṇi Māhātmya (Glorification of Cakrapāṇi)
આ અધ્યાયમાં ઋષિઓ સૂતને પૂછે છે—કયા તીર્થો માત્ર દર્શન કે સ્પર્શથી જ પૂર્ણ અને ઇચ્છિત ફળ આપે છે? સૂત તીર્થો અને લિંગોની અનંતતા કહી, તે ક્ષેત્રના વિશેષ વિધિઓ જણાવે છે—શંખતીર્થમાં સ્નાન, ખાસ કરીને એકાદશીએ, સર્વપુણ્યદાયક છે; એકાદશ-રુદ્રનું દર્શન સર્વ મહેશ્વરોના દર્શન સમાન છે; નિશ્ચિત તિથિએ વટાદિત્યનું દર્શન સૂર્યરૂપોના દર્શનતુલ્ય છે; તેમજ ગૌરી-દુર્ગા વગેરે દેવી અને ગણેશનું દર્શન તેમના-તેમના દેવગણના સમગ્ર દર્શનફળ આપે છે. પછી ઋષિઓ પૂછે છે કે ચક્રપાણિનું માહાત્મ્ય કેમ ન કહેવાયું અને ક્યારે દર્શન કરવું. સૂત કહે છે—આ ક્ષેત્રમાં અર્જુને ચક્રપાણિની પ્રતિષ્ઠા કરી; સ્નાન કરીને ભક્તિપૂર્વક દર્શન કરવાથી બ્રહ્મહત્યા વગેરે મહાપાપો પણ નાશ પામે છે. કૃષ્ણ–અર્જુનને નર–નારાયણરૂપે ઓળખાવી, ધર્મસ્થાપન માટે આ પ્રતિષ્ઠાનો દૈવી હેતુ પણ દર્શાવવામાં આવ્યો છે. અહીં એક નીતિ-ઉપદેશ પણ છે—શુભ ઇચ્છનારએ પત્ની સાથે એકાંતમાં રહેલા વ્યક્તિને, ખાસ કરીને સગાને, ન જોવો; આ સંયમ અને સામાજિક મર્યાદાનો નિયમ છે. આગળ અર્જુન દ્વારા બ્રાહ્મણની ચોરાયેલી ગાયો પાછી અપાવી રક્ષણ કરવું, તીર્થયાત્રા, વૈષ્ણવ મંદિરનું નિર્માણ-પ્રતિષ્ઠા, અને ચૈત્રમાં વિષ્ણુ-વાસરે હરિના શયન-બોધન ઉત્સવો સ્થાપિત કરવાનું વર્ણન છે. અંતે ફલશ્રુતિમાં એકાદશીચક્રે નિયમિત પૂજા કરનારને વિષ્ણુલોકપ્રાપ્તિનું વચન આપવામાં આવે છે.
Adhyaya 153
Apsaraḥ-kuṇḍa / Rūpatīrtha Utpatti-Māhātmya (Origin and Glory of the Apsaras Pond and Rūpatīrtha)
સૂતજી રૂપતીર્થનું માહાત્મ્ય કહે છે—અહીં વિધિપૂર્વક સ્નાન કરવાથી અરૂપતા પણ રૂપમાં ફેરવાય છે. પછી ઉત્પત્તિ કથા આવે છે: બ્રહ્મા તિલોત્તમા નામની અતિસુંદર અપ્સરાનું સર્જન કરે છે. તે શિવપૂજન માટે કૈલાસે આવે છે. તેની પ્રદક્ષિણાને અનુસરી શિવનું ધ્યાન તેની તરફ જાય છે અને પ્રદક્ષિણાની દિશા મુજબ વધારાના મુખ પ્રગટ થાય છે; પાર્વતીના મનમાં ક્ષોભ થાય છે અને નારદ સામાજિક અર્થછટાથી કઠોર વ્યાખ્યા કરીને તે ક્ષોભને વધુ ઉગ્ર કરે છે. પાર્વતી શિવના નેત્ર રોકે છે, તેથી લોકોમાં વિનાશકારી અસંતુલનનો ભય ઊભો થાય છે. સૃષ્ટિરક્ષણ માટે શિવ ત્રીજું નેત્ર પ્રગટ કરે છે અને “ત્ર્યંબક” તરીકે પ્રસિદ્ધ થાય છે. ત્યારબાદ પાર્વતી તિલોત્તમાને વિકૃત રૂપનો શાપ આપે છે; તિલોત્તમા શરણ માંગે ત્યારે પાર્વતી પોતે સ્થાપિત કરેલા તીર્થમાં સ્નાનનું વિધાન આપે છે—વિશેષે માઘ શુક્લ તૃતીયા, અને પછી ચૈત્ર શુક્લ તૃતીયાના મધ્યાહ્ન સ્નાનથી તેનું રૂપ પાછું મળે છે. તિલોત્તમા શુદ્ધ જળનું વિશાળ અપ્સરઃકુંડ બનાવે છે. ફલશ્રુતિમાં સ્ત્રીઓ માટે સૌભાગ્ય, આકર્ષણ અને શ્રેષ્ઠ સંતાન, તથા પુરુષો માટે અનેક જન્મોમાં રૂપ અને શ્રીસમૃદ્ધિનું વર્ણન છે.
Adhyaya 154
Citreśvarīpīṭha–Hāṭakeśvarakṣetra Māhātmya (चित्रेश्वरीपीठक्षेत्रमाहात्म्यवर्णनम्)
આ અધ્યાયમાં સૂત હાટકેશ્વર-ક્ષેત્રની વિધિબદ્ધ પવિત્ર ભૂગોળ અને તીર્થમાહાત્મ્ય વર્ણવે છે. ગૌરીકુંડ નજીકના નિશ્ચિત કુંડોમાં સ્નાન અને પાર્વતીનું દર્શન—એને શુદ્ધિ તથા જન્મ-મરણના ક્લેશોથી મુક્તિનું સાધન કહેવામાં આવ્યું છે. સ્ત્રીઓ માટે વિશેષ ફળવચનો છે—નિયત તિથિઓએ સ્નાન કરવાથી સૌભાગ્ય, દાંપત્યકલ્યાણ, સંતાનપ્રાપ્તિ, તેમજ વંધ્યત્વ જેવા દોષોની નિવૃત્તિ થાય છે. ઋષિઓ તીર્થસિદ્ધિનું તત્ત્વ પૂછે ત્યારે સૂત વધુ ગુઢ સાધનામાર્ગ કહે છે—લિંગસમૂહ વચ્ચે ઉપાસના, ખાસ કરીને ચતુર્દશીનું વ્રત, અને સાધકની દૃઢતા અજમાવવા ગણેશનું ભયાનક રૂપે પ્રાગટ્ય. તેની સામે બ્રાહ્મણોચિત સાત્ત્વિક વિકલ્પ પણ દર્શાવવામાં આવે છે—સ્નાન, શાસ્ત્રાનુસાર આચરણ, પ્રાતઃ તિલદાન વગેરે, અને નિયમિત ઉપવાસ/વૈરાગ્ય જે મોક્ષાભિમુખ છે. અંતે ફલશ્રુતિ—આ કથા સાંભળવા-વાંચવા, વ્યાસ/ગુરુનું સન્માન કરવા અને શ્રદ્ધાપૂર્વક ગ્રહણ કરવાથી વ્યાપક પાવનતા અને ઉન્નતિ પ્રાપ્ત થાય છે.
Adhyaya 155
हाटकेश्वरक्षेत्रे वसवादिदेवपूजाविधानम् तथा पुष्पादित्य-माहात्म्ये मणिभद्रवृत्तान्त-प्रस्तावः (Hāṭakeśvara Kṣetra: Rites for Vasus–Ādityas–Rudras–Aśvins and the Puṣpāditya Māhātmya with the Maṇibhadra Narrative Prelude)
આ અધ્યાયમાં હાટકેશ્વર ક્ષેત્રની દેવવ્યવસ્થા અને પૂજા-તત્ત્વનું વર્ણન છે. ત્યાં નિવાસ કરતા દેવસમૂહો—આઠ વસુ, અગિયાર રુદ્ર, બાર આદિત્ય અને અશ્વિનીકુમાર—ની ગણના કરીને પંચાંગના વિશેષ સમય અનુસાર ઉપાસનાવિધિ બતાવવામાં આવી છે. શુદ્ધિ અને તૈયારી (સ્નાન, સ્વચ્છ વસ્ત્ર), ક્રમ (પ્રથમ દ્વિજોને તર્પણ, પછી પૂજા) તથા મંત્રયુક્ત નૈવેદ્ય, ધૂપ, આરાર્તિકા વગેરે અર્પણનું વિધાન આવે છે. વિશેષ વ્રતોમાં મધુ-માસની શુક્લ અષ્ટમીને વસુપૂજા, સપ્તમીને—વિશેષ કરીને રવિવારે—પુષ્પ, ગંધ અને લેપનથી આદિત્યપૂજા, ચૈત્ર શુક્લ ચતુર્દશીને શતરુદ્રીય પાઠ સાથે રુદ્રપૂજા, અને આશ્વિન પૂર્ણિમાએ અશ્વિનીસૂક્તથી અશ્વિનીદ્વયની આરાધના જણાવાઈ છે. પછી પુષ્પાદિત્ય-માહાત્મ્યનો આરંભ થાય છે—યાજ્ઞવલ્ક્યે પ્રતિષ્ઠિત કરેલ આ દેવ દર્શન-પૂજનથી ઇષ્ટસિદ્ધિ આપે, પાપનાશ કરે અને અંતે મોક્ષની શક્યતા પણ દર્શાવે છે. ત્યારબાદ સમૃદ્ધ નગરમાં મણિભદ્રની કથાપ્રસ્તાવના—અપાર ધન, કંજૂસાઈ, શરીરક્ષય અને લગ્નની ઇચ્છા—અને ધન કેવી રીતે સામાજિક સંબંધો તથા કર્મપ્રવૃત્તિને આકાર આપે છે તે અંગે નીતિવચન રજૂ થાય છે.
Adhyaya 156
मणिभद्रकृतपुष्पब्राह्मणविडंबनवर्णनम् (Humiliation of the Brāhmaṇa Puṣpa by Maṇibhadra)
સૂત કહે છે કે આ અધ્યાયમાં મણિભદ્ર કામના અને સામાજિક પ્રભાવના બળે એક ક્ષત્રિય કુટુંબને અશુભ લગ્ન માટે દબાવે છે. જ્યોતિષ–પંચાંગની મનાઈ (મધુસૂદન ‘નિદ્રિત’ હોય તે સમય અને નિશ્ચિત નક્ષત્ર-દેવતા) હોવા છતાં, ધનના લોભથી મોહીત થયેલો ક્ષત્રિય પોતાની વ્યથિત પુત્રીને વિવાહમાં આપી દે છે. મણિભદ્ર તેણીને ઘરે લઈ જઈ દાંપત્યધર્મ માટે બળજબરી કરે છે, કઠોર વાણીથી અપમાન કરે છે, સેવકોને કાઢી ઘર અલગ પાડે છે અને કડક નિયમો સાથે એક નપુંસકને દ્વારપાલ બનાવે છે. બહારથી તે અતિધન સાથે વ્યવહાર કરી પ્રતિષ્ઠા દેખાડે છે, પરંતુ પત્નીના પિતૃકુળને સહાય આપતો નથી અને ઘરનું જીવન નિયંત્રિત રાખે છે. તે ભોજન માટે બ્રાહ્મણોને બોલાવે છે, પણ અપમાનજનક શરત મૂકે છે—મુખ નીચે રાખીને જ ભોજન કરવું, પત્ની તરફ નજર ન કરવી; નહિ તો ઉપહાસ અને હાનિ. યાત્રિક અને વેદાધ્યયન કરતો બ્રાહ્મણ પુષ્પ થાકેલો આવી પહોંચે છે; મણિભદ્ર તેને અન્ન અને સન્માનના વચનથી આમંત્રિત કરે છે. ભોજન દરમિયાન પુષ્પ કૌતુકથી ઉપર જુએ છે અને પત્નીના કમળસમાન ચરણ તથા મુખ જોઈ લે છે; ક્રોધિત મણિભદ્ર દ્વારપાલને તેને અપમાનિત કરવા આદેશ આપે છે. પુષ્પને માર મારી લોહીલુહાણ કરીને ઘસડીને ચોરસ્તા પર ફેંકી દેવામાં આવે છે. નગરવાસીઓ ભયભીત થઈ દયા સાથે પાણી અને પવન આપી તેને ચેતવે છે. પુષ્પ જાહેરમાં પોતાની નિર્દોષતા કહે છે અને રાજકીય હસ્તક્ષેપના અભાવ પર શોક કરે છે. લોકો મણિભદ્રના પૂર્વ દુર્વ્યવહાર અને રાજઆશ્રયથી ઊભા થયેલા ભયના વાતાવરણને યાદ કરી, અધર્મથી થયેલી આ વિટંબનાને દુઃખથી સ્વીકારે છે.
Adhyaya 157
सूर्यसकाशात्पुष्पब्राह्मणस्य वरलब्धिवर्णनम् (The Account of Puṣpa Brāhmaṇa Receiving Boons from Sūrya)
આ અધ્યાયમાં સૂત કહે છે—પુષ્પ નામનો બ્રાહ્મણ દુઃખિત અને ક્રોધિત થઈ, પોતાને લાગેલા દોષનો ઉપાય મળ્યા વિના ભોજન ન કરવાનું નક્કી કરે છે અને તરત ફળ આપનાર દેવતા/મંત્ર શોધે છે. લોકો તેને ચામત્કારપુરના સૂર્યમંદિર વિશે કહે છે, જે યાજ્ઞવલ્ક્યે પ્રતિષ્ઠિત કર્યું કહેવાય છે—રવિવારે સપ્તમી તિથિએ હાથમાં ફળ લઈને ૧૦૮ પ્રદક્ષિણા કરવાથી ઇચ્છિત સિદ્ધિ મળે; તેમજ કાશ્મીરની શારદા દેવી ઉપવાસથી સિદ્ધિ આપતી હોવાનું પણ જણાવે છે. પુષ્પ ત્યાં જઈ સ્નાન કરીને ૧૦૮ પ્રદક્ષિણા કરે છે અને લાંબી સ્તુતિ-પૂજા કરે છે. પછી કુશાંડિકા વગેરે વિધિથી હોમ શરૂ કરે છે—મંત્રન્યાસ, સ્થાપના, આહુતિઓ વગેરે ક્રમમાં; પરંતુ તામસિક હઠમાં તે સિદ્ધિ માટે પોતાનું માંસ પણ આહુતિરૂપે અર્પણ કરવા તૈયાર થાય છે. ત્યારે સૂર્યદેવ પ્રગટ થઈ તેને રોકે છે અને શ્વેત-કૃષ્ણ બે ગોળીઓ આપે છે—જેનાથી થોડો સમય રૂપાંતર કરીને ફરી પોતાનું સ્વરૂપ મેળવી શકે—અને વૈદીશાના મણિભદ્ર નામના ધનિક અંગેનું જ્ઞાન પણ આપે છે. પુષ્પ પૂછે છે કે ૧૦૮ પ્રદક્ષિણાનું ‘તત્કાળ ફળ’ કેમ ન મળ્યું; સૂર્ય સમજાવે છે—તામસ ભાવથી કરેલું કર્મ નિષ્ફળ બને છે, બહારની વિધિની શુદ્ધતા દૂષિત ઇરાદાની ભરપાઈ કરી શકતી નથી. સૂર્ય તેના ઘા સાજા કરીને અંતર્ધાન થાય છે; ઉપદેશ એ કે કર્મફળનો મુખ્ય નિયામક ‘ભાવ’ છે.
Adhyaya 158
मणिभद्रोपाख्याने मणिभद्रनिधनवर्णनम् (Maṇibhadra-Upākhyāna: Account of Maṇibhadra’s Death)
સૂત નાગરખંડમાં મણિભદ્ર-ઉપાખ્યાન વર્ણવે છે. પુષ્પ નામનો માણસ એક અદ્ભુત ગુટિકા મેળવી મણિભદ્ર સમાન રૂપ ધારણ કરે છે અને આ છદ્મવેશથી નગરમાં ગેરસમજ તથા સામાજિક અશાંતિ ફેલાવે છે. આવનાર નકલી મણિભદ્રને અટકાવવા દ્વારપાલ ષણ્ઢને આદેશ થાય છે; પરંતુ દ્વાર પર સાચા મણિભદ્રને જ ઘા વાગે છે અને જનતા આક્રોશ કરે છે. ત્યારબાદ પુષ્પ ફરી મણિભદ્રરૂપે પ્રગટ થઈ ઓળખ અંગેનો ગૂંચવાડો વધુ વધારી દે છે. વિવાદ રાજસભામાં પહોંચે છે. રાજા પ્રશ્નોત્તરથી સત્યની તપાસ કરે છે અને અંતે માનવી સાક્ષી તરીકે મણિભદ્રની પત્નીને બોલાવે છે. તે પતિના સાચા લક્ષણો ઓળખીને ધર્મસંગત પતિને અલગ કરે છે અને છદ્મધારીને પ્રગટ કરે છે. રાજા છેતરનારને દંડનો હુકમ કરે છે; દંડપ્રસંગે દોષિત કામનાના જોખમો, કપટના સામાજિક પરિણામો અને કૃપણતાની કઠોર નિંદા સાથે લાંબું નીતિવચન કહે છે. તે કહે છે—ધનની ત્રણ ગતિ: દાન, ભોગ અથવા નાશ; માત્ર સંગ્રહ કરવાથી નિષ્ફળ ત્રીજી ગતિ જ મળે છે. અંતે હાટકેશ્વર-ક્ષેત્રમાહાત્મ્યમાં આ પ્રસંગ પવિત્ર ભૂગોળમાં સ્થિત નૈતિક દૃષ્ટાંત તરીકે સ્થાપિત થાય છે.
Adhyaya 159
पुष्पविभवप्राप्तिवर्णनम् (Account of Puṣpa’s Attainment and Distribution of Prosperity)
સૂત કહે છે—ક્ષેત્રના દેવાલય-પરિસરમાં મણિભદ્રના નિવાસે પુષ્પ પોતાના સ્વજનો સાથે આનંદથી આવે છે; શંખ-ભેરી અને ઢોલ-નગારાંના મંગલનાદ ગુંજે છે. ભાસ્કરદેવની કૃપાથી સમૃદ્ધિ પ્રાપ્ત થઈ—એવો ભાવ પ્રસંગમાં પ્રગટ થાય છે. પુષ્પ સગાંવહાલાંને બોલાવી લક્ષ્મીની ચંચળતા યાદ કરે છે અને અગાઉના લાંબા કષ્ટભર્યા દિવસોનું મનનમાં ચિંતન કરે છે. ધનનું અસ્થિર સ્વરૂપ જાણી તે સત્યવ્રતનો સંકલ્પ કરીને વિશાળ દાન કરવાનો નિશ્ચય કરે છે. સંબંધીઓને તેમની સ્થિતિ મુજબ વસ્ત્રો અને આભૂષણો વહેંચે છે, વેદજ્ઞ બ્રાહ્મણોને શ્રદ્ધાથી ધન અને વસ્ત્ર આપે છે, નટ-ગાયક વગેરે કલાકારોને અન્ન-વસ્ત્ર આપે છે અને ખાસ કરીને ગરીબો તથા અંધોને પોષી તૃપ્ત કરે છે. અંતે તે પત્ની સાથે ભોજન કરીને ભેગા થયેલા જનસમૂહને વિદાય આપે છે અને પ્રાપ્ત સંપત્તિ સાથે નિયમિત, હેતુપૂર્ણ જીવન જીવે છે. અધ્યાય ધર્મસંગત સંપત્તિ-વ્યવસ્થાપનનું આદર્શ દર્શાવે છે—દાન અને સમુદાય-સેવા દ્વારા સમૃદ્ધિ પવિત્ર બને છે.
Adhyaya 160
हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये पुष्पस्य पापक्षालनार्थं हाटकेश्वरक्षेत्रगमन-पुरश्चरणार्थ-ब्राह्मणामन्त्रणवर्णनम् (Puṣpa’s Journey to Hāṭakeśvara for Sin-Removal and the Invitation of Brāhmaṇas for Puraścaraṇa)
આ અધ્યાયમાં સૂતજી તીર્થમાહાત્મ્યની પૃષ્ઠભૂમિમાં નૈતિક ચેતવણીરૂપ કથા કહે છે. ચમત્કારપુરમાં સૂર્યોપાસનાના પ્રસંગથી બ્રાહ્મણ પુષ્પે મનોહર રૂપ ધારણ કર્યું હતું. ત્યારે માહી નામની સ્ત્રી પૂછે છે કે આ રૂપપરિવર્તન માયાથી છે, મંત્રસિદ્ધિથી છે કે દેવકૃપાથી? પુષ્પ સત્ય સ્વીકારે છે અને મણિભદ્ર સંબંધિત પૂર્વની છેતરપિંડી, તેની પત્નીનું અયોગ્ય હરણ, તેમજ એ અસત્ય પર ઊભું થયેલું ગૃહસ્થજીવન અને સંતાનપરંપરાની વાત કહે છે. ભોગ પછી વૃદ્ધાવસ્થામાં તેને ઘોર પશ્ચાત્તાપ થાય છે. પોતાનું મહાપાપ જાણી તે પાપક્ષાલન માટે હાટકેશ્વર-ક્ષેત્રે જવા અને પ્રાયશ્ચિત્તરૂપ પુરશ્ચરણ કરવા સંકલ્પ કરે છે. પુત્રોમાં ધન વહેંચી, જ્યાં પહેલાં સિદ્ધિ મળી હતી ત્યાં સૂર્યસંબંધિત ભવ્ય નિર્માણ કરાવે છે અને શુદ્ધિ માટે ચાતુશ્ચરણ (ચાર પ્રકારની પાઠ-યજ્ઞ વ્યવસ્થા) કરવા બ્રાહ્મણોને વિધિપૂર્વક આમંત્રિત કરે છે. આમ વ્યક્તિગત નૈતિકતા, સ્વીકારોક્તિ અને ક્ષેત્રની કર્મવ્યવસ્થા એક જ કથામાં જોડાય છે.
Adhyaya 161
Puṣpāditya-māhātmya (Glorification of Pushpāditya and allied rites)
આ અધ્યાયમાં સૂત બ્રાહ્મણસભામાં થયેલા વિચાર-વિમર્શનું વર્ણન કરે છે. પુષ્પ પોતાની પત્ની સાથે વિનયપૂર્વક દ્વિજોની પાસે જઈ ભાસ્કર (સૂર્ય) માટે મંદિર નિર્માણની વાત જણાવે છે અને ત્રણ લોકમાં કીર્તિ ફેલાય તે માટે દેવનું નામ “પુષ્પાદિત્ય” રાખવાનો પ્રસ્તાવ મૂકે છે. બ્રાહ્મણો પૂર્વ પ્રતિષ્ઠા અને કીર્તિપરંપરા જાળવવાની ચિંતા દર્શાવી પ્રાયશ્ચિત્તના ઉપાયો કહે છે—શુદ્ધિ માટે “લક્ષ” પ્રમાણનો મહાહોમ પણ નિર્ધારિત કરે છે. પુષ્પ વિનંતી કરે છે કે પસંદ કરેલા નામથી દેવની સતત સ્તુતિ થાય અને સ્થળસંબંધિત દેવીનામ દ્વારા તેની પત્નીનું પણ સન્માન સ્થાપિત થાય. અંતે નિર્ણય થાય છે—દેવ “પુષ્પાદિત્ય” તરીકે સ્વીકારાય છે અને દેવી “માહિકા/માહી” નામે પ્રતિષ્ઠિત થાય છે. ફલશ્રુતિમાં કલિયુગના લાભ જણાવ્યા છે—પુષ્પાદિત્યભક્તિથી રવિવારના પાપનો નાશ; રવિવારે સપ્તમી યોગે 108 સુધી ફળ અર્પણ કરી પ્રદક્ષિણા કરવાથી ઇચ્છિત ફળ; “માહિકા” દુર્ગાના નિયમિત દર્શનથી કષ્ટ નિવારણ; અને ચૈત્ર શુક્લ ચતુર્દશીની પૂજાથી વર્ષભર અનિષ્ટથી રક્ષા.
Adhyaya 162
पुरश्चरणसप्तमीव्रतविधानवर्णनम् (Puraścaraṇa-Saptamī Vrata: Procedure and Rationale)
અધ્યાય ૧૬૨ નૈતિક-આનુષ્ઠાનિક કથાવૃત્તાંતથી શરૂ થઈને વિસ્તૃત વ્રતવિધિ સુધી પહોંચે છે. સૂત કહે છે કે મણિભદ્રવધ સાથે જોડાયેલા વિવાદાસ્પદ કર્મો કારણે પુષ્પ પર લોકનિંદા આવી; બ્રાહ્મણોએ તેને કઠોર રીતે ધિક્કાર્યો અને ચર્ચામાં તેને મહાપાતકી, અહીં સુધી કે બ્રહ્મઘ્ન તરીકે પણ આરોપિત કર્યો. તેની વ્યથા જોઈ નાગર બ્રાહ્મણો શાસ્ત્ર, સ્મૃતિ, પુરાણ અને વેદાંતનું પરામર્શ કરીને શુદ્ધિનો પ્રમાણિત માર્ગ શોધે છે; ત્યારે ચંડશર્મા નામનો બ્રાહ્મણ સ્કંદપુરાણોક્ત ‘પુરશ્ચરણ-સપ્તમી’ને પ્રાયશ્ચિત્તરૂપે દર્શાવે છે. પુષ્પ તે વ્રત કરે છે અને વર્ષના અંતે શુદ્ધ થયો એમ વર્ણન છે. પછી પ્રાચીન ઉપદેશ-સંવાદ આવે છે—રાજા રોહિતાશ્વ ઋષિ માર્કંડેયને પૂછે છે કે મન, વાણી અને શરીરથી કરેલા પાપો કેવી રીતે નાશ પામે. ઋષિ કહે છે: માનસિક દોષો માટે પશ્ચાત્તાપ, વાચિક દોષો માટે સંયમ/અસમ્પ્રયોગ, અને કાયિક દોષો માટે બ્રાહ્મણો સમક્ષ સ્વીકારી કરાતું પ્રાયશ્ચિત્ત અથવા રાજશાસનથી નિર્ધારિત દંડ-નિયમ. અંતે સૂર્યકેન્દ્રિત ‘પુરશ્ચરણ-સપ્તમી’ વ્રતનું વિધાન આપે છે—માઘ શુક્લપક્ષમાં, સૂર્ય મકરસ્થ હોય ત્યારે, રવિવારે ઉપવાસ, શુચિતા, પ્રતિમાપૂજન, લાલ પુષ્પો-અર્પણ, લાલ ચંદનયુક્ત અર્ઘ્ય, બ્રાહ્મણભોજન-દક્ષિણા અને પંચગવ્યાદિ શુદ્ધિકારક સેવન. માસવાર અર્પણદ્રવ્યોનું ક્રમ વર્ષભર બતાવી, અંતે ષષ્ઠાંશ સહિત દાન આપવાથી પૂર્ણ શુદ્ધિનું ફળ જણાવાયું છે.
Adhyaya 163
ब्राह्मनागरोत्पत्तिवृत्तान्तवर्णनम् (Account of the Brahma-Nāgara origin narrative and communal expiation discourse)
અધ્યાય ૧૬૩ બ્રહ્મસ્થાને બનેલા સમુદાય-ન્યાય અને વિધિ-નૈતિકતાના પ્રસંગનું વર્ણન કરે છે. કેટલાક નાગર બ્રાહ્મણોને ધનથી ભરેલું પાત્ર મળે છે; તેઓ સભા બોલાવી લોભપ્રેરિત અયોગ્ય ગ્રહણ અને પ્રાયશ્ચિત્ત આપવાની પ્રક્રિયામાં થયેલી ભૂલ અંગે નિર્ણય કરે છે. સમૂહ વિચારણા વિના એક જ વ્યક્તિએ પ્રાયશ્ચિત્ત કરાવ્યું હોવાથી ચંડશર્માને સમાજથી ‘બાહ્ય’ ગણાવી અપમાનિત કરવામાં આવે છે. પુષ્પ ધન અર્પણ કરીને પરતફેર કરવા ઇચ્છે છે, પરંતુ સભા સ્પષ્ટ કરે છે કે નિર્ણય ધનલાલચથી નહીં, સ્મૃતિ-પુરાણના પ્રમાણ અને યોગ્ય સંસ્થાગત રીતથી પ્રેરિત છે. તેઓ કહે છે કે પ્રાયશ્ચિત્ત વધારાના આચાર્યો/ઋત્વિજ સાથે, યોગ્ય પરામર્શ કરીને, વિધિવત્ જ આપવું જોઈએ. દુઃખમાં પુષ્પ કઠોર આત્મપીડાને અર્પણરૂપે કરવા જાય છે; ત્યારે ભાસ્વત સૂર્ય પ્રગટ થઈ તેને રોકે છે અને વર આપે છે—ચંડશર્મા શુદ્ધ થઈ ‘બ્રાહ્મ-નાગર’ તરીકે પ્રસિદ્ધ થશે, તેના વંશજો અને સહચરો માન પામશે, અને પુષ્પનું શરીર પુનઃસ્થાપિત થશે. આ અધ્યાય લોભનિગ્રહ, સમુદાયાધિકાર અને પ્રાયશ્ચિત્તની પ્રક્રિયાત્મક વૈધતા અંગે ધર્મોપદેશ આપી દૈવી માન્યતાથી પુનઃપ્રતિષ્ઠા દર્શાવે છે।
Adhyaya 164
Nāgareśvara–Nāgarāditya–Śākambharī Utpatti-varṇanam (Origin and Establishment Narratives)
સૂત કહે છે કે પુષ્પ નામના ભક્તે આત્મત્યાગમય સંકલ્પથી સૂર્યને પ્રસન્ન કરી દુઃખિત બ્રાહ્મણ ચંડશર્માને સાંત્વના આપી માર્ગદર્શન કર્યું. તેણે ભવિષ્યવાણી કરી કે ચંડશર્માનો દેહપાત નહીં થાય અને નાગરોમાં તેનો વંશ વિશેષ પ્રતિષ્ઠિત થશે. પછી બંને પવિત્ર સરસ્વતીના દક્ષિણ કાંઠે જઈ આશ્રમસદૃશ નિવાસ સ્થાપી રહેવા લાગ્યા. ચંડશર્માએ પૂર્વવ્રત સ્મરી સત્તાવીસ લિંગો સંબંધિત નિયમસાધના શરૂ કરી—સરસ્વતીમાં સ્નાન, શૌચ-નિયમ, ષડક્ષર મંત્રજપ, લિંગનામોચ્ચાર અને સાષ્ટાંગ પ્રણામ. તેણે કાદવ/માટી (કર્દમ)થી લિંગો બનાવી પૂજા કરી અને ધર્મ પાળ્યો કે અયોગ્ય સ્થાને રહેલા લિંગોને પણ ખલેલ ન પહોંચાડવી; આમ રોજ કરતાં સત્તાવીસ લિંગો પૂર્ણ થયા. તેની અતિભક્તિથી પ્રસન્ન શિવે ધરતીમાંથી એક લિંગ પ્રગટ કરી કહ્યું કે તેની પૂજાથી સત્તાવીસ લિંગોનું સંપૂર્ણ ફળ મળે છે; જે કોઈ ભક્તિપૂર્વક પૂજે તેને પણ એ જ ફળ પ્રાપ્ત થાય. ચંડશર્માએ પ્રાસાદ બાંધી તે લિંગને ‘નાગરેશ્વર’ નામે પ્રતિષ્ઠિત કર્યું અને નગરના લિંગસ્મરણ સાથે તેનું નામ જોડ્યું; અંતે તે શિવલોકને પામ્યો. પુષ્પે સરસ્વતી તીરે ‘નાગરાદિત્ય’ નામની સૂર્યપ્રતિમા સ્થાપી અને વર મેળવ્યો કે ત્યાંની પૂજાથી ચામત્કારપુરના દ્વાદશ સૂર્યરૂપોનું પૂર્ણ ફળ મળે. ચંડશર્માની પત્ની શાકંભરીએ શુભ કાંઠે દુર્ગાની સ્થાપના કરી; દેવીએ ભક્તિપૂર્વક પૂજન કરનારને તત્કાળ ફળ, ખાસ કરીને આશ્વિન શુક્લ મહાનવમીના દિવસે, આપવાની પ્રતિજ્ઞા કરી અને દેવી શાકંભરી નામે પ્રસિદ્ધ થઈ. અધ્યાય અંતે કહે છે કે સમૃદ્ધિ પછીની ઉપાસના આગળની વૃદ્ધિમાં વિઘ્નો અટકાવે છે.
Adhyaya 165
अश्वतीर्थोत्पत्तिवर्णनम् (Origin Account of Aśvatīrtha)
આ અધ્યાયમાં સૂત કહે છે કે એક સમય સરસ્વતીના શુભ તટને બહારના સમૂહો અને નગરવાસીઓમાં વિશેષ સામાજિક મહત્ત્વ મળ્યું હતું. પરંતુ પછી વિશ્વામિત્રના શાપથી સરસ્વતી રક્તવાહિની બની જાય છે; તેના કાંઠે રાક્ષસો, ભૂત, પ્રેત અને પિશાચ જેવા સીમાંત પ્રાણી ફરવા લાગે છે. ભયથી માનવસમુદાય તે પ્રદેશ છોડીને વધુ સુરક્ષિત પવિત્ર ભૂમિ તરફ, ખાસ કરીને માર્કંડેયના આશ્રમ નજીક નર્મદા-તટ પર, સ્થળાંતર કરે છે. ઋષિઓ શાપનું કારણ પૂછે ત્યારે સૂત તેને વિશ્વામિત્ર–વસિષ્ઠના વૈર અને ક્ષત્રિયથી બ્રાહ્મણત્વ મેળવવાની અભિલાષા જેવા વિષય સાથે જોડે છે. પછી ઉત્પત્તિ-કથામાં ભૃગુવંશીય ઋષિ ઋચીક કૌશિકી નદી પાસે ભોજકટમાં આવે છે. ગાધિની પુત્રીને (ગૌરીપૂજા સાથે સંકળાયેલી) જોઈ તે બ્રાહ્મ-વિવાહથી માંગે છે. ગાધિ કન્યાશુલ્ક રૂપે એક-એક કાળા કાનવાળા સાતસો ઝડપી અશ્વો માગે છે. ઋચીક કાન્યકુબ્જ જઈ ગંગા-તટે ‘અશ્વો વોઢા’ મંત્રનો છંદ-ઋષિ-દેવતા-વિનિયોગ સહિત જપ કરે છે; ત્યારે નદીમાંથી જરૂરી અશ્વો પ્રગટ થાય છે. આથી અશ્વતીર્થની ખ્યાતિ સ્થિર થાય છે; ત્યાં સ્નાનને અશ્વમેધ યજ્ઞફળ સમાન કહેલું છે, જેથી યજ્ઞની પ્રતિષ્ઠા તીર્થસેવા દ્વારા સૌને સુલભ બને છે.
Adhyaya 166
परशुरामोत्पत्तिवर्णनम् / Account of the Origins of Paraśurāma’s Line
આ અધ્યાયમાં ઋચીક અને ‘ત્રૈલોક્ય-સુંદરી’ તરીકે વર્ણવાયેલી સ્ત્રીના લગ્નને કેન્દ્રમાં રાખીને વંશ-પ્રવર્તનનો પ્રસંગ કહેવામાં આવ્યો છે. લગ્ન પછી ઋચીક વરદાન આપી ‘ચરુ-દ્વય’ નામે દ્વિભાગ વિધાન કરે છે, જેથી બ્રાહ્મ્ય તેજ અને ક્ષાત્ર તેજ અલગ રીતે સ્થિર રહે. તે બંને ચરુ સાથે પ્રતીકાત્મક ક્રિયા પણ નિર્ધારિત કરે છે—એક માટે અશ્વત્થ વૃક્ષનું આલિંગન, બીજા માટે ન્યગ્રોધનું—વిధિપ્રક્રિયા અને અપેક્ષિત સંતાનગુણ વચ્ચે શિક્ષાત્મક સંબંધ બાંધીને। પરંતુ માતાની પ્રેરણાથી ચરુના ભાગો અને વૃક્ષ-આલિંગનની ક્રિયા બદલાઈ જાય છે અને વિધિભંગનું પરિણામ ગર્ભલક્ષણોમાં દેખાય છે. પત્નીના દોહદ અને વૃત્તિ રાજકીય તથા યુદ્ધપ્રવૃત્તિ તરફ વળતાં ઋચીક સમજે છે કે કર્મ વિપરીત થયું છે. ત્યારબાદ સમાધાન થાય છે—તત્કાળ જન્મનાર પુત્ર બ્રાહ્મણત્વ જાળવે, પરંતુ તીવ્ર ક્ષાત્ર તેજ પૌત્રમાં પ્રવાહિત થાય. અંતે જમદગ્નિનો જન્મ અને પછી એ જ વંશમાં રામ (પરશુરામ)નું પ્રાગટ્ય વર્ણવાય છે; તેમનું શૌર્ય પૂર્વકૃત યજ્ઞતેજ અને પૂર્વજોની સંમતિનું અનુફળ બતાવી, નૈતિક કારણભાવ, વિધિશુદ્ધિ અને વંશનિયતિને એકત્ર કરે છે।
Adhyaya 167
विश्वामित्रराज्यपरित्यागवर्णनम् (Viśvāmitra’s Renunciation of Kingship)
સૂત વિશ્વામિત્રના જન્મપ્રસંગ અને પ્રારંભિક ઘડતરનું વર્ણન કરે છે. તેઓ રાજવંશમાં જન્મ્યા; તેમની માતા તપસ્વિની અને તીર્થયાત્રા-પરાયણ દર્શાવવામાં આવી છે. પિતા ગાધિએ તેમને રાજ્ય પર સ્થાપિત કર્યા; વિશ્વામિત્ર વેદાધ્યયન કરતાં અને બ્રાહ્મણોનો આદર રાખતાં ધર્મપૂર્વક રાજ્ય ચલાવતા રહ્યા. સમય જતાં તેઓ વનશિકારમાં આસક્ત થયા અને એક દિવસે મધ્યાહ્ને ભૂખ-તરસથી થાકી મહાત્મા વશિષ્ઠના પુણ્ય આશ્રમમાં પહોંચ્યા. વશિષ્ઠે અર્ઘ્ય-મધુપર્ક વગેરે વિધિપૂર્વક আতિથ્ય કરી વિશ્રામ અને ભોજન માટે વિનંતી કરી. રાજાને પોતાની ભૂખેલી સેનાની ચિંતા થઈ; ત્યારે વશિષ્ઠે કામધેનુ નંદિની દ્વારા ક્ષણમાં જ સૈનિકો અને પશુઓ માટે અપરિમિત અન્ન-પાન પ્રગટ કર્યાં. આશ્ચર્યચકિત વિશ્વામિત્રે નંદિનીને પહેલા વિનંતીથી, પછી રાજાધિકારનો દાવો કરીને બળપૂર્વક મેળવવા પ્રયત્ન કર્યો. વશિષ્ઠે ધર્મ-સ્મૃતિના નિયમો મુજબ કામધેનુ જેવી ગાયને વસ્તુ સમજી ખરીદ-વેચાણ કે હરણ કરવું નિષિદ્ધ છે એમ કહી ઇનકાર કર્યો. જ્યારે રાજપુરુષોએ નંદિનીને પકડીને મારવા માંડી, ત્યારે તેણે શબર, પુલિંદ, મ્લેચ્છ વગેરે શસ્ત્રધારી સમૂહો ઉત્પન્ન કરી રાજસેનાનો નાશ કર્યો. વશિષ્ઠે કરુણાથી વધુ હિંસા અટકાવી રાજાનું રક્ષણ કર્યું અને માયાબંધનમાંથી મુક્ત કર્યો. અપમાનિત વિશ્વામિત્રે સમજ્યું કે ક્ષત્રિયબળ બ્રહ્મબળ સામે અપૂરું છે; તેમણે રાજ્ય ત્યજી પુત્ર વિશ્વસહને ગાદી પર બેસાડી બ્રાહ્મણ તેજ મેળવવા મહાતપ કરવાનો સંકલ્પ કર્યો.
Adhyaya 168
धारोत्पत्तिमाहात्म्यवर्णनम् (Origin and Glory of Dhārā in Hāṭakeśvara-kṣetra)
આ અધ્યાયમાં હાટકેશ્વર-ક્ષેત્રના પરિપ્રેક્ષ્યમાં ‘ધારા’ દેવીની ઉત્પત્તિ અને મહિમા વર્ણવાય છે. સૂત કહે છે—વિશ્વામિત્રે હિમાલયમાં અતિ કઠોર તપ કર્યું: આકાશમાં શયન, જળમાં નિવાસ, પંચાગ્નિ સાધના, ક્રમે ઉપવાસ કરતાં કરતાં અંતે વાયુભક્ષણ સુધી. તેમના તપથી ભયભીત ઇન્દ્ર વર આપવા આવ્યો, પરંતુ વિશ્વામિત્રે રાજ્ય-ઐશ્વર્ય વગેરે બધું નકારીને માત્ર બ્રાહ્મણ્ય (બ્રાહ્મણત્વ) જ માગ્યું—આધ્યાત્મિક સિદ્ધિનું રાજ્ય કરતાં શ્રેષ્ઠત્વ દર્શાવતાં. પછી બ્રહ્મા પણ વર આપવા આવે છે; વિશ્વામિત્ર એ જ એક વર પુનઃ માંગે છે. ઋચીક સમજાવે છે કે વિશ્વામિત્રના બ્રહ્મર્ષિત્વ માટે બ્રાહ્મણ મંત્રો અને સંસ્કૃત ચરુ-આહુતિ પૂર્વથી જ ગોઠવાયેલ હતી; તેથી બ્રહ્મા તેમને બ્રહ્મર્ષિ જાહેર કરવા અધિકારી છે. વસિષ્ઠ ક્ષત્રિયજન્મના વ્યક્તિને બ્રાહ્મણત્વ મળવું અયોગ્ય કહી વિવાદ કરે છે અને અનર્ત દેશમાં શંખતીર્થ, બ્રહ્મશિલા તથા સરસ્વતી નજીક ચાલ્યા જાય છે. ક્રોધિત વિશ્વામિત્ર સામવેદીય વિધિથી અભિચાર કરીને ભયંકર કૃત્યા ઉત્પન્ન કરે છે. વસિષ્ઠ દિવ્યદૃષ્ટિથી તેને જાણી અથર્વ મંત્રોથી સ્તંભિત કરે છે; તે માત્ર તેમના દેહને સ્પર્શ કરીને પડી જાય છે. પછી વસિષ્ઠ તેને શાંત કરીને ચૈત્ર શુક્લ અષ્ટમીના દિવસે પૂજાવિધાન સ્થાપે છે અને ભક્તોને વર્ષભર રોગમુક્તિનો વર આપે છે. આ શક્તિ ‘ધારા’ નામે પ્રસિદ્ધ થઈ નાગર-પૂજાની વિશેષ પરંપરા સાથે ક્ષેત્ર-માહાત્મ્યમાં પ્રતિષ્ઠિત થાય છે.
Adhyaya 169
धारानामोत्पत्तिवृत्तान्तः तथा धारादेवीमाहात्म्यवर्णनम् (Origin of Dhārā-nāma and the Māhātmya of Dhārā-devī)
ઋષિઓ પૂછે છે—તૃપ્તિ આપનારી શક્તિ (તુષ્ટિદા) નો નાગર સમુદાય સાથે વિશેષ સંબંધ કેમ છે અને તે પૃથ્વી પર ‘ધારા’ નામે કેવી રીતે પ્રસિદ્ધ થઈ? સૂત કહે છે—ચામત્કારપુરમાં નાગરી બ્રાહ્મણી ધારા તપસ્વિણી અરુન્ધતી સાથે સખી બની. અરુન્ધતી વસિષ્ઠ સાથે શંખતીર્થમાં સ્નાન માટે આવી ત્યારે ધારાને કઠોર તપમાં લીન જોઈ તેની ઓળખ અને હેતુ પૂછે છે. ધારા પોતાનો નાગર વંશ, અલ્પવયે વૈધવ્ય અને શંખેશ્વરના માહાત્મ્ય સાંભળી તીર્થમાં જ રહી ભક્તિપૂર્વક સાધના કરવાનો નિશ્ચય જણાવે છે. અરુન્ધતી તેને સરસ્વતી કાંઠે આવેલા, નિત્ય શાસ્ત્રચર્ચાવાળા આશ્રમમાં નિવાસ માટે આમંત્રિત કરે છે. પછી કથામાં વિશ્વામિત્ર–વસિષ્ઠના સંઘર્ષ સાથે જોડાયેલી એક દિવ્ય શક્તિનું વર્ણન આવે છે, જેને વસિષ્ઠે સ્થિર કરી રક્ષક દેવી તરીકે પૂજ્ય બનાવી. ધારાએ રત્નોથી શોભિત પ્રાસાદસમાન મંદિર બાંધી સ્તોત્ર પાઠ કર્યો—દેવીને જગતનો આધાર અને લક્ષ્મી, શચી, ગૌરી, સ્વાહા, સ્વધા, તુષ્ટિ, પુષ્ટિ વગેરે અનેક રૂપોમાં સ્તુતિ કરી. લાંબા સમય સુધી નિત્યપૂજા પછી ચૈત્ર શુક્લ અષ્ટમીએ સ્નાન-પૂજન અને નૈવેદ્ય અર્પણ કરતાં દેવી પ્રગટ થઈ, વરદાન આપ્યાં અને તે મંદિરમાં ‘ધારા’ નામ સ્વીકાર્યું. આચારવિધિ જાહેર થાય છે—નાગરો ત્રણ પ્રદક્ષિણા કરે, ત્રણ ફળ અર્પે અને સ્તોત્ર પાઠ કરે તો એક વર્ષ સુધી રોગથી રક્ષા મળે. સ્ત્રીઓ માટે પણ ફળ કહેવામાં આવ્યું—વંધ્યાને સંતાન, દુર્ભાગ્ય-નિવારણ, આરોગ્ય અને કલ્યાણ. અંતે ફલશ્રુતિ—આ ઉત્પત્તિવૃત્તાંતનું પઠન કે શ્રવણ પાપમુક્તિ આપે; ખાસ કરીને નાગરોએ ભક્તિથી તેનો અભ્યાસ કરવો જોઈએ.
Adhyaya 170
धारातीर्थोत्पत्तिमाहात्म्यवर्णनम् (Dhārā-tīrtha Origin and Its Sacred Merit)
સૂત વિશ્વામિત્ર અને વસિષ્ઠના પ્રસંગમાં એક વધુ અદ્ભુત વર્ણવે છે. વિશ્વામિત્રે વસિષ્ઠ પર છોડેલી શત્રુ-શક્તિને વસિષ્ઠ અથર્વણ મંત્રબળથી રોકી શાંત કરે છે. ત્યારબાદ વસિષ્ઠના દેહમાંથી સ્વેદ ઉત્પન્ન થાય છે; એ સ્વેદમાંથી જ શીતળ, સ્વચ્છ, પાવન જળ પ્રગટ થઈ તેમના ચરણોથી વહેતાં વહેતાં ધરતીને ભેદી નિર્મળ ધારા રૂપે બહાર આવે છે—ગંગાજળ સમાન નિષ્કલંક તીર્થધારા। આ ધારાતીર્થમાં સ્નાન કરવાથી સંતાનહીન સ્ત્રીઓને પણ તત્કાળ સંતાનલાભ થાય છે એમ કહેવાયું છે, અને જે કોઈ સ્નાન કરે તેને સર્વ તીર્થોનું ફળ મળે છે. સ્નાન પછી દેવીનું યથાવિધિ દર્શન કરવાથી ધન-ધાન્ય, સંતાન અને રાજસુખ સાથે જોડાયેલ સૌભાગ્ય પ્રાપ્ત થાય છે. ચૈત્ર શુક્લ અષ્ટમીની મધરાત્રીએ નૈવેદ્ય અને બલિ-પિંડિકા અર્પણ કરવાની વિધિ નિર્દેશાય છે; તે પિંડિકા પ્રાપ્ત કરવી કે સેવન કરવું વૃદ્ધાવસ્થામાં પણ વિશેષ ફળદાયક ગણાય છે. અંતે દેવીને અનેક નાગર કુળોની કુલદેવી તરીકે સ્થાપિત કરી, યાત્રાની પૂર્ણતા માટે નાગરોની ભાગીદારી અનિવાર્ય હોવાનું જણાવાય છે.
Adhyaya 171
वसिष्ठविश्वामित्रयुद्धे दिव्यास्त्रनिवर्तनवर्णनम् (Restraint of Divine Weapons in the Vasiṣṭha–Viśvāmitra Conflict)
સૂત વશિષ્ઠ–વિશ્વામિત્ર સંઘર્ષ વધુ ઉગ્ર બન્યો તે વર્ણવે છે. પોતાની શક્તિ નિષ્ફળ થતાં ક્રોધિત વિશ્વામિત્ર દીક્ષિત દિવ્યાસ્ત્રો—બ્રહ્માસ્ત્ર સહિત—છોડે છે. પરિણામે ઉલ્કા સમા પ્રહાર, શસ્ત્રોની વૃદ્ધિ, સમુદ્રોનું કંપન, પર્વતશિખરોનું ભંગાણ અને રક્તવર્ષા જેવી ઘટનાઓ થાય છે, જે પ્રલયલક્ષણો સમાન લાગે છે. દેવો ભયભીત થઈ બ્રહ્માને શરણ જાય છે; બ્રહ્મા કહે છે કે આ દિવ્યાસ્ત્રયુદ્ધની આડઅસર છે અને દેવો સાથે યુદ્ધભૂમિ પર આવે છે. બ્રહ્મા જગતવિનાશ અટકાવવા યુદ્ધ રોકવા વિનંતી કરે છે. વશિષ્ઠ સ્પષ્ટ કરે છે કે તે પ્રતિશોધ માટે નહીં, મંત્રબળથી રક્ષણરૂપે આવેલા અસ્ત્રોને નિષ્ક્રિય કરે છે. બ્રહ્મા વિશ્વામિત્રને અસ્ત્રપ્રયોગ બંધ કરવા આદેશ આપે છે અને વાણી દ્વારા સમાધાન ઇચ્છે છે; તણાવ ઘટાડવા વશિષ્ઠને ‘બ્રાહ્મણ’ કહી સંબોધે છે. વિશ્વામિત્રનો રોષ માન-સન્માન અને માન્યતા સાથે જોડાયેલો છે; પરંતુ વશિષ્ઠ તેને ક્ષત્રિયજન્મા માની ‘બ્રાહ્મણ’ પદ આપતા ઇનકાર કરે છે અને બ્રહ્મતેજ ક્ષાત્રબળથી શ્રેષ્ઠ છે એમ પ્રતિપાદિત કરે છે. અંતે બ્રહ્મા શાપભય બતાવી દિવ્યાસ્ત્રોનો ત્યાગ કરાવે છે. બ્રહ્મા વિદાય લે પછી ઋષિઓ સરસ્વતી તટે રહે છે. અધ્યાયનો ઉપદેશ—સંયમ, યોગ્ય વાણી અને વિનાશક શક્તિને ધર્મસીમામાં નિયંત્રિત કરવી।
Adhyaya 172
सारस्वतजलस्य रुधिरत्व-प्रसङ्गः (The Episode of the Sarasvata Water Turning to Blood)
સૂત કહે છે—વસિષ્ઠને હાનિ પહોંચાડવા ‘છિદ્ર’ શોધતા વિશ્વામિત્રે મહાસરસ્વતી નદીનું આવાહન કર્યું. નદી સ્ત્રીરૂપે પ્રગટ થઈ ઉપદેશ પૂછે ત્યારે વિશ્વામિત્રે આજ્ઞા કરી—વસિષ્ઠ સ્નાન કરે ત્યારે તું વેગથી ઊછળી તેને મારી નજીક લાવ, જેથી હું તેનો વધ કરી શકું. સરસ્વતીએ ઇનકાર કર્યો—મહાત્મા વસિષ્ઠ સામે દ્રોહ નહીં કરું; બ્રાહ્મણવધ અધર્મ છે. તે ધર્મવચન કહે છે કે બ્રાહ્મણહત્યાનો મનમાં પણ સંકલ્પ થાય તો કઠોર પ્રાયશ્ચિત્ત જોઈએ, અને એવી હત્યાનું વાણીથી સમર્થન પણ શુદ્ધિકર્મ વિના શુદ્ધ થતું નથી. ક્રોધિત વિશ્વામિત્રે શાપ આપ્યો—મારી આજ્ઞા ન માનવાથી તારા જળ રક્તપ્રવાહ બનશે. તેણે સાત વાર જળનું અભિમંત્રિત કરીને નદીમાં નાખ્યું; તરત જ શંખસમાન શ્વેત અને પરમ પુણ્યદાયક સરસ્વતીજળ પણ રક્ત બની ગયું. ભૂત-પ્રેત-નિશાચર ભેગા થઈ પીવા લાગ્યા અને ઉલ્લાસ કરવા લાગ્યા; તપસ્વી અને સ્થાનિક લોકો દૂર સ્થળે ખસી ગયા. વસિષ્ઠ અર્બુદ પર્વત તરફ ગયા. વિશ્વામિત્ર ચામત્કારપુર જઈ હાટકેશ્વર-ક્ષેત્રમાં ઘોર તપ કરીને સર્જનશક્તિમાં બ્રહ્મા સમાન થવા યોગ્ય સામર્થ્ય પામ્યો. અંતે ફરી કહેવામાં આવે છે—વિશ્વામિત્રના શાપથી સરસ્વતીનું જળ રક્ત થયું અને ચંડશર્મા આદિ બ્રાહ્મણો સ્થળાંતરિત થયા.
Adhyaya 173
सरस्वती-शापमोचनं तथा साभ्रमत्युत्पत्तिवृत्तान्तः (Release of Sarasvatī from the Curse and the Origin Account of Sābhramatī)
અધ્યાય ૧૭૩માં ઋષિઓના પ્રશ્નના ઉત્તરરૂપે સૂત કહે છે કે વિશ્વામિત્રની મંત્રસિદ્ધિ સાથે જોડાયેલા શાપપ્રભાવથી સરસ્વતીનું જળ રક્તસદૃશ બની ગયું અને નદી રક્તૌઘ જેવી વહેવા લાગી. પીડિત સરસ્વતી વસિષ્ઠ પાસે જઈ પોતાની સ્થિતિ વર્ણવે છે—પ્રવાહ રક્તરૂપ થતાં તપસ્વીઓ તેને ટાળી દે છે અને વિઘ્નકારી સત્તાઓ ત્યાં ભટકે છે; તેથી તેને ફરી શુદ્ધ સલિલરૂપે સ્થાપિત કરવા વિનંતી કરે છે. વસિષ્ઠ પોતાની ક્ષમતા દર્શાવી પ્લક્ષવૃક્ષચિહ્નિત સ્થાને સમાધિમાં પ્રવેશ કરે છે અને વરુણસંબંધિત મંત્રથી ભૂમિ ભેદી પ્રચુર જળધારા પ્રગટ કરે છે. બે નિર્ગમ વર્ણવાય છે—એકથી સરસ્વતી પુનઃ નિર્મળ બની તીવ્ર વેગે રક્તદોષ વહાવી દે છે; બીજો પ્રવાહ અલગ નદી બની ‘સાભ્રમતી’ નામે વહે છે. અંતે ફલશ્રુતિ—આ સારસ્વત વર્ણનનું પાઠન કે શ્રવણ સરસ્વતીની કૃપાથી મતિ-વિવર્ધન કરે છે.
Adhyaya 174
Pippalāda-utpatti-varṇana and Kaṃsāreśvara-liṅga Māhātmya (पिप्पलादोत्पत्तिवर्णनं; कंसारेश्वरलिङ्गमाहात्म्यम्)
આ અધ્યાયમાં હાટકેશ્વર-ક્ષેત્રમાહાત્મ્ય અંતર્ગત પ્રશ્નોત્તરરૂપ તીર્થકથા આવે છે. સૂતજી પિપ્પલાદે પ્રતિષ્ઠિત ‘કંસારેશ્વર’ શિવલિંગનું વર્ણન કરે છે અને કહે છે કે તેના દર્શન, નમસ્કાર અને પૂજાથી ક્રમે પાપક્ષય, અશુદ્ધિ-નિવૃત્તિ અને મહાપુણ્ય પ્રાપ્ત થાય છે. ઋષિઓ પિપ્પલાદ કોણ અને લિંગપ્રતિષ્ઠાનું કારણ શું, તે પૂછે છે. સૂતજી જન્મકથા કહે છે—યાજ્ઞવલ્ક્યની બહેન કંસારી અજાણતાં વસ્ત્રસંબંધિત શુક્રમિશ્રિત જળના સ્પર્શથી ગર્ભવતી બને છે. લાજથી ગુપ્ત પ્રસવ કરીને અશ્વત્થ (પિપ્પળ) વૃક્ષ નીચે બાળક મૂકી રક્ષણ માટે પ્રાર્થના કરે છે. દિવ્યવાણી જણાવે છે કે ઉતથ્યના શાપથી બૃહસ્પતિનો આ ભૂમિ પર અવતાર છે અને પિપ્પળના સારથી પોષિત હોવાથી તેનું નામ ‘પિપ્પલાદ’ થશે. કંસારી લાજથી પ્રાણ ત્યાગે છે; બાળક પિપ્પળ પાસે જ વધે છે. નારદ મુનિ આવી તેની ઉત્પત્તિ પ્રગટ કરે છે અને અથર્વવેદસંબંધિત સાધના/વૃત્તિનો માર્ગ બતાવે છે. આગળ પિપ્પલાદના ક્રોધથી શનૈશ્ચર પડી જાય છે; નારદની મધ્યસ્થતાથી સ્તોત્ર અને ધર્મ્ય શરતો નક્કી થાય છે—ખાસ કરીને આઠ વર્ષ સુધીના બાળકોનું રક્ષણ, તેલ લગાવવું, નિશ્ચિત દાન અને પૂજાવિધિ. અંતે નારદ પિપ્પલાદને ચમત્કારપુર લઈ જઈ યાજ્ઞવલ્ક્યને સોંપે છે; વંશ, સ્થાન અને લિંગમાહાત્મ્ય એકત્રિત થાય છે.
Adhyaya 175
याज्ञवल्क्येश्वरोत्पत्तिमाहात्म्यवर्णनम् (Origin and Glory of Yājñavalkyeśvara Liṅga)
આ અધ્યાયમાં સૂતના વર્ણન દ્વારા યાજ્ઞવલ્ક્ય અને બ્રહ્મા વચ્ચેનો સંવાદ આવે છે. આંતરિક વ્યથા સાથે યાજ્ઞવલ્ક્ય ચિત્ત-શુદ્ધિ માટે, આધ્યાત્મિક સ્પષ્ટતા આપતું પ્રાયશ્ચિત્ત પૂછે છે. બ્રહ્મા ઉપાય જણાવે છે—અતિ પુણ્યદાયક હાટકેશ્વર-ક્ષેત્રમાં શૂલિન શિવનું લિંગ સ્થાપિત કર; આ ક્ષેત્ર સંચિત પાપોનો નાશ કરીને શુદ્ધિ આપે છે. અહીં પ્રાયશ્ચિત્તનો ભાવ સ્પષ્ટ થાય છે—અજ્ઞાનથી કે જાણીને થયેલા દોષો સામે શિવમંદિર નિર્માણ અને લિંગકેન્દ્રિત ભક્તિપૂજા નૈતિક અંધકાર દૂર કરે છે, જેમ સૂર્યોદય રાત્રિનો અંધકાર હટાવે છે. કલિયુગમાં અનેક તીર્થો નિષ્પ્રભ બનવાની ચિંતા પણ કહેવામાં આવી છે, પરંતુ હાટકેશ્વર-ક્ષેત્રને તેનો અપવાદ ગણાવી વિશેષ ફળદાયક ઠેરવાયું છે. બ્રહ્મા પ્રસ્થાન કર્યા પછી યાજ્ઞવલ્ક્ય લિંગપ્રતિષ્ઠા કરે છે અને અષ્ટમી તથા ચતુર્દશીએ ભક્તિપૂર્વક લિંગાભિષેક (સ્નાપન) કરવાનો નિયમ જાહેર કરે છે; તેનાથી દોષ ધોવાઈ જાય અને પવિત્રતા પાછી આવે એમ કહેવાય છે. આ લિંગ હાટકેશ્વર-ક્ષેત્રમાં “યાજ્ઞવલ્ક્યેશ્વર” નામે પ્રસિદ્ધ થાય છે.
Adhyaya 176
कंसारीश्वर-उत्पत्तिमाहात्म्य-वर्णनम् (Origin and Glory of Kaṃsārīśvara)
સૂત એક તીર્થ-ઉત્પત્તિનો પ્રસંગ વર્ણવે છે, જેમાં યાજ્ઞવલ્ક્ય સાથે સંબંધિત રીતે માતૃ-શુદ્ધિ માટે લિંગની સ્થાપના થાય છે. મુખ્ય કર્તા પિપ્પલાદ શ્રુતિ-અધ્યયન અને યજ્ઞકર્મમાં નિષ્ણાત બ્રાહ્મણોને બોલાવી કહે છે કે તેની માતા કંસારિનું અવસાન થયું છે; તેની સ્મૃતિમાં તેણે લિંગનું અભિષેક-પ્રતિષ્ઠા કર્યું છે અને તેમના પરામર્શથી જાહેર માન્યતા ઇચ્છે છે. તે ગોવર્ધનને નાગર સમાજને નિયમિત પૂજામાં પ્રવૃત્ત કરવા આદેશ આપે છે—નિત્ય પૂજાથી વંશની સમૃદ્ધિ વધે છે અને ઉપેક્ષાથી ક્ષય થાય છે, એવો સામાજિક-ધાર્મિક દાવો કરે છે. બ્રાહ્મણો દેવનું નામ “કંસારીશ્વર” નક્કી કરે છે. ત્યારબાદ પાઠ-શ્રવણ અને દેવસન્નિધિમાં ભક્તિ-આચરણના ફળો જણાવાય છે—અષ્ટમી અને ચતુર્દશીએ સ્નાન, નીલરુદ્ર તથા અન્ય રુદ્રમંત્રોનો જપ, અને દેવાલયમાં અથર્વવેદનો પાઠ. આથી મહાપાતકોનું શમન, રાજકીય તથા પ્રાકૃતિક સંકટોમાં રક્ષણ, શત્રુઓ પર વિજય, સમયસર વરસાદ, રોગ-દુઃખમાંથી મુક્તિ અને ધર્મયુક્ત રાજ્યનો ઉદય—આ ફળ પિપ્પલાદની પ્રતિજ્ઞા અને ક્ષેત્રમાહાત્મ્યના આધાર પર પ્રગટ થાય છે.
Adhyaya 177
पञ्चपिण्डिकोत्पत्तिमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of the Origin of Pañcapinḍikā)
આ અધ્યાયમાં સૂત ઋષિઓ સાથે સંવાદરૂપે તીર્થ‑વિધિ અને વ્રતકર્મનું વર્ણન કરે છે. ગૌરીને અહીં “પંચપિંડિકા” કહેવામાં આવી છે; જ્યેષ્ઠ માસના શુક્લપક્ષમાં, સૂર્ય વૃષ રાશિમાં હોય ત્યારે સ્ત્રીઓ દેવી ઉપર જલયંત્ર (જલધારા ઉપકરણ) સ્થાપી પૂજા કરે છે. આ ક્રિયાને અનેક કઠિન વ્રતોનો સંક્ષિપ્ત વિકલ્પ અને ગૃહસ્થ‑સૌભાગ્ય આપનાર પુણ્યકર્મ તરીકે દર્શાવવામાં આવ્યું છે. પછી ઋષિઓ “પાંચ પિંડ”ના તાત્ત્વિક આધાર વિશે પૂછે છે. સૂત કહે છે કે દેવી સર્વવ્યાપી પરાશક્તિ છે, જે સૃષ્ટિ અને રક્ષણ માટે પંચતત્ત્વ—પૃથ્વી, જળ, તેજ, વાયુ, આકાશ—રૂપે પંચવિધ સ્વરૂપ ધારણ કરે છે; આ સ્વરૂપની ઉપાસનાથી પુણ્ય બહુગુણું થાય છે. ત્યારબાદ લક્ષ્મી કાશીના રાજા અને પ્રિય રાણી પદ્માવતીની કથા કહે છે—પદ્માવતી જળસ્થળે માટીની પંચપિંડિકાની નિત્ય પૂજા કરીને સૌભાગ્ય વધારતી હોવાથી સહ‑રાણીઓ રહસ્ય પૂછે છે. પદ્માવતી પંચતત્ત્વસંબંધિત “પંચ‑મંત્ર” જણાવે છે અને રણમાં સંકટ સમયે રેતથી પૂજા કરીને દેવીકૃપા મેળવે છે, પછી સમૃદ્ધિ પામે છે. અંતે પંચ‑મંત્ર (તત્ત્વનમસ્કાર) સ્પષ્ટ આપવામાં આવ્યા છે, હાટકેશ્વર ક્ષેત્રે લક્ષ્મીની પ્રતિષ્ઠાનો ઉલ્લેખ છે, અને ત્યાં પૂજા કરનાર સ્ત્રીઓ પતિપ્રિયા તથા પાપમુક્ત થાય છે એવી ફલશ્રુતિ કહેવામાં આવી છે.
Adhyaya 178
Pañcapinḍikā-Gauryutpatti Māhātmya (The Glory of the Emergence of Pañcapinḍikā Gaurī) | पञ्चपिण्डिकागौर्युत्पत्तिमाहात्म्यम्
આ અધ્યાય બહુ-વક્તૃત્વવાળી તત્ત્વચર્ચા રૂપે ગોઠવાયેલો છે. લક્ષ્મી પોતાની વ્યથા કહે છે—ગૌરીપૂજનથી રાજલક્ષ્મી મળી, છતાં સંતાનના અભાવે દુઃખ રહે છે. ચાતુર્માસ્ય દરમિયાન આનર્ત રાજાના મહેલમાં દુર્વાસા મુનિ આવે છે; ઉત્તમ আতિથ્ય અને શુશ્રૂષાથી પ્રસન્ન થઈ તેઓ ઉપદેશ આપે છે કે દેવસન્નિધિ લાકડાં, પથ્થર કે માટીમાં સ્વયંસિદ્ધ નથી; મંત્ર સાથે જોડાયેલા ભાવથી જ દિવ્ય પ્રકટતા થાય છે. દુર્વાસા રાત્રિના પ્રહરો મુજબ ચારરૂપ ગૌરીની રચના કરી ધૂપ, દીપ, નૈવેદ્ય, અર્ઘ્ય વગેરે અર્પણ સાથે વિશેષ આવાહનયુક્ત નિયમવ્રત જણાવે છે; પ્રાતઃ બ્રાહ્મણ દંપતીને દાન અને અંતે વાહન-પ્રેરણ તથા નિક્ષેપરૂપ સમાપનવિધિ પણ કહે છે. પછી દેવીનો સુધારક આદેશ આવે છે—ચારેય રૂપોને જળમાં વિસર્જિત ન કરશો; હાટકેશ્વર-ક્ષેત્રમાં પ્રતિષ્ઠા કરશો તો સ્ત્રીકલ્યાણ માટે અક્ષય ફળ મળે. લક્ષ્મી વર માગે છે—માનવ ગર્ભધારણની પુનરાવૃત્તિથી મુક્તિ અને વિષ્ણુ સાથે શાશ્વત સંયોગ; ફલશ્રુતિમાં શ્રદ્ધાળુ પાઠકોને સ્થિર લક્ષ્મી અને દુર્ભાગ્યનિવારણનું વચન છે.
Adhyaya 179
Puṣkara-trayotpatti and Yajña-samārambha in Hāṭakeśvara-kṣetra (पुष्करत्रयोत्पत्ति–यज्ञसमारम्भः)
આ અધ્યાયમાં સૂતજી હાટકેશ્વર-ક્ષેત્રમાં સ્થિત ‘પુષ્કર-ત્રય’નું મહાત્મ્ય વર્ણવે છે. તેના દર્શન, સ્પર્શ અથવા નામોચ્ચાર માત્રથી પાપ સૂર્યોદયે અંધકાર નાશ પામે તેમ દૂર થાય છે. ઋષિઓ પૂછે છે કે બ્રહ્મતીર્થ તરીકે પ્રસિદ્ધ પુષ્કર અહીં કેવી રીતે સ્થિત થયું. સૂતજી નારદ-બ્રહ્મ સંવાદ કહે છે. નારદ કલિયુગમાં ધર્મરાજ્ય, યજ્ઞાચાર અને સામાજિક મર્યાદાના પતનની વાત બ્રહ્માને જણાવે છે. કલિનો પ્રભાવ પુષ્કરને પણ દૂષિત કરશે એવી ચિંતા થતાં બ્રહ્મા કલિરહિત સ્થાને તીર્થ સ્થિર કરવાનો નિશ્ચય કરે છે. તે એક પદ્મ પૃથ્વી પર પાડે છે; તે હાટકેશ્વર પ્રદેશમાં વેદવિદ, સંયમી બ્રાહ્મણો અને તપસ્વીઓ વચ્ચે પડે છે. પદ્મ ત્રણ વાર ખસે છે અને ત્રણ ગર્ત બને છે; તે નિર્મળ જળથી ભરાઈ જ્યેષ્ઠ, મધ્ય અને કનીયક—ત્રણ પુષ્કર કુંડ બને છે. બ્રહ્મા આવી ક્ષેત્રની સ્તુતિ કરે છે, સ્નાનફળ તથા કાર્તિક શ્રાદ્ધનું મહાત્મ્ય (ગયાશીર્ષ સમ પુણ્ય) જાહેર કરે છે અને યજ્ઞની તૈયારી શરૂ કરે છે. વાયુને આજ્ઞા આપી ઇન્દ્રાદિ દેવગણોને બોલાવે છે; ઇન્દ્ર જરૂરી સામગ્રી અને યોગ્ય બ્રાહ્મણો લાવે છે, અને બ્રહ્મા વિધિપૂર્વક પૂર્ણ દક્ષિણાસહ યજ્ઞ સંપન્ન કરે છે.
Adhyaya 180
Brahmayajñopākhyāna: Ṛtvig-vyavasthā, Yajñamaṇḍapa-nirmāṇa, and Deva-sahāya (Chapter 180)
આ અધ્યાયમાં ઋષિઓ સૂતને પૂછે છે કે પવિત્ર ક્ષેત્રમાં બ્રહ્માએ કરેલા અદભુત યજ્ઞમાં કયા દેવનું પૂજન થાય છે, કયા કયા ઋત્વિજ કયા પદે રહે છે, કેવી દક્ષિણા આપવામાં આવે છે અને અધ્વર્યુ વગેરે કર્મકારોની નિયુક્તિ કેવી રીતે થાય છે. સૂત યજ્ઞની વિધિપૂર્ણ ગોઠવણી અને ક્રમનું વર્ણન કરે છે. ઇન્દ્ર અને શંભુ પોતાના દિવ્ય પરિજન સાથે સહાય માટે આવે છે. બ્રહ્મા શાસ્ત્રોક્ત আতિથ્ય કરીને તેમને કાર્યવિભાગ આપે છે. પછી વિશ્વકર્માને યજ્ઞમંડપ તથા તેના અંગો—પત્નીશાળા, વેદી, અગ્નિકુંડ, પાત્ર-ચષક, યૂપ, પાકખાત, વિસ્તૃત ઇષ્ટકાવિન્યાસ—અને હિરણ્મય પુરુષની સુવર્ણ પ્રતિમા બનાવવાનો આદેશ આપે છે. બૃહસ્પતિને સોળ યોગ્ય ઋત્વિજોને બોલાવવાની જવાબદારી સોંપાય છે; બ્રહ્મા સ્વયં તેમની પરીક્ષા કરીને નિયુક્તિ કરે છે. અંતે હોતા, અધ્વર્યુ, ઉદગાતા, અગ્નીધ્ર, બ્રહ્મા વગેરે સોળ ઋત્વિજોના પદોની યાદી આપવામાં આવે છે અને દીક્ષા તથા યજ્ઞારંભમાં સહકાર માટે બ્રહ્મા વિનયપૂર્વક પ્રાર્થના કરે છે.
Adhyaya 181
गायत्रीतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् (Gayatrī-tīrtha Māhātmya: The Glory and Origin of Gayatrī Tīrtha)
અધ્યાય 181 હાટકેશ્વર-ક્ષેત્રમાં યજ્ઞકર્મની વૈધતા અંગે ધર્મ-ન્યાયસંગત વિવાદ વર્ણવે છે. સ્થાનિક નાગર બ્રાહ્મણોને અવગણીને પદ્મજા બ્રહ્મા પરદેશી ઋત્વિજોથી યજ્ઞ કરાવતા હોવાથી નાગરો ક્રોધિત થાય છે અને મધ્યગને દૂત બનાવી સામનો કરે છે. તેઓ કહે છે—અમને વંચિત કરીને કરાયેલ યજ્ઞ/શ્રાદ્ધ નિષ્ફળ છે; આ અધિકાર પૂર્વેના ક્ષેત્રદાનમાં સીમાઓ સાથે નિશ્ચિત થયો છે. બ્રહ્મા શાંત વચનોથી પ્રક્રિયાની ભૂલ સ્વીકારી નિયમ સ્થાપે છે—આ ક્ષેત્રમાં નાગરોને છોડીને કરેલું કર્મ ફળહીન; તેમજ નાગરો ક્ષેત્ર બહાર કરે તો તે પણ નિષ્ફળ—આ રીતે પરસ્પર અધિકારવ્યવસ્થા બને છે. પછી યજ્ઞ પૂર્ણ કરવાની તાત્કાલિકતા આવે છે. સાવિત્રી વિલંબ કરે છે; તેને લાવવા નારદ, પછી પુલસ્ત્ય પ્રયત્ન કરે છે. સમય ઓછો થતાં ઇન્દ્ર એક ગોપકન્યાને લાવે છે; તેને વિધિપૂર્વક સંસ્કાર કરીને બ્રહ્મા માટે વિવાહયોગ્ય બનાવાય છે. રુદ્રાદિ દેવો અને બ્રાહ્મણો તેને ‘ગાયત્રી’ તરીકે માન્યતા આપી વિવાહ કરાવે છે જેથી યજ્ઞ પૂર્ણ થાય. અંતે તીર્થફલશ્રુતિ—આ સ્થાન મંગલ અને સમૃદ્ધિદાયક; અહીં પાણિગ્રહણ, પિંડદાન, કન્યાદાન વગેરે કરવાથી વિશેષ પુણ્ય મળે છે.
Adhyaya 182
रूपतीर्थोत्पत्तिपूर्वकप्रथमयज्ञदिवसवृत्तान्तवर्णनम् (Origin of Rūpatīrtha and the Account of the First Day of the Sacrifice)
આ અધ્યાયમાં યજ્ઞમંડપમાં બનેલી એક દિવ્ય-વિધિપ્રધાન ઘટના વર્ણવાય છે. બ્રહ્મા ગાયત્રી સાથે યજ્ઞશાળામાં પ્રવેશે છે અને માનવભાવ ધારણ કરીને દંડ, અજિન, મેખલા તથા મૌનવ્રત જેવા વૈદિક ચિહ્નો સાથે યજ્ઞની તૈયારી કરાવે છે. પ્રવર્ગ્ય સમયે જાલ્મ નામનો નગ્ન, કપાલધારી તપસ્વી અન્ન માગે છે; ઇનકાર થતાં તેનું કપાલ ફેંકી દેવામાં આવે છે, પરંતુ તે અદ્ભુત રીતે અનેક બની યજ્ઞપરિસર ભરાઈ જાય છે અને યજ્ઞમાં વિઘ્ન ઊભું કરે છે. બ્રહ્મા ધ્યાનથી તેમાં શૈવ તત્ત્વ ઓળખી મહેશ્વરને શરણ જાય છે. શિવ કહે છે—કપાલ મારું પ્રિય પાત્ર છે અને રુદ્રને અર્પણ ન થવાથી આ અવરોધ થયો; તેથી કપાલના માધ્યમથી રુદ્રાર્પિત આહુતિઓ આપો, તો યજ્ઞ પૂર્ણ થશે. બ્રહ્મા ભવિષ્યના યજ્ઞોમાં શતરુદ્રીય પાઠ અને માટીના કપાલોમાં રુદ્રાર્પણ સ્વીકારે છે; શિવ ત્યાં કપાલેશ્વર રૂપે ક્ષેત્રરક્ષક બની પ્રગટ થાય છે. ફળશ્રુતિ મુજબ બ્રહ્માના ત્રણ કુંડોમાં સ્નાન અને લિંગપૂજનથી ઉત્તમ આધ્યાત્મિક ફળ મળે છે; કાર્તિક શુક્લ ચતુર્દશીની રાત્રિ જાગરણ જન્મદોષોથી મુક્તિ આપે છે. દક્ષિણમાર્ગથી આવેલા ઋત્વિજ મુનિઓ મધ્યાહ્ન તાપ પછી નજીકના જળમાં સ્નાન કરતાં તેમની વિકૃત આકૃતિ સુંદર બની જાય છે; તેથી તેઓ સ્થળનું નામ ‘રૂપતીર્થ’ રાખે છે અને કહે છે કે અહીં સ્નાનથી જન્મોજન્મ સૌંદર્ય, પિતૃકર્મવૃદ્ધિ અને દાનથી રાજસમૃદ્ધિ પ્રાપ્ત થાય છે. અંતે તેઓ પાછા ફરી રાત્રિભર યજ્ઞવિધિ પર શાસ્ત્રીય ચર્ચા કરે છે—યોગ્ય દેવતાસ્મરણ અને સમ્યક અર્પણથી જ યજ્ઞક્રમ સુરક્ષિત રહે છે.
Adhyaya 183
Nāgatīrthotpatti-māhātmya (Origin and Significance of Nāgatīrtha)
આ અધ્યાયમાં બહુદિવસીય યજ્ઞ દરમ્યાન થયેલ વિઘ્નનું વર્ણન છે. એક યુવાન તપસ્વી બ્રહ્મચારી (બટુ) રમતમાં નિર્વિષ જળસર્પને યજ્ઞસભામાં ફેંકે છે, તેથી ઋત્વિજોમાં ભય અને ગભરાટ ફેલાય છે. સર્પ હોતૃ (અથવા મુખ્ય કર્મકર્તા)ને વળી જાય છે; ક્રોધમાં શાપ ઉચ્ચારાય છે અને બટુ સર્પત્વથી પીડિત થાય છે—યજ્ઞમર્યાદા અને અજાણતાં થયેલા કર્મના પરિણામની પુરાણોક્ત શીખ અહીં પ્રગટ થાય છે. પીડિત બટુ ભૃગુ પાસે શરણ લે છે; ભૃગુ કરુણાથી કહે છે કે સર્પ નિર્વિષ હતો અને દંડ અતિશય થયો. ત્યારબાદ બ્રહ્મા આવી આ ઘટનાને દૈવી આયોજન તરીકે સ્થાપે છે—બટુનું સર્પરૂપ પૃથ્વી પર નવમા નાગવંશની સ્થાપનાનું બીજ બનશે, અને મંત્ર તથા ઔષધવિદ્યાના સાધકોને તે નાગો હાનિ નહીં કરે એમ નિયમિત થશે. હાટકેશ્વર ક્ષેત્રમાં એક સુંદર જળસ્ત્રોતને ‘નાગતીર્થ’ તરીકે પ્રતિષ્ઠિત કરવામાં આવે છે. શ્રાવણ કૃષ્ણપક્ષની પંચમી (ભાદ્રપદનો પણ ઉલ્લેખ)એ ત્યાં સ્નાન-પૂજાનું વિધાન છે; સર્પભય નિવારણ, વિષપીડિતને શાંતિ, દુર્ભાગ્યહરણ અને સંતાનલાભ જેવા ફળો જણાવાયા છે. વાસુકિ, તક્ષક, પુણ્ડરીક, શેષ, કાલિય વગેરે મહાનાગોની સભા વર્ણવાય છે; બ્રહ્મા તેમને યજ્ઞરક્ષાનું કાર્ય સોંપી નાગતીર્થમાં સમયાંતરે સન્માન સ્થાપે છે. આ માહાત્મ્યનું શ્રવણ, પાઠ, લેખન અને સંરક્ષણ કરવાથી પણ રક્ષા મળે છે; જ્યાં ગ્રંથ રાખવામાં આવે ત્યાં અભય પ્રાપ્ત થાય છે એમ ફલશ્રુતિ કહે છે.
Adhyaya 184
पिंगलोपाख्यानवर्णनम् | Piṅgalā-Upākhyāna (Narrative of Piṅgalā) on the Third Day of the Brahmayajña
આ અધ્યાયમાં બ્રહ્મયજ્ઞના ત્રીજા દિવસે યજ્ઞમંડપનું વિધિવત્ દૃશ્ય આવે છે. ઋત્વિજ પુરોહિતો પોતાના-પોતાના કર્મમાં વ્યસ્ત છે; પક્વ અન્ન, ઘૃત-દૂધની સમૃદ્ધિ અને દાન માટે પૂરતું ધન—આ બધું યજ્ઞની ઐશ્વર્યસભરતા દર્શાવે છે. આવી સમૃદ્ધિ વચ્ચે પણ પરમ જ્ઞાનની જિજ્ઞાસા ઊઠે છે. ત્યારે ત્રિકાલદર્શી સમાન એક જ્ઞાની અતિથિ આવે છે, તેનું સન્માન થાય છે અને પુરોહિતો તેની અદભુત દૃષ્ટિનું કારણ પૂછે છે. અતિથિ પોતાનું જીવનવૃત્તાંત કહીને છ “ગુરુ” દર્શાવે છે—પિંગલા નામની વેશ્યા, કુરર પક્ષી, સર્પ, સારંગ મૃગ, બાણ બનાવનાર ઇષુકાર અને એક કન્યા. તેનો ઉપદેશ એ છે કે જ્ઞાન માત્ર એક માનવ ગુરુ પાસેથી જ નહીં, પરંતુ જીવજંતુઓના વર્તનનું ધ્યાનપૂર્વક નિરીક્ષણ અને મનનથી પણ પ્રાપ્ત થાય છે. પિંગલાનો પાઠ મુખ્ય છે—આશા-બંધ તૃષ્ણાથી દુઃખ વધે છે, અપેક્ષા છોડવાથી શાંતિ મળે છે; તે ચિંતાભર્યું રાહ જોવું અને સ્પર્ધાત્મક દેખાડો ત્યજીને સંતોષથી સૂઈ જાય છે. વાર્તાકાર પણ એ જ વૈરાગ્ય અપનાવી આંતરિક શાંતિથી શરીરને લાભ—વિશ્વામ, પાચન અને બળ—થાય છે એમ કહે છે. અંતે નીતિ—પ્રાપ્તિથી ઇચ્છા વધે છે; તેથી દિવસનું આચરણ એવું રાખો કે રાત્રે નિર્ભય અને નિર્વિઘ્ન નિદ્રા આવે.
Adhyaya 185
अतिथ्य-पूजा, वैराग्योपदेशः, यज्ञपुरुष-स्मरणविधिः (Hospitality Worship, Instruction in Renunciation, and the Protocol of Remembering Yajñapuruṣa)
આ અધ્યાયમાં અતિથિ-રૂપ યતિ બ્રાહ્મણસમૂહને ઉપદેશરૂપ આત્મકથા કહે છે. તે સમજાવે છે કે ધનાસક્તિથી સમાજમાં હેરાનગતિ અને મનમાં થાક વધે છે. કુરર પક્ષીના દૃષ્ટાંતથી તે શીખે છે કે જે વસ્તુ માટે ઝઘડો થાય તેને છોડતાં જ કલહ શમે; તેથી તે પોતાનું ધન સ્વજનોમાં વહેંચી શાંતિ પામે છે. પછી સર્પથી તે જાણે છે કે ઘર બાંધવું અને સંપત્તિ પર ‘મારું’ એવો અભિમાન બાંધણ અને દુઃખનું કારણ છે; સાચા યતિના લક્ષણો—નિયત નિવાસ, મધુકરી ભિક્ષા, સમત્વ—અને સંન્યાસપતનનાં કારણો પણ જણાવે છે. ભ્રમર પાસેથી તે અનેક શાસ્ત્રોમાંથી ‘સાર’ ગ્રહણ કરવાની રીત શીખે છે, અને ઇષુકાર (બાણ બનાવનાર) પાસેથી એકચિત્તતા બ્રહ્મજ્ઞાનનું દ્વાર છે એમ સમજે છે. તે આંતરિક સૂર્ય-સ્વરૂપ/વિશ્વરૂપ તત્ત્વમાં મન સ્થિર કરી સાધના કરે છે. કન્યાના કંકણોના દૃષ્ટાંતથી—ઘણા હોય તો અવાજ, બે હોય તો અથડામણ, એક હોય તો નિઃશબ્દ—એવું જાણી એકાંત વિહાર અને ગહન જ્ઞાનનો માર્ગ સ્વીકારે છે. પછી સૂતપ્રસંગમાં દેવો અને ઋષિઓ આવે છે, વર આપે છે અને યજ્ઞભાગ વિના દેવતા-પ્રાપ્તિ વિષે વિવાદ થાય છે. મહાદેવ નિયમ સ્થાપે છે કે ભવિષ્યના શ્રાદ્ધોમાં (દૈવ/પિતૃ કર્મમાં) અંતે યજ્ઞપુરુષ—હરિ-સ્વરૂપ—નું આવાહન અને પૂજન કરવું જ જોઈએ; નહિ તો કર્મ નિષ્ફળ બને. અતિથિ હાટકેશ્વર-ક્ષેત્રમાં પોતાના તીર્થનો ઉલ્લેખ કરે છે અને અંગારક-યુક્ત ચતુર્થીએ ત્યાં સ્નાન કરવાથી સર્વતીર્થફળ મળે એમ કહે છે. અંતે યજ્ઞારંભ માટે વિધિપૂર્વક તૈયારી થાય છે.
Adhyaya 186
अतिथिमाहात्म्यवर्णनम् (Atithi-māhātmya: Theological Discourse on the Glory of Hospitality)
આ અધ્યાયમાં ઋષિઓ ગૃહસ્થના અતિથિ‑કૃત્ય સાથે જોડાયેલ પરમ માહાત્મ્યનું વિસ્તૃત વર્ણન માંગે છે. સૂત કહે છે કે અતિથિ‑સત્કાર ગૃહસ્થધર્મનો સર્વોચ્ચ અંગ છે; અતિથિનો અપમાન ધર્મનાશક અને પાપવર્ધક છે, જ્યારે સન્માન પુણ્યનું રક્ષણ કરે છે અને ચિત્તને સ્થિર કરે છે। અતિથિઓ ત્રણ પ્રકારના જણાવાયા છે—શ્રાદ્ધીય (શ્રાદ્ધ સમયે આવનાર), વૈશ્વદેવીય (વૈશ્વદેવ સમયે આવનાર) અને સૂર્યોઢ (ભોજન પછી અથવા રાત્રે આવનાર). દરેક માટે યોગ્ય સ્વાગત, આસન, અર્ઘ્ય‑પાદ્ય અને ભક્તિપૂર્વક અન્નદાનનું વિધાન છે; કુલ‑ગોત્રની કઠોર પૂછપરછ ન કરીને યજ્ઞોપવીત વગેરે લક્ષણ જોઈ શ્રદ્ધાથી સેવા કરવી। અતિથિ સંતોષને દેવતાઓ તથા વિશ્વતત્ત્વોની પ્રસન્નતા સમાન ગણાવવામાં આવે છે. અંતે પુનઃ પ્રતિપાદિત થાય છે કે ગૃહસ્થના નૈતિક જીવનમાં અતિથિ સમગ્ર દૈવી ઉપસ્થિતિનો પ્રતિનિધિ છે।
Adhyaya 187
राक्षसप्राप्यश्राद्धवर्णनम् (Account of Śrāddha Offerings Accruing to a Rākṣasa)
સૂતે ચોથા દિવસે યજ્ઞમાં બનેલો પ્રસંગ વર્ણવે છે. પ્રાસ્તાતૃએ હોમ માટે પશુનો ગુડ-ભાગ અલગ રાખ્યો હતો; ભૂખથી પ્રેરિત એક યુવાન બ્રાહ્મણે તે ખાઈ લીધો. તેથી હવિ દૂષિત થઈ અને યજ્ઞમાં વિઘ્ન ઊભું થયું. પ્રાસ્તાતૃના શાપથી તે યુવાન વિકૃત રૂપ ધરાવતો રાક્ષસ બન્યો; ઋત્વિજોએ રક્ષામંત્રો અને દેવપ્રાર્થનાઓથી યજ્ઞનું રક્ષણ કર્યું. આ પીડિત રાક્ષસ પુલસ્ત્યપુત્ર વિશ્વાવસુ તરીકે ઓળખાય છે. તે લોકપિતામહ બ્રહ્માની શરણમાં જઈ સ્વીકારે છે કે અજાણતાં નહીં, પરંતુ ઇચ્છા-પ્રેરિત થઈ આ દોષ થયો. યજ્ઞસિદ્ધિ માટે બ્રહ્મા શાપ પાછો ખેંચવા વિનંતી કરે છે, પરંતુ પ્રાસ્તાતૃ પોતાનું વચન અચલ કહી શાપ નિવર્તાવતા નથી. ત્યારે સમાધાન નક્કી થાય છે—ચામત્કારપુરના પશ્ચિમમાં વિશ્વાવસુને સ્થાન આપી, અન્ય દુષ્ટ સત્તાઓ પર અધિકાર આપીને, નાગરના હિત માટે નિયામક-રક્ષક રૂપે સ્થાપિત કરવામાં આવે છે. આગળ જણાવે છે કે દક્ષિણા વિનાનું, તિલ-દર્ભ વિહિન, અપાત્રને આપેલું, અશૌચ/અશુદ્ધ સ્થિતિમાં, અપવિત્ર પાત્રમાં, અકાળે અથવા વિધિભંગથી કરેલું શ્રાદ્ધ રાક્ષસનો “ભાગ” બને છે—આ શ્રાદ્ધશુદ્ધિ માટે ચેતવણીરૂપ સૂચિ છે.
Adhyaya 188
औदुम्बरी-माहात्म्यं तथा मातृगण-गमनं सावित्रीदत्त-शापवर्णनम् (Audumbarī’s Mahatmya; the arrival of the Mothers; Savitrī’s curse)
આ અધ્યાયમાં વૈદિક યજ્ઞનું પરિસર—સદસ, ઋત્વિજોની પસંદગી, હોમનો ક્રમ, અધ્વર્યૂના નિર્દેશો અને ઉદ્ગાતાના સામગાન-સંબંધિત કર્મ—વિધિપૂર્વક વર્ણવાય છે. એ સમયે ગંધર્વ પર્વતની પુત્રી, જાતિસ્મરા ઔદુમ્બરી, સામગીતિથી આકર્ષાઈ શઙ્કુ-ચિહ્નિત યજ્ઞવિધિ જોઈ સભામાં આવે છે. તે ઉદ્ગાતાની ભૂલ સુધારી દક્ષિણાગ્નિમાં તત્કાળ હોમ કરાવવાનો આદેશ આપે છે અને યજ્ઞમાં સૂક્ષ્મ વિધાનશુદ્ધિ રક્ષક તથા અનિવાર્ય છે એમ સ્થાપે છે. સંવાદમાં તેનો પૂર્વશાપ પ્રગટ થાય છે—તાન/મૂર્ચ્છના જેવા સંગીત-તકનીકી ભેદો પર ઉપહાસ કરવાથી નારદે તેને મનુષ્યજન્મનો શાપ આપ્યો; મુક્તિની શરત—પિતામહ-યજ્ઞના નિર્ણાયક ક્ષણે તે વચન બોલે અને સર્વ દેવોની સભામાં તેની ઓળખ સ્વીકારાય. ઔદુમ્બરી ભવિષ્યના યજ્ઞો માટે સ્થાયી નિયમ માગે છે—સદસના મધ્યમાં તેની પ્રતિમા સ્થાપિત થાય અને શઙ્કુ-ગ્રહણ/પ્રવર્તન પહેલાં તેની પૂજા થાય. દેવગણ અને ઉદ્ગાતા તેને બાંધક વિધાન તરીકે માન્ય કરે છે અને ફળશ્રુતિ કહે છે કે ફળ, વસ્ત્ર, આભૂષણ, ગંધ-અનુલેપન વગેરે અર્પણ કરવાથી પુણ્ય અનેકગણું વધે છે. પછી નગરની સ્ત્રીઓ કૌતુક અને ભક્તિથી આવી પૂજા કરે છે; તેના માનવી માતા-પિતા આવે છે, પરંતુ સ્વર્ગીય ગતિની રક્ષા માટે તે તેમને સાષ્ટાંગ પ્રણામથી રોકે છે. આગળ વિશાળ દેવસભા અને છ્યાસી માતૃગણ આવે છે અને સ્થાન-માન માગે છે. પદ્મજ બ્રહ્મા ‘નાગરજન્મા’ વિદ્વાન પ્રતિનિધિને દરેક સમૂહને પ્રદેશાનુસાર આસન-સીમા ફાળવવા કહે છે, જેથી દિવ્ય આગમન વ્યવસ્થિત પવિત્ર ભૂગોળમાં રૂપાંતરિત થાય છે. ત્યારે સાવિત્રી માન-સન્માનમાં ઉપેક્ષા અનુભવતાં શાપ આપે છે—માતૃગણનું ગમન મર્યાદિત થશે, ઋતુઓની અતિશયતા સહન કરવી પડશે, અને નગરોમાં પૂજા તથા નિવાસ (પ્રાસાદ) નહીં મળે. આમ અધ્યાય યજ્ઞવિધિની ચોકસાઈ, ઔદુમ્બરી-પ્રતિષ્ઠાનો નિયમ, દેવસમૂહોની સ્થાનવ્યવસ્થા અને માન-વિતરણમાં ભૂલથી શાપજન્ય બંધનો ઊભા થાય તેવી ચેતવણી આપે છે.
Adhyaya 189
औदुम्बर्युत्पत्तिपूर्वकतत्प्राग्जन्मवृत्तान्तवर्णनम् (Origin of Audumbarī and Account of Prior Birth; Hāṭakeśvara-kṣetra Māhātmya)
આ અધ્યાયમાં શાપગ્રસ્ત ગંધર્વ-સ્ત્રીઓ—જેઓ રાત્રે નૃત્ય-ગીતથી જીવન ચલાવે છે અને સમાજમાં અવગણિત છે—દેવી ઔદુમ્બરી પાસે વિલાપ કરીને કલ્યાણનો માર્ગ પૂછે છે. દેવી સાવિત્રીના શાપની અચલતા સ્વીકારી તેને રક્ષણરૂપ વરદાન તરીકે સમજાવે છે—તેમને ‘અડસઠ ગોત્રો’માં નિશ્ચિત સ્થાન-ભૂમિકા મળશે અને સ્થાનવિશેષની નિયમિત પૂજાથી તેમને માન્યતા પ્રાપ્ત થશે. પછી નગર-મંદિરની પરંપરા વર્ણવાય છે—જે ઘરમાં મંડપસંબંધિત રીતે વિશેષ સમૃદ્ધિ વધે, તેણે નિર્ધારિત અર્પણ/વ્રત કરવું જોઈએ. નગરદ્વારે સ્ત્રીઓનું એક વિશેષ કર્મ, હાસ્ય-હાવભાવ સાથે અને બલિસદૃશ અર્પણો સાથે, કરવાનું વિધાન છે; પાલનથી યજ્ઞભાગ સમાન તૃપ્તિ મળે છે, અને અવગણનાથી સંતાનહાનિ, રોગ વગેરે અનિષ્ટ થાય છે એમ કહે છે. આગળ દેવશર્મા અને તેની પત્નીની કથાથી નારદના પૂર્વશાપને આધારે ઔદુમ્બરીનું માનવદેહમાં અવતરણ તથા દેવીની ઉપસ્થિતિ અને વિધિ-અધિકારનું કારણકથન થાય છે. અંતે ઉત્સવ અને અવભૃથ-સ્નાનના પ્રસંગો સાથે ક્ષેત્રને સર્વતીર્થમય ગણાવી, ખાસ કરીને પૂર્ણિમાના દિવસે—વિશેષતઃ સ્ત્રીઓ દ્વારા કરાયેલા વ્રતોનું અદભુત ફળ પ્રતિપાદિત થાય છે.
Adhyaya 190
ब्रह्मयज्ञावभृथ-यक्ष्मतीर्थोत्पत्ति-माहात्म्य (Brahmā’s Yajña-Avabhṛtha and the Origin-Glory of the Yakṣmā Tīrtha)
આ અધ્યાયમાં સૂતજી દ્વારા બહુસ્તરીય ધર્મ-તત્ત્વનો ઉપદેશ વર્ણવાયો છે. હાટકેશ્વર-ક્ષેત્રમાં એક બ્રાહ્મણ પાંચ રાત્રિનું પઞ્ચરાત્ર વ્રત પૂર્ણ કરીને, કલિયુગમાં કર્મદૂષણના ભયથી ભૂમિના ઉદ્ધાર માટે કયું અર્પણ કરવું તે જાણવા નાગર બ્રાહ્મણોને પૂછે છે. ત્યારે બ્રહ્મા તીર્થોની લોકસ્થિતિ સમજાવે છે—નૈમિષ પૃથ્વી પર, પુષ્કર અંતરિક્ષમાં, અને કુરુક્ષેત્ર ત્રિલોકવ્યાપી; તેમજ કાર્તિક શુક્લ એકાદશીથી પૂર્ણિમા સુધી પુષ્કરનું પૃથ્વી પર સુલભ સાન્નિધ્ય રહે છે. શ્રદ્ધાથી કરેલું સ્નાન અને શ્રાદ્ધ અક્ષય ફળ આપે છે એમ કહે છે. પછી યજ્ઞસમાપ્તિનો પ્રસંગ આવે છે. પુલસ્ત્ય ઋષિ આવી વિધિની શુદ્ધતા નિશ્ચિત કરે છે અને વરુણ-સંબંધિત સમાપન કર્મો, ખાસ કરીને અવભૃથ સ્નાન, નિર્દેશે છે—તે ક્ષણે તીર્થોનું સંગમ થાય છે અને ભાગ લેનાર પવિત્ર થાય છે. ભીડને કારણે બ્રહ્મા ઇન્દ્રને બાંસ સાથે બાંધેલી મૃગચર્મને જળમાં નાખી સ્નાનકાળનો સંકેત આપવા કહે છે; ઇન્દ્ર વાર્ષિક રાજકીય પુનરાવર્તનની વિનંતી કરે છે, જેથી સ્નાન કરનારને રક્ષા, વિજય અને વર્ષભરના પાપનો ક્ષય થાય. અંતે યક્ષ્મા નામનો રોગદેવ બ્રહ્માને પ્રાર્થના કરે છે—યજ્ઞફળ માટે બ્રાહ્મણસંતોષ અનિવાર્ય છે, તેથી વિધિમાં માન્યતા આપો. બ્રહ્મા અગ્નિ ધરાવતા ગૃહસ્થો માટે વૈશ્વદેવના અંતે બલિનો નિયમ સ્થાપે છે અને નાગર સંદર્ભમાં યક્ષ્માનો ઉદ્ભવ નહીં થાય એવી કારણકથા સાથે આશ્વાસન આપે છે. આ રીતે અધ્યાય તીર્થોત્પત્તિ-માહાત્મ્ય અને આચારનિયમ—બન્નેનું પ્રતિપાદન કરે છે.
Adhyaya 191
सावित्र्या यज्ञागमनकालिकोत्पाताद्यपशकुनोद्भववर्णनम् | Savitrī’s Journey to the Sacrifice and the Arising of Omens
ઋષિઓએ સૂતને પૂછ્યું—પહેલાં સાવિત્રી અને ગાયત્રીનો ઉલ્લેખ શા માટે થયો, યજ્ઞમાં પત્ની-રૂપે ગાયત્રીનો સંબંધ કેવી રીતે બંધાયો, અને સાવિત્રી યજ્ઞમંડપ તરફ જઈ પત્નીશાળામાં કેવી રીતે પ્રવેશી. સૂતે કહ્યું—પતિની સ્થિતિ સમજી સાવિત્રીએ પોતાનો સંકલ્પ દૃઢ કર્યો અને ગૌરી, લક્ષ્મી, શચી, મેધા, અરુંધતી, સ્વધા, સ્વાહા, કીર્તિ, બુદ્ધિ, પુષ્ટિ, ક્ષમા, ધૃતિ વગેરે દિવ્ય પત્નીઓ તથા ઘૃતાચી, મેનકા, રંભા, ઉર્વશી, તિલોત્તમા વગેરે અપ્સરાઓને સાથે લઈને પ્રસ્થાન કર્યું। ગંધર્વ-કિન્નરોના ગીત-વાદ્ય સાથે આનંદથી આગળ વધતાં સાવિત્રીને વારંવાર અપશકુન દેખાયા—જમણી આંખ ફડકવી, પશુઓની અશુભ ચાલ, પક્ષીઓના ઉલટા સ્વર, અને શરીરમાં સતત સ્ફુરણ; તેથી તેના મનમાં વ્યાકુલતા ઊઠી. પરંતુ સાથે આવેલી દેવીઓ પરસ્પર ગાન-નૃત્યની સ્પર્ધામાં મગ્ન હોવાથી સાવિત્રીના આંતરિક ઉથલપાથલને સમજી ન શકી. આ અધ્યાય યજ્ઞ તરફની ઉત્સવી યાત્રામાં શકુન-ઉત્પાતના પુરાણોક્ત સંકેતો દર્શાવી, ધર્મવિવેક અને ભાવતાણને ઉજાગર કરે છે।
Adhyaya 192
सावित्रीमाहात्म्यवर्णनम् (Sāvitrī Māhātmya: The Glory of Sāvitrī at Hāṭakeśvara-kṣetra)
અધ્યાય ૧૯૨ હાટકેશ્વર-ક્ષેત્રમાં સાવિત્રીદેવીના માહાત્મ્યને તીર્થકથા રૂપે વર્ણવે છે. મંગલધ્વનિઓ વચ્ચે નારદ ત્યાં આવે છે અને જનનીને ભાવવિભોર થઈ પ્રણામ કરે છે. ત્યારબાદ યજ્ઞમાં વિકલ્પ વધૂ તરીકે ગોપકન્યાને લાવવામાં આવે છે; તેનું નામ ગાયત્રી રાખી, સમૂહ વચનો દ્વારા તેને ‘બ્રાહ્મણી’ તરીકે જાહેર કરવામાં આવે છે. એ સમયે સાવિત્રી યજ્ઞમંડપમાં પ્રવેશે છે; દેવો અને ઋત્વિજ ભય અને લજ્જાથી મૌન થઈ જાય છે. સાવિત્રી યજ્ઞાચારની અયોગ્યતા અને ધર્મ-સામાજિક અવ્યવસ્થા અંગે દીર્ઘ નૈતિક નિંદા કરે છે અને બ્રહ્મા (વિધિ), ગાયત્રી તથા અનેક દેવો-યાજકોને શાપ આપે છે—જેના કારણે ભવિષ્યમાં પૂજાહાનિ, દુર્ભાગ્ય, બંધન અને યજ્ઞફળક્ષય થશે એમ કારણરૂપે સમજાવવામાં આવે છે. પછી સાવિત્રી પ્રસ્થાન કરતી વખતે પર્વતઢાળ પર પોતાનું પવિત્ર પાદચિહ્ન છોડી જાય છે, જે પાપહર તીર્થચિહ્ન બને છે. પૂર્ણિમાએ પૂજન, સ્ત્રીઓ દ્વારા દીપદાન (નિશ્ચિત શુભફળ), ભક્તિનૃત્ય-ગીતથી શુદ્ધિ, ફળ-અન્નદાન, અલ્પ સામગ્રીથી શ્રાદ્ધ (ગયા-શ્રાદ્ધ સમ પુણ્ય), અને સાવિત્રી સમક્ષ જપથી સંચિત પાપનાશ—આ વિધિઓ જણાવાય છે. અંતે ચમત્કારપુર જઈ દેવીપૂજા કરવાની પ્રેરણા અને પાઠ-શ્રવણથી શુદ્ધિ તથા કલ્યાણની ફલશ્રુતિ આપવામાં આવે છે.
Adhyaya 193
गायत्रीवरप्रदानम् (Gayatrī’s Bestowal of Boons and the Reframing of Curses)
અધ્યાય ૧૯૩ પ્રશ્નોત્તરીય ધાર્મિક સંવાદરૂપે પ્રગટે છે. ઋષિઓ સૂતને પૂછે છે—સાવિત્રી ક્રોધે પ્રસ્થાન કરીને શાપો આપ્યા પછી શું બન્યું, અને શાપબદ્ધ હોવા છતાં દેવો યજ્ઞમંડપમાં કેવી રીતે સ્થિર રહ્યા? સૂત કહે છે કે ત્યારે ગાયત્રી ઊભી થઈને ઉત્તર આપે છે—સાવિત્રીનું વચન અચલ અધિકાર ધરાવે છે; તેને ન દેવો બદલી શકે, ન અસુરો. સાવિત્રીને પરમ પતિવ્રતા અને જ્યેષ્ઠ દેવી તરીકે સ્તુતિ કરીને તેના વાણીબંધનની યોગ્યતા સ્થાપે છે. ગાયત્રી શાપોને સત્ય માનીને પણ પૂરક રૂપે વર-વ્યવસ્થા ગોઠવે છે. બ્રહ્માની પૂજ્યતા અને યજ્ઞમાં કેન્દ્રસ્થાન નિશ્ચિત થાય છે—બ્રહ્મસ્થાનોમાં બ્રહ્મા વિના કર્મ પૂર્ણ થતું નથી; બ્રહ્મદર્શન ખાસ કરીને પર્વદિને બહુગુણ પુણ્ય આપે છે. આગળ ભવિષ્ય પુરાણકથામાં વિષ્ણુના આવનારા જન્મો, દ્વિરૂપ અને સારથી-સેવા; ઇન્દ્રનો કારાવાસ અને બ્રહ્મા દ્વારા મુક્તિ; અગ્નિનું શુદ્ધિકરણ અને ફરી પૂજ્યપાત્રતા; તથા શિવના વૈવાહિક ક્રમમાં ફેરફાર કરીને અંતે હિમાચલપુત્રી ગૌરીને શ્રેષ્ઠ પત્ની તરીકે સ્થાપિત કરવાનું વર્ણન આવે છે. આમ પુરાણની રીત દેખાય છે—શાપો ધર્મતઃ માન્ય રહે છે, પરંતુ વરદાન, પુનર્નિયોજન અને સ્થાન-પૂજાથી જોડાયેલા પુણ્યનિયમો દ્વારા તેમને નૈતિક અને વિધિગત રીતે સમન્વિત કરવામાં આવે છે.
Adhyaya 194
हाटकेश्वरक्षेत्रे कुमारिकातीर्थद्वय–गर्तस्थ–सिद्धिपादुकामाहात्म्यम् (Hāṭakeśvara-kṣetra: The Glory of the Two Kumārīkā Tīrthas and the Hidden Siddhi-Pādukā for Attaining Brahma-jñāna)
આ અધ્યાયમાં સૂત સંવાદરૂપે તત્ત્વોપદેશ કરે છે. આરંભે દેવ-ઋષિઓની સંમતિથી કહેવામાં આવે છે કે જે મર્ત્ય પ્રથમ બ્રહ્માની પૂજા કરીને પછી દેવીની આરાધના કરે છે તે પરમ ગતિ પામે છે; તેમજ સ્ત્રીઓ ગાયત્રીને નમસ્કાર વગેરે શ્રદ્ધાપૂર્વક કરે તો સૌભાગ્ય, શુભ લગ્ન અને ગૃહસ્થસુખ જેવા લોકફળ પણ મળે છે. ત્યારબાદ ઋષિઓ બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને શંકરના આયુષ્ય વિષે પ્રશ્ન કરીને કાળગણનાનું સ્પષ્ટીકરણ માંગે છે. સૂત ત્રુટિ, લવ જેવા સૂક્ષ્મ કાળમાનથી લઈને દિવસ-માસ-ઋતુ-વર્ષ સુધીનો ક્રમ અને માનવવર્ષમાં યુગોની અવધિ સમજાવે છે. દેવતાઓના ‘દિવસ’ અને ‘વર્ષ’ના માન, બ્રહ્મા-વિષ્ણુ-શિવના આયુષ્યપરિમાણ, તથા નિશ્વાસ-ઉચ્છ્વાસ ગણતરી દ્વારા સદાશિવના ‘અક્ષય’ સ્વરૂપનો ઉલ્લેખ કરે છે. ઋષિઓ પૂછે છે—જ્યારે મહાદેવતાઓ પણ નિશ્ચિત કાળ પછી નિવર્તે છે, ત્યારે અલ્પાયુષી મનુષ્ય મોક્ષની વાત કેવી રીતે કરે? સૂત અનાદિ અને સંખ્યાતીત કાળતત્ત્વ સ્થાપિત કરીને કહે છે કે શ્રદ્ધા અને સાધનાથી ઉત્પન્ન બ્રહ્મજ્ઞાન દ્વારા દેવતાઓ સહિત અસંખ્ય જીવો મુક્તિ પામ્યા છે. સ્વર્ગદાયક યજ્ઞો પુનરાવર્તિજનક છે, જ્યારે બ્રહ્મજ્ઞાન પુનર્જન્મનો છેદ કરે છે; અને જન્મોજન્મે જ્ઞાનસંચય ધીમે ધીમે વધે છે એમ પણ સમજાવે છે. અંતે પિતાથી પ્રાપ્ત ઉપદેશ આપે છે—હાટકેશ્વરક્ષેત્રમાં બે કુમારિકાઓ (એક બ્રાહ્મણી, એક શૂદ્રી) દ્વારા સ્થાપિત બે શુભ તીર્થો છે. અષ્ટમી અને ચતુર્દશીએ ત્યાં સ્નાન કરીને ગર્તમાં સ્થિત પ્રસિદ્ધ ગુપ્ત સિદ્ધિ-પાદુકાની પૂજા કરવાથી, એક વર્ષના વ્રતના અંતે બ્રહ્મજ્ઞાનનો ઉદય થાય છે. ઋષિઓ આ વિધાન સ્વીકારી અનુષ્ઠાનનો સંકલ્પ કરે છે.
Adhyaya 195
छान्दोग्यब्राह्मणकन्यावृत्तान्तवर्णनम् (Narrative of the Chāndogya Brāhmaṇa’s Daughter)
અધ્યાય ૧૯૫માં ઋષિઓ અગાઉ ઉલ્લેખિત શૂદ્રી અને બ્રાહ્મણી વિશે તથા હાટકેશ્વર-ક્ષેત્રમાં આવેલા ‘અનુત્તમ તીર્થ-યુગલ’ની ઉત્પત્તિ, નિર્માણ અને ‘પાદુકા’ પ્રતીક સાથે જોડાયેલી પ્રાકટ્ય-પરંપરા વિશે પૂછે છે. સૂત ઉત્તર આપતાં નાગર સમુદાયના ચાંદોગ્ય નામના બ્રાહ્મણનો પરિચય કરાવે છે, જે સામવેદમાં નિષ્ણાત અને ગૃહસ્થધર્મમાં સ્થિર છે. વૃદ્ધાવસ્થામાં તેને શુભલક્ષણવાળી પુત્રી જન્મે છે; તેનું નામ બ્રાહ્મણી રાખવામાં આવે છે અને તેના જન્મથી ઘરમાં તેજ અને આનંદ પ્રસરે છે. સાથે રત્નવતી નામની બીજી કન્યાનો પણ ઉલ્લેખ થાય છે, જેને પ્રકાશમય ઉપમાઓથી વર્ણવવામાં આવે છે. બંને સખીઓ અવિભાજ્ય બની જાય છે—એકસાથે ભોજન, એકસાથે વિશ્રામ—અને તેમનું સ્નેહબંધ કથાનું કેન્દ્ર બને છે. લગ્નની વાત ઊઠતાં વિયોગભયથી બ્રાહ્મણી લગ્ન સ્વીકારતી નથી; સખી વિના નહીં જાઉં એવી પ્રતિજ્ઞા કરે છે અને બળજબરી થાય તો આત્મહાનિની ધમકી આપે છે—ફળે લગ્નનો પ્રશ્ન તેની ઇચ્છા અને સંબંધધર્મની નૈતિક સમસ્યા બની જાય છે. માતા ઉપાય સૂચવે છે કે રત્નવતીનું લગ્ન પણ એ જ ઘર-સંબંધના જાળમાં ગોઠવી સખીપણું જાળવીએ; પરંતુ ચાંદોગ્ય સમાજરીતિ બતાવી તેને નિંદનીય કહી નકારી દે છે. આમ સમાજનિયમ, માતા-પિતાની સત્તા, કન્યાનો સંકલ્પ અને સ્નેહરક્ષા—આ બધાનો સંઘર્ષ આગળ તીર્થકથાની પૃષ્ઠભૂમિ રચે છે.
Adhyaya 196
Bṛhadbala’s Journey to Anarteśa’s City (Dāśārṇādhipati–Anarteśa Alliance Narrative)
સૂત કહે છે—અનર્તદેશના રાજાએ પોતાની પુત્રી રત્નવતીને યૌવનપ્રાપ્ત અને અદ્વિતીય સૌંદર્યથી યુક્ત જોઈ કન્યાદાનધર્મ વિષે વિચાર કર્યો. કાર્યસાધનના લોભથી અયોગ્ય વરને કન્યા આપવી મહાદોષકારી છે અને અનિષ્ટ ફળ આપે છે—એવો નીતિપ્રધાન ઉપદેશ અહીં પ્રગટ થાય છે. યોગ્ય વર ન મળતાં રાજાએ પ્રસિદ્ધ ચિત્રકારોને પૃથ્વીભરમાં મોકલ્યા—યુવાન, કુલિન અને ગુણવાન રાજાઓનાં ચિત્રો બનાવી લાવવા, જેથી રત્નવતી શાસ્ત્રમર્યાદા મુજબ યોગ્ય વર પસંદ કરી શકે અને પિતાનો દોષ ઓછો રહે। આ ચિત્રોમાં દાશાર್ಣના રાજા બૃહદ્બલ સર્વગુણસંપન્ન અને યોગ્ય ઠર્યા. ત્યારબાદ અનર્તનૃપે દૂત દ્વારા બૃહદ્બલને વિવાહનું ઔપચારિક આમંત્રણ મોકલ્યું અને પ્રસિદ્ધ પરમસુંદરી રત્નવતીનો હાથ આપવા પ્રસ્તાવ કર્યો. સંદેશ સાંભળીને બૃહદ્બલ પ્રસન્ન થયા અને ચતુરંગિણી સેનાસહિત તત્કાળ અનર્તેશની નગરી તરફ પ્રસ્થાન કર્યું; આ રીતે બંને રાજાઓની મૈત્રી-યાત્રાનો આરંભ થાય છે।
Adhyaya 197
परावसुप्रायश्चित्तविधानवृत्तान्तवर्णनम् (Parāvasu’s Expiation: Narrative of Prāyaścitta Procedure)
સૂત કહે છે—વિદ્વાન બ્રાહ્મણ વિશ્વાવસુનો પુત્ર પરાવસુ માઘ માસમાં થાક અને પ્રમાદથી એક વેશ્યાના ઘરમાં રહ્યો અને પાણી સમજીને અજાણતાં મદ્ય પી ગયો. કૃત્ય સમજાતાં જ તે ઘોર પશ્ચાત્તાપમાં પડ્યો; શુદ્ધિ માટે શંખતીર્થમાં સ્નાન કરીને સામાજિક દૈન્યભાવથી ગુરુ પાસે જઈ પ્રાયશ્ચિત્ત માગ્યું. મિત્રોએ પહેલાં મજાકમાં અયોગ્ય ઉપાય સૂચવ્યો, પરંતુ પરાવસુ ગંભીર નિવારણ પર અડગ રહ્યો. સ્મૃતિશાસ્ત્રજ્ઞ બ્રાહ્મણો સાથે વિચારણા થઈ; તેમણે ઇચ્છાપૂર્વક અને અજાણતાં થયેલા પાનનો ભેદ કરીને શાસ્ત્રોક્ત પ્રાયશ્ચિત્ત નક્કી કર્યું—જેટલું મદ્ય પીધું હોય તે પ્રમાણમાં અગ્નિતપ્ત ઘૃત પાન. માતા-પિતા પ્રાણહાનિ અને લોકનિંદાના ભયથી આ કઠોર તપ અટકાવવા પ્રયત્ન કરે છે. પછી સમાજ માન્ય ભર્તૃયજ્ઞ (સભાપ્રસંગે હરિભદ્ર સાથે સંકળાયેલા) પાસે નિર્ણય માટે જાય છે. તેઓ દેશ-ધર્મ અને સંદર્ભ મુજબ સમજાવે છે કે હાસ્યમાં બોલાયેલા શબ્દો પણ વિદ્વત્ વ્યાખ્યા અને માન્યતા મળતાં સ્થાનિક ધર્મમાં કાર્યકારી બની શકે. રાજાની સહાયથી ન્યાયસભામાં રાજકન્યા રત્નાવતી માતૃભાવ ધારણ કરીને પ્રતીકાત્મક શુદ્ધિ-પરીક્ષા કરાવે છે—સ્પર્શ અને ઓષ્ઠસંપર્કે રક્ત નહીં, દૂધ પ્રગટ થાય; તેથી પરાવસુની શુદ્ધિ જાહેર રીતે સિદ્ધ થાય છે. અંતે નગરનિયમ થાય—એવા ઘરોમાં મદ્ય અને માંસ નિષિદ્ધ; ઉલ્લંઘન પર દંડ, અને વ્યક્તિગત પ્રાયશ્ચિત્ત જાહેર નૈતિક શાસન સાથે જોડાય છે.
Adhyaya 198
Ratnāvatī–Brāhmaṇī Tapas and the Revelation of the Twin Tīrthas (Śūdrīnāma & Brāhmaṇīnāma) with a Māheśvara Liṅga
અધ્યાયની શરૂઆત રાજવિવાહની વાતચીતથી થાય છે, પરંતુ શુદ્ધિ અને લગ્નયોગ્યતા અંગેના ધર્મ-ન્યાય વિવાદથી તે તૂટી જાય છે. દાશાર্ণનો રાજા રત્નાવતીની પરિસ્થિતિ સાંભળી તેને ‘પુનર્ભૂ’ કહી વંશપતનનો દોષ દર્શાવી પાછો વળી જાય છે. રત્નાવતી અન્ય વરોને નકારે છે; એકદાન-ધર્મનું પ્રતિપાદન કરીને કહે છે કે મનનો સંકલ્પ અને વાણીનું અર્પણ પાણિગ્રહણ વિના પણ લગ્નબંધનને સ્થિર કરે છે. પુનર્વિવાહ કરતાં કઠોર તપ કરવાનું તે નક્કી કરે છે; માતા સમજાવે અને લગ્નની વ્યવસ્થા સૂચવે છે, પરંતુ રત્નાવતી સમાધાન કરતાં આત્મહાનિ સુધીની પ્રતિજ્ઞા કરે છે. તેની સાથી બ્રાહ્મણી રજસ્વલા અવસ્થાથી જોડાયેલા સામાજિક-યાજ્ઞિક બંધનો જણાવે છે અને રત્નાવતી સાથે તપમાં જોડાવાનું નક્કી કરે છે. ભર્તૃયજ્ઞ આચાર્ય ચાંદ્રાયણ, કૃચ્છ્ર, સાંતપન, ષષ્ઠકાલ ભોજન, ત્રિરાત્ર, એકભક્ત વગેરે ક્રમબદ્ધ તપો સમજાવે છે; આંતરિક સમત્વ પર ભાર મૂકે છે અને ક્રોધથી તપફળ નષ્ટ થાય છે એમ ચેતવે છે. રત્નાવતી ઋતુઓ બદલાય તેટલા લાંબા સમય સુધી કઠોર આહારનિયમો સાથે તપ કરીને અદભુત તપોબળ પ્રાપ્ત કરે છે. અંતે શશિશેખર શિવ ગૌરી સાથે પ્રગટ થઈ વર આપે છે. બ્રાહ્મણીની પ્રાર્થના અને રત્નાવતીની યાચનાથી કમળોથી ભરેલું જળાશય ‘શૂદ્રીનામ’ તીર્થ બને છે, તેની જોડે ‘બ્રાહ્મણિનામ’ બીજું તીર્થ પણ પ્રગટે છે અને ધરતીમાંથી સ્વયંભૂ માહેશ્વર લિંગ ઉદ્ભવે છે. શિવ આ તીર્થદ્વય અને લિંગની મહિમા કહે છે—શ્રદ્ધાથી સ્નાન, નિર્મળ જળ/કમળ ગ્રહણ અને પૂજનથી પાપક્ષય તથા દીર્ઘાયુ મળે; ખાસ કરીને ચૈત્ર શુક્લ ચતુર્દશી, સોમવારે. યમ નરકો ખાલી થવાથી વિલાપ કરે છે; ઇન્દ્રને ધૂળથી તીર્થ ઢાંકવાની આજ્ઞા મળે છે, છતાં કલિયુગમાં ત્યાંની માટીથી પવિત્ર તિલક અને એ જ તિથિએ શ્રાદ્ધ કરવું ગયા-શ્રાદ્ધ સમાન ફળદાયક કહેવાયું છે. શ્રવણ-પઠનથી પાપમુક્તિ અને લિંગાર્ચનથી વિશેષ સિદ્ધિની ફલશ્રુતિ સાથે અધ્યાય પૂર્ણ થાય છે.
Adhyaya 199
Adhyāya 199: Trika-Tīrtha Saṅgraha and Kali-yuga Upāya (त्रिकतीर्थसंग्रहः कलियुगोपायश्च)
આ અધ્યાયમાં ઋષિઓ સૂતને પૂછે છે—કલિયુગમાં અલ્પાયુ જીવોએ પૃથ્વી પર કહેલા અસંખ્ય તીર્થોના સ્નાનફળને કેવી રીતે પ્રાપ્ત કરવું? સૂત ધર્મ-સંક્ષેપરૂપે ચોવીસ પવિત્ર તત્ત્વોને આઠ ત્રિકોમાં ગોઠવીને કહે છે—ક્ષેત્ર (કુરુક્ષેત્ર, હાટકેશ્વર-ક્ષેત્ર, પ્રભાસ), અરણ્ય (પુષ્કર, નૈમિષ, ધર્મારણ્ય), પુરી (વારાણસી, દ્વારકા, અવંતી), વન (વૃન્દાવન, ખાંડવ, દ્વૈતવન), ગ્રામ (કલ્પગ્રામ, શાલિગ્રામ, નંદિગ્રામ), તીર્થ (અગ્નિતીર્થ, શુક્લતીર્થ, પિતૃતીર્થ), પર્વત (શ્રીપર્વત, અર્બુદ, રૈવત) અને નદી (ગંગા, નર્મદા, સરસ્વતી)। એક ત્રિકમાં સ્નાન કરવાથી તે ત્રિકનું ફળ, અને સર્વ ત્રિકોમાં સ્નાન કરવાથી અસંખ્ય તીર્થોનું સમગ્ર પુણ્ય મળે છે એમ જણાવે છે। પછી ઋષિઓ હાટકેશ્વર પ્રદેશ વિશે કહે છે કે ત્યાં તીર્થો અને દેવાલયોની સંખ્યા એટલી છે કે સો વર્ષમાં પણ બધું પૂર્ણ ન થાય; તેથી ખાસ કરીને આર્થિક રીતે અસમર્થ લોકો માટે સર્વપુણ્ય અને દેવદર્શનનો સરળ ઉપાય માંગે છે। સૂત પ્રાચીન સંવાદ રજૂ કરે છે—એક રાજા વિશ્વામિત્રને પૂછે છે કે એક જ તીર્થમાં સ્નાનથી સર્વ તીર્થફળ કેવી રીતે મળે. વિશ્વામિત્ર ચાર મુખ્ય તીર્થો અને અનુષ્ઠાનો કહે છે: (1) ગયાસંબંધિત પવિત્ર કૂવો—વિશેષ તિથિ/સૂર્યગ્રહણાદિ સમયે શ્રાદ્ધથી પિતૃઉદ્ધાર; (2) શંખતીર્થ—માઘમાં શંખેશ્વર દર્શન; (3) વિશ્વામિત્ર-પ્રતિષ્ઠિત હરલિંગ ‘વિશ્વામિત્રેશ્વર’—શુક્લ અષ્ટમી સાથે સંકળાયેલ; (4) શક્રતીર્થ (બાલમંડન)—બહુદિવસ સ્નાન અને શક્રેશ્વર દર્શન, ખાસ કરીને આશ્વિન શુક્લ અષ્ટમીમાં। આગળ શ્રાદ્ધવિધિના સૂક્ષ્મ નિયમો આવે છે—સ્થાનોદ્ભવ (સ્થાનિક) યોગ્ય બ્રાહ્મણોની આવશ્યકતા, અયોગ્ય વ્યક્તિ અથવા અશૌચથી કર્મ નિષ્ફળ થવાની ચેતવણી, તેમજ કેટલાક સ્થાનિક વંશો (અષ્ટકુલ વગેરે)ની પ્રાધાન્યક્રમની ચર્ચા। અંતે શાપ-અપરાધ અને બ્રાહ્મણવેષધારી બહિષ્કૃત વ્યક્તિની કથા દ્વારા સામાજિક-યાજ્ઞિક મર્યાદાઓનું કારણ બતાવી ગ્રંથની કર્મફલ-કાર્યક્ષમતાનો તર્ક દૃઢ કરવામાં આવે છે।
Adhyaya 200
Adhyāya 200 — Nāgara-Maryādā, Saṃsarga-Doṣa, and Prāyaścitta-Vidhi (Purity Restoration Protocols)
આ અધ્યાયમાં છુપાયેલી સામાજિક ઓળખ અને વિધિ-નિયંત્રિત સમુદાયમાં સહભોજન/સંસર્ગથી ઉત્પન્ન થતી અશૌચતા અંગે ધર્મશાસ્ત્રીય-ન્યાયાત્મક ચર્ચા છે. પ્રાતઃકાળે દીક્ષિત, આહિતાગ્નિ ગૃહસ્થ શુભદ્રની પુત્રી રડે છે કે તેને એક અંત્યજને અપાઈ છે; તે અગ્નિમાં પ્રવેશ કરવાની ઇચ્છા વ્યક્ત કરે છે, જેથી ઘર ચકિત થાય છે. બ્રાહ્મણો જણાવે છે કે ચન્દ્રપ્રભ નામનો એક વ્યક્તિ દ્વિજરૂપ ધારણ કરીને લાંબા સમય સુધી દેવ-પિતૃકર્મોમાં ભાગ લેતો રહ્યો, પરંતુ હવે તે ચાંડાલ હોવાનું પ્રગટ થયું; તેથી તેનાં સંસર્ગથી સ્થાન, નિવાસીઓ, તેમજ જે લોકો એ ઘરમાં ખાધું-પીધું કે ત્યાંથી લાવેલું અન્ન સ્વીકાર્યું—બધા દોષગ્રસ્ત ગણાય છે. અધિકારી દીક્ષિત સ્મૃતિશાસ્ત્ર જોઈ ક્રમબદ્ધ પ્રાયશ્ચિત્ત નક્કી કરે છે—શુભદ્ર માટે દીર્ઘ ચાન્દ્રાયણ, ઘરનાં સંગ્રહનો ત્યાગ, અગ્નિઓની પુનઃસ્થાપના, ગૃહશુદ્ધિ માટે મહાહોમ, અને જેટલા ભોજન/જેટલું જળપાન થયું હોય તે પ્રમાણે વિશેષ તપ. સ્પર્શ-સંસર્ગથી પ્રભાવિત રહેવાસીઓ માટે અલગ પ્રાજાપત્યાદિ, સ્ત્રીઓ-શૂદ્રો-બાળકો-વૃદ્ધો માટે લઘુવિધાન, અને માટીનાં પાત્રો ત્યજી દેવાની આજ્ઞા છે. બ્રહ્મસ્થાને સ્થાનધનથી કોટિહોમ દ્વારા વ્યાપક શુદ્ધિ પણ નિર્દિષ્ટ છે. પછી શ્રાદ્ધાદિ કર્મો માટે ‘નાગર-મર્યાદા’ સીમા-નિયમો સંહિતાબદ્ધ થાય છે—નાગરવિધિ અવગણીને કરેલું કર્મ નિષ્ફળ કહેવાય છે, અને દર વર્ષે પોતાના સ્થાનની શુદ્ધિ કરવાની પ્રેરણા આપવામાં આવે છે. અંતે વિશ્વામિત્ર રાજાને કહે છે કે આ જ સ્થાપિત વ્યવસ્થા છે, જેના દ્વારા નાગરો શ્રાદ્ધયોગ્ય ગણાય છે અને ભર્તૃયજ્ઞ આધારિત નિયમોથી સમુદાયનું નિયંત્રણ થાય છે.
Adhyaya 201
नागरप्रश्ननिर्णयवर्णनम् (Nagara Status Inquiry and Adjudication)
આ અધ્યાયમાં બ્રાહ્મણો વિશ્વામિત્રને ‘નાગર’ બ્રાહ્મણની શુદ્ધિ (શુદ્ધિ) અને કર્માધિકાર વિષે ઔપચારિક પૂછપરછ કરે છે—જેનો પિતૃવંશ અજ્ઞાત હોય અને જે દેશાંતરમાં જન્મેલો અથવા ત્યાંથી આવેલો હોઈ શકે. ભર્તૃયજ્ઞ ઉત્તર આપે છે કે શુદ્ધિનો નિર્ણય મુખ્ય, સંયમી અને શીલવાન બ્રાહ્મણો દ્વારા થવો જોઈએ; તેમજ ગર્તા-તીર્થથી ઉત્પન્ન બ્રાહ્મણને મુખ્ય સાક્ષી/મધ્યસ્થ તરીકે સ્થાપિત કરવો. કામ, ક્રોધ, દ્વેષ કે ભયથી શુદ્ધિ ન આપવી મહાપાપજનક ગણાવી, મનમાની બહિષ્કૃતિ સામે નૈતિક બંધન સ્થાપે છે. શુદ્ધિ ત્રિવિધ કહેવાઈ છે—પ્રથમ કુલશુદ્ધિ, પછી માતૃપક્ષશુદ્ધિ, અને અંતે શીલ/આચરણશુદ્ધિ; ત્યારબાદ તે ‘નાગર’ તરીકે માન્ય થઈ સામાન્ય પદ (સામાન્ય કર્માધિકાર) પામે છે. વર્ષાંત અને શરદઋતુમાં સભા, સોળ યોગ્ય બ્રાહ્મણોની પ્રતિષ્ઠા, વેદપાઠની ભૂમિકાઓ સાથે જોડાયેલી અનેક પીઠિકાઓ સહિત આસનવ્યવસ્થા, તથા શાંતિપાઠ, સૂક્ત/બ્રાહ્મણપાઠ અને રુદ્રપ્રધાન જપનો ક્રમ વર્ણવાયો છે. અંતે પુણ્યાહઘોષ, વાદ્યનાદ, શ્વેત વસ્ત્ર અને ચંદન, મધ્યસ્થની વિનયપૂર્વક વિનંતી, સામાન્ય તર્ક નહીં પરંતુ વૈદિક વાણી-ક્રિયા દ્વારા નિર્ણય; અને નિર્ણયક્ષણમાં ‘તાલત્રય’ અર્પણ કરવાનો આદેશ આપવામાં આવ્યો છે।
Adhyaya 202
भर्तृयज्ञवाक्यनिर्णयवर्णनम् (Bhartṛyajña on Adjudicating Speech and Preserving Kṣetra-Sanctity)
અધ્યાય ૨૦૨માં વિશ્વામિત્રના પ્રસંગ પછી બ્રાહ્મણસભા મધ્યસ્થ/નિર્ણાયકને નિર્ણયના ધોરણો વિષે પૂછે છે. માનવજન્ય નિવેદનોને બદલે ચુકાદો વૈદિક વાણી અનુસાર કેમ હોવો જોઈએ, અને મધ્યસ્થ ‘ત્રિવિધ તાલ’ કેમ આપે છે—એવા પ્રશ્નો ઊઠે છે. ભર્તૃયજ્ઞ બ્રહ્મશાળામાં સ્થિત પવિત્ર ક્ષેત્રની શાસન-નીતિ સમજાવે છે: નાગરોમાં અસત્ય વચન ઊભું ન થવું જોઈએ; સ્થિર નિર્ધારણ થાય ત્યાં સુધી વારંવાર પ્રશ્નોત્તરથી તપાસ કરવી જરૂરી છે. તે કારણ-પરંપરા દર્શાવે છે—અપ્રમાણ વચનથી માહાત્મ્યને હાનિ થાય, તેથી ક્રોધ, પછી વૈર અને અંતે ધર્મદોષ જન્મે; તેથી સમુદાયની વ્યવસ્થા તૂટે નહીં માટે મધ્યસ્થને પુનઃપુનઃ પૂછવામાં આવે છે. ‘ત્રિવિધ તાલ’ શિસ્તનું સાધન છે: ક્રમે (૧) અયોગ્ય પ્રશ્નોત્તરથી થતી હાનિ, (૨) ક્રોધ, (૩) લોભ—આને દબાવી સભાનું સૌહાર્દ સ્થિર કરે છે. પછી સમજાવવામાં આવે છે કે ચોથો ગણાતો હોવા છતાં અથર્વવેદ કાર્યસિદ્ધિ માટે ‘પ્રથમ’ સમાન કેમ ગણાય. કારણ કે તેમાં રક્ષણાત્મક અને કાર્યોપયોગી વિધિઓનું વ્યાપક જ્ઞાન, સર્વલોકહિત માટેના ઉપાયો અને અભિચારિક વગેરે સામગ્રી પણ સમાવિષ્ટ છે; તેથી કાર્યપૂર્ણતા માટે પ્રથમ તેનું પરામર્શ કરવો યોગ્ય છે. આમ ક્ષેત્રમાં પ્રશ્નની નૈતિકતા અને અધિકૃત વાણીની મર્યાદા એકસાથે પ્રતિપાદિત થાય છે.
Adhyaya 203
नागरविशुद्धिप्रकारवर्णनम् — Procedure for the Purification/Validation of a Nāgara Dvija
અધ્યાય ૨૦૩માં નાગર દ્વિજની સમુદાય-સમક્ષ શुद्धિ (પ્રમાણિકરણ)ની પ્રક્રિયા વર્ણવાય છે. આનર્ત પૂછે છે—શુદ્ધિ માટે આવેલો નાગર, નાગરોની સામે ઊભો રહી કેવી રીતે માન્ય શુદ્ધિ પામે? ગ્રંથ મુજબ એક નિષ્પક્ષ મધ્યસ્થ નિમવો; તે માતા-પિતા, ગોત્ર, પ્રવર વગેરે પૂછે અને પિતૃપક્ષમાં પિતા–પિતામહ–પ્રપિતામહ સુધી તથા માતૃપક્ષમાં પણ એ જ રીતે અનેક પેઢીઓ સુધી વંશપરંપરાની સૂક્ષ્મ તપાસ કરાવે. શુદ્ધિકર્મમાં પ્રવૃત્ત બ્રાહ્મણોએ સાવધાનીથી શાખા-આગમ અને મૂળવંશ નિશ્ચિત કરવો; તેને વડવૃક્ષની વ્યાપક મૂળ જેવી આધારભૂત પરંપરા તરીકે ઉપમા આપવામાં આવી છે. વંશ નિશ્ચિત થયા પછી સભામાં સિંદૂર-તિલક અને મંત્રોચ્ચારથી (ચતુષ્પાદ મંત્રના ઉલ્લેખ સહિત) શુદ્ધિદાન થાય છે. મધ્યસ્થ ઔપચારિક ઘોષણા કરે છે; સમુદાય સંકેતરૂપે ત્રણ વાર કરતાળ/તાડન કરે છે; શુદ્ધ વ્યક્તિને સામાન્ય સામાજિક-યાજ્ઞિક અધિકાર મળે છે. ત્યારબાદ તે અગ્નિમાં શરણ લઈ અગ્નિને તૃપ્ત કરે છે, પંચમુખ મંત્રથી પૂર્ણાહુતિ અર્પે છે અને શક્તિ મુજબ અન્નসহ દક્ષિણા આપે છે. અંતે ચેતવણી છે—જો મૂળવંશાધારિત શુદ્ધિ સ્થાપિત ન થાય તો પ્રતિબંધ આવશ્યક; અશુદ્ધ પુરોહિતે કરેલું શ્રાદ્ધાદિ નિષ્ફળ કહેવાયું છે—સ્થાન અને કુળપરંપરાની શુદ્ધિ માટે કઠોર વિધિ નિર્દેશિત છે.
Adhyaya 204
प्रेतश्राद्धकथनम् (Preta-Śrāddha: Discourse on Ancestral Rites for the Preta-State)
આ અધ્યાયમાં તીર્થમાહાત્મ્યના પરિપ્રેક્ષ્યમાં બે જોડાયેલા પ્રસંગો આવે છે. પ્રથમ, વંશપરંપરા લુપ્ત (નષ્ટવંશ) હોવા છતાં પોતાને ‘નાગર’ માનનાર આનર્ત શુદ્ધિ કેવી રીતે થાય તે પૂછે છે. વિશ્વામિત્ર પૂર્વ દૃષ્ટાંત કહે છે—ભર્તૃયજ્ઞના મત મુજબ પહેલા વ્યક્તિનું શીલ અને નાગરધર્મ/આચારની અનુરૂપતા તપાસવી; જો તે અનુરૂપ હોય તો વિધિપૂર્વક શુદ્ધિ કરાવી શ્રાદ્ધાદિ કર્મોની પાત્રતા ફરી સ્થાપિત થાય છે. પછી હિરણ્યાક્ષ સાથેના યુદ્ધમાં મૃત્યુ પામેલાઓ અંગે શક્ર–વિષ્ણુ સંવાદ શરૂ થાય છે. વિષ્ણુ ભેદ સમજાવે છે—પવિત્ર સ્થાને (સંવાદમાં ‘ધારા-તીર્થ’) શત્રુ સામે રહીને વીરમાંરણ પામનાર પુનર્જન્મમાં પાછા ફરતા નથી; પરંતુ ભાગતા ભાગતા મારાયેલા પ્રેતસ્થિતિને પામે છે. ઇન્દ્ર મુક્તિનો ઉપાય પૂછે ત્યારે કહેવામાં આવે છે—ભાદ્રપદ (નભાસ્ય) માસની કૃષ્ણપક્ષ ચતુર્દશીએ, સૂર્ય કન્યા રાશિમાં હોય ત્યારે, ખાસ કરીને ગયામાં પિતૃઆજ્ઞા મુજબ શ્રાદ્ધ કરવું. આથી પિતૃઓને વાર્ષિક તૃપ્તિ મળે છે; અવગણના કરવાથી પ્રેતોનું દુઃખ ચાલુ રહે છે.
Adhyaya 205
गयाश्राद्धफलमाहात्म्य (Glory of the Fruit of Gayā-Śrāddha) — within Hāṭakeśvara-kṣetra Māhātmya
આ અધ્યાયમાં હાટકેશ્વર-ક્ષેત્રમાહાત્મ્યના પ્રસંગે વિષ્ણુ ઇન્દ્રને શ્રાદ્ધવિધિ વિષે ઉપદેશ આપે છે. યુદ્ધમાં શત્રુ સામે રહીને માર્યા ગયેલા હોય કે પાછળથી પ્રહાર પામી પડેલા હોય—એવા પતિત યોધ્ધાઓને પણ ગયા-શ્રાદ્ધ સમાન રીતે કરેલા પિંડ-તર્પણથી લાભ થાય છે, એમ તેઓ કહે છે. ત્યારે ઇન્દ્ર પ્રશ્ન કરે છે—ગયા તો દૂર છે અને ત્યાં પિતામહ બ્રહ્મા દર વર્ષે વિધિ કરે છે; તો પૃથ્વી પર વ્યવહારિક રીતે શ્રાદ્ધસિદ્ધિ કેવી રીતે કરવી? વિશ્વામિત્ર વિષ્ણુનો ઉત્તર વર્ણવે છે—હાટકેશ્વર પ્રદેશમાં કૂપિકાના મધ્યસ્થાને એક મહાપુણ્ય તીર્થ છે. અમાવાસ્યા અને ચતુર્દશીએ ત્યાં ‘ગયા’નું સંક્રમણ થાય છે એમ કહેવાય છે, અને તે સ્થાન સર્વ તીર્થોની સમવાય શક્તિથી યુક્ત બને છે. વિશેષ શરત એવી—સૂર્ય કન્યા રાશિમાં હોય ત્યારે, અષ્ટવંશ-પ્રસિદ્ધ બ્રાહ્મણો દ્વારા ત્યાં શ્રાદ્ધ કરવાથી પ્રેતાવસ્થામાં રહેલા પિતૃઓ સહિત સ્વર્ગસ્થ પિતૃઓનું પણ ઉદ્ધાર થાય છે. આ બ્રાહ્મણો હિમાલય નજીક નિવાસ કરનારા તપસ્વી છે એમ તેમની પરંપરા પણ જણાવાય છે. વિષ્ણુ ઇન્દ્રને આદેશ આપે છે કે તેમને સન્માનપૂર્વક લાવો, સામોપાયથી પ્રસન્ન કરો અને નિયમ મુજબ શ્રાદ્ધ પૂર્ણ કરો. અંતે ઇન્દ્ર સંતોષ પામી હિમાલય તરફ તેમને શોધવા જાય છે અને વિષ્ણુ ક્ષીરસાગર તરફ પ્રસ્થાન કરે છે—આ રીતે તીર્થાધારિત ગયા-સમાન ફળ અને વિધિ-વ્યવસ્થા બંનેનું મહત્ત્વ પ્રતિપાદિત થાય છે.
Adhyaya 206
बालमण्डनतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् (Glorification of Bālamaṇḍana Tīrtha)
આ અધ્યાયમાં તીર્થમાહાત્મ્યના પરિપ્રેક્ષ્યમાં વિશ્વામિત્ર–આનર્તનો સંવાદ વર્ણવાયો છે. વિષ્ણુની આજ્ઞાથી ઇન્દ્ર હિમવંત પર કઠોર તપ કરનારા ઋષિઓને મળીને ચામત્કારપુરની ગયાકૂપી ખાતે શ્રાદ્ધમાં સહભાગી થવા વિનંતી કરે છે. ઋષિઓ સંકોચ કરે છે—કલહપ્રિય લોકોની સંગતિથી દોષ, ક્રોધથી તપનો નાશ, અને રાજદાન સ્વીકારવાથી વૈરાગ્યધર્મમાં ખોટ પડવાની ભીતિ દર્શાવે છે. ઇન્દ્ર કહે છે કે હાટકેશ્વર-સંબંધિત તે સ્થળના પ્રભાવથી વિવાદ ઊભો થાય છે, પરંતુ તે ક્રોધ અને વિઘ્નથી રક્ષા કરશે તથા ગયા-શ્રાદ્ધનું અતિશય ફળ સમજાવે છે. પછી વિધિમાં સંકટ આવે છે: વિશ્વેદેવો બ્રહ્માના શ્રાદ્ધમાં ગયાં હોવાથી હાજર નથી. ઇન્દ્ર ઘોષણા કરે છે કે વિશ્વેદેવો વિના પણ મનુષ્યો એકોદ્દિષ્ટ-શ્રાદ્ધ કરે; આકાશવાણીથી ખાતરી મળે છે કે ઉદ્દેશિત પિતૃઓને ઉદ્ધારફળ પ્રાપ્ત થશે. ત્યારબાદ બ્રહ્મા નિયમ ફરી સ્થાપે છે—માત્ર કેટલાક વિશેષ દિવસોમાં અને વિશેષ મૃત્યુપરિસ્થિતિમાં (ખાસ કરીને પ્રેતપક્ષ ચતુર્દશી) જ વિશ્વેદેવ-વર્જિત શ્રાદ્ધ માન્ય ગણાય. વિશ્વેદેવોના આંસુમાંથી કૂષ્માંડોની ઉત્પત્તિ અને શ્રાદ્ધના પાત્રો પર ભસ્મરેખા દોરી રક્ષણ કરવાનો વિધાન પણ જણાવાયો છે. અંતે ઇન્દ્ર માઘ શુક્લપક્ષ, પુષ્ય નક્ષત્ર, રવિવાર, ત્રયોદશીએ બાલમંડન નજીક શિવલિંગ સ્થાપે છે; ત્યાં સ્નાન અને પિતૃતર્પણના લાભ, પુરોહિત-પાલન તથા દાનધર્મ, અને અકૃતજ્ઞતાના નૈતિક જોખમો સમજાવવામાં આવે છે.
Adhyaya 207
इन्द्रमहोत्सववर्णनम् (Indra Mahotsava—Institution and Ritual Logic)
આ અધ્યાયમાં વિશ્વામિત્ર પ્રથમ તીર્થની પાવન શક્તિ, સ્નાનનું ફળ અને નિશ્ચિત કાળની વિશેષતા વર્ણવે છે. પછી આનર્ત પૂછે છે—ઇન્દ્રની ભૂલોકમાં ઉપાસના કેમ માત્ર પાંચ રાત્રિ સુધી મર્યાદિત છે અને તે કઈ ઋતુમાં કરવી? ત્યારે વિશ્વામિત્ર ગૌતમ–અહલ્યા પ્રસંગ કહે છે—ઇન્દ્રનો અપરાધ, ગૌતમનો શાપ (વીર્યનાશ, મુખ પર સહસ્ર ચિહ્નો, અને ભૂમિ પર પૂજા કરવાથી શિરોભેદનો ભય), અહલ્યાનું શિલારૂપ થવું અને ઇન્દ્રનું પીછેહઠ કરવું। ઇન્દ્રના રાજત્વના અભાવે જગત વ્યાકુળ થતાં બૃહસ્પતિ અને દેવગણ ગૌતમને પ્રાર્થના કરે છે. બ્રહ્મા વિષ્ણુ અને શિવ સાથે મધ્યસ્થ બની સંયમ, મર્યાદા અને ક્ષમાધર્મનું મહત્ત્વ જણાવે છે, પરંતુ ઉચ્ચારેલા વચનની સત્યતા પણ જાળવે છે. શાપ અંશતઃ શમાય છે—ઇન્દ્રને મેષસંબંધિત અંગો મળે છે અને મુખના ચિહ્નો નેત્રરૂપ બની તે ‘સહસ્રાક્ષ’ કહેવાય છે। ઇન્દ્ર માનવલોકમાં ફરી પૂજા સ્થાપિત કરવાની વિનંતી કરે છે; ગૌતમ પાંચરાત્રિ ભૂમિ-ઇન્દ્રમહોત્સવ સ્થાપે છે અને કહે છે કે જ્યાં આ વ્રત-ઉત્સવ થાય ત્યાં આરોગ્ય, દુર્ભિક્ષ-નિવારણ અને રાજ્યવિપત્તિનો અભાવ રહેશે. નિયમ એવો—ઇન્દ્રની પ્રતિમા પૂજ્ય નથી; વૃક્ષજ યાષ્ટિ વેદમંત્રોથી પ્રતિષ્ઠિત કરવી, અને વ્રતનું ફળ નૈતિક શુદ્ધિ તથા કેટલાક પાપમોચન સાથે જોડાયેલું છે. ફલશ્રુતિમાં પાઠ/શ્રવણથી વર્ષભર રોગમુક્તિ અને અર્ઘ્યમંત્રથી વિશેષ દોષક્ષય કહેવાયો છે।
Adhyaya 208
हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये गौतमेश्वराहिल्येश्वरशतानन्देश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Hāṭakeśvara-kṣetra Māhātmya: The Glories of Gautameśvara, Ahilyeśvara, and Śatānandeśvara)
આ અધ્યાયમાં વિશ્વામિત્ર એક રાજાને સ્તરબદ્ધ માહાત્મ્યરૂપે કથા કહે છે. ઇન્દ્રના પ્રસંગ પછી ગૌતમનો ક્રોધ વર્ણવાય છે; ત્યારબાદ શતાનંદ પોતાની માતા અહલ્યાની સ્થિતિ માટે કરુણ વિનંતી કરે છે અને શૌચ-અશૌચ તથા શુદ્ધિનો પ્રશ્ન ઊભો થાય છે. ગૌતમ અશુદ્ધિની કઠોરતા સમજાવી કહે છે કે સામાન્ય પ્રાયશ્ચિત્તોથી અહલ્યાનું ઉદ્ધાર શક્ય નથી; ત્યારે શતાનંદ પરમ ત્યાગવ્રતનો સંકલ્પ કરે છે. પછી ગૌતમ ભવિષ્યનો ઉપાય જણાવે છે—સૂર્યવંશમાં રામ અવતાર લઈને રાવણવધ કરશે અને તેમના સ્પર્શમાત્રથી અહલ્યા મુક્ત થશે. રામાવતાર પ્રસંગે વિશ્વામિત્ર યુવાન રામને યજ્ઞરક્ષા માટે લઈ જાય છે; માર્ગમાં શાપથી શિલારૂપ બનેલી અહલ્યાને સ્પર્શ કરાવતાં તે ફરી માનવરૂપ પામે છે, ગૌતમ પાસે જઈ પૂર્ણ પ્રાયશ્ચિત્ત માગે છે. ગૌતમ અનેક ચાંદ્રાયણ, કૃચ્છ્ર, પ્રાજાપત્ય વ્રતો અને તીર્થસેવાનો વિધાન કરે છે. અહલ્યા તીર્થયાત્રા કરીને હાટકેશ્વર-ક્ષેત્રે પહોંચે છે, જ્યાં દેવદર્શન સહેલાઈથી થતું નથી. તે ઘોર તપ કરે છે અને નજીક એક લિંગ સ્થાપે છે; પછી શતાનંદ પણ આવી સાથે તપ કરે છે. અંતે ગૌતમ આવી વધુ કઠોર તપથી હાટકેશ્વરને પ્રગટ કરવાનું નક્કી કરે છે; દીર્ઘ તપના ફળે લિંગ પ્રગટ થાય છે અને શિવ સాక్షાત્ દર્શન આપી ક્ષેત્રની મહિમા તથા કુટુંબની ભક્તિ સ્વીકારે છે. ગૌતમ વર માગે છે કે અહીં દર્શન-પૂજાથી મહાપુણ્ય મળે અને નિર્ધારિત તિથિએ ભક્તોને શુભ લોકપ્રાપ્તિ થાય. અંતમાં કહે છે કે આ સ્થાનોની કૃપાથી નૈતિક રીતે પતિત લોકો પણ પુણ્ય તરફ વળે છે, તેથી દેવો ચિંતિત થઈ ઇન્દ્રને યજ્ઞ, વ્રત, દાન વગેરે વ્યાપક ધર્માચરણ ફરી પ્રવર્તાવવાની વિનંતી કરે છે, જેથી ધર્મવ્યવસ્થા સંતુલિત રહે. ફલશ્રુતિમાં શ્રદ્ધાથી સાંભળનારના કેટલાક પાપ શમન થવાની પ્રતિજ્ઞા છે.
Adhyaya 209
शंखादित्य-शंखतीर्थोत्पत्तिवृत्तान्तवर्णनम् (Origin Account of Śaṅkhatīrtha and Śaṅkheśvara/Āditya Worship)
આ અધ્યાયમાં સંવાદની પરંપરામાં શંખતીર્થની ઉત્પત્તિ અને મહિમા વર્ણવાય છે. આનર્ત નામનો રાજા વિશ્વામિત્રને શંખતીર્થનો સંપૂર્ણ વર્તાંત પૂછે છે. વિશ્વામિત્ર પૂર્વપ્રસંગ કહે છે—એક પ્રાચીન રાજા કુષ્ઠરોગ, રાજ્યપતન અને ધનહાનિથી વ્યાકુળ થઈ નારદ પાસે માર્ગદર્શન માંગે છે. નારદ તેની કર્મભીતિ દૂર કરી કહે છે કે પૂર્વજન્મનું પાપ નથી; તે તો સોમવંશનો ધર્મનિષ્ઠ રાજા હતો. તેથી દોષ શોધવાને બદલે ઉપચારરૂપ વિધિ અપનાવવાની દિશા આપે છે. નારદ ચોક્કસ તીર્થવિધિ જણાવે છે—હાટકેશ્વર ક્ષેત્રના શંખતીર્થમાં માધવ (વૈશાખ) માસની શુક્લ અષ્ટમીના દિવસે, રવિવારે, સૂર્યોદય સમયે સ્નાન કરીને શંખેશ્વરનું દર્શન-પૂજન કરવું. એથી કુષ્ઠમુક્તિ અને ઇચ્છાસિદ્ધિ થાય છે. પછી તીર્થની કારણકથા આવે છે—લિખિત અને શંખ નામના વિદ્વાન ભાઈઓ નિર્જન આશ્રમમાંથી ફળ લેવાના વિષયે વિવાદ કરે છે; લિખિત ધર્મશાસ્ત્ર મુજબ તેને ચોરી કહે છે, અને શંખ તપસ્યાનો ક્ષય ન થાય માટે પ્રાયશ્ચિત્ત સ્વીકારે છે. કઠોર દંડરૂપે તેના હાથ કાપવામાં આવે છે; ત્યારબાદ તે હાટકેશ્વર સ્થાને દીર્ઘ તપ કરે છે—ઋતુઓમાં કઠિન સાધના, રુદ્રપાઠ અને સૂર્યોપાસના. અંતે મહાદેવ સૂર્યતેજસહિત પ્રગટ થઈ વર આપે છે—શંખના હાથ પુનઃ પ્રાપ્ત થાય, લિંગમાં દેવસન્નિધિ સ્થાપિત થાય, સરોવર ‘શંખતીર્થ’ નામે પ્રસિદ્ધ થાય, અને ભાવિ યાત્રિકો માટે ફલશ્રુતિ નિશ્ચિત થાય. ઉપસંહારમાં કહે છે કે આ કથા સાંભળનાર અથવા વાંચનારના વંશમાં કુષ્ઠરોગ ઉત્પન્ન થતો નથી.
Adhyaya 210
ताम्बूलोत्पत्तिः तथा ताम्बूलमाहात्म्यवर्णनम् (Origin and Māhātmya of Tāmbūla)
આ અધ્યાયમાં શઙ્ખતીર્થ સાથે જોડાયેલો પુનઃસ્થાપનનો પ્રસંગ વર્ણવાયો છે. એક રાજા રોગગ્રસ્ત હતો; માધવ માસની અષ્ટમી, રવિવારે સૂર્યોદય સમયે સ્નાન કરીને સૂર્યોપાસના નિયમપૂર્વક કરવાથી તે રોગમુક્ત થાય છે—કાળનિર્ધારિત કર્મનું મહાત્મ્ય અહીં પ્રગટ થાય છે. પછી તાંબૂલ (પાન) સેવનની નીતિ સમજાવવામાં આવી છે—અયોગ્ય રીતે ઉપયોગ કરવાથી દોષો ઊભા થાય અને સમૃદ્ધિનો ક્ષય થાય; તે દોષોની શાંતિ માટે પ્રાયશ્ચિત્તવિધિઓ પણ જણાવાય છે. સમુદ્રમંથનની કથાથી નાગવલ્લીની ઉત્પત્તિ, અમૃતસંબંધિત દિવ્ય દ્રવ્યો સાથે તેનો પ્રાદુર્ભાવ, પછી માનવલોકમાં તેનો પ્રસાર અને તેના પરિણામે કામવૃદ્ધિ તથા કર્માનુષ્ઠાનમાં શૈથિલ્ય જેવા સામાજિક પરિણામો પણ ઉલ્લેખિત છે. અંતે સુધારક શুদ্ধિવિધિ નિર્ધારિત થાય છે—શુભકાળે વિદ્વાન બ્રાહ્મણને આમંત્રિત કરી સન્માન કરવું, સુવર્ણપત્ર અને તાંબૂલાદિ સામગ્રી તૈયાર કરવી, મંત્રપૂર્વક દોષનિવેદન કરીને દાન અર્પણ કરવું અને શुद्धિનો આશ્વાસન મેળવવું. આમ અધ્યાય નિયંત્રિત ભોગ, નૈતિક સંયમ અને દાનરૂપ પ્રાયશ્ચિત્તનો આદર્શ સ્થાપે છે.
Adhyaya 211
Śaṅkhatīrtha-māhātmya (Glory of Śaṅkhatīrtha)
આ અધ્યાય ઉપદેશાત્મક સંવાદરૂપે ખુલ્લો થાય છે. વિશ્વામિત્ર રાજાના દુઃખ—દારિદ્ર્ય, કુષ્ઠરોગ અને યુદ્ધમાં પરાજય—ના કારણ વિશે પૂછે છે. નારદ કહે છે કે રાજાનો પતન ધર્મભંગથી થયો: બ્રાહ્મણોને વારંવાર નિરાશ કરવું, વચન આપીને સહાય ન આપવી, યાચકોનું અપમાન કરવું, તેમજ બ્રાહ્મણ અધિકાર અને દાન-ગ્રાન્ટ સાથે જોડાયેલા પિતૃ-પિતામહોના શાસનો દબાવી દેવા અથવા દૂર કરી દેવા. આ અધર્મથી શત્રુઓને સફળતા મળે છે. ઉપાય સ્પષ્ટ અને તીર્થઆધારિત છે. રાજા ભક્તિપૂર્વક શંખતીર્થ જાય છે, સ્નાન કરે છે, બ્રાહ્મણોને બોલાવી શંખાદિત્યના સમક્ષ તેમના ચરણ ધોઈ, અનેક દાનપત્રો/ગ્રાન્ટો (નક્કી સંખ્યાસહિત) આપી અગાઉ રોકાયેલું પરત કરે છે. અંતે બ્રાહ્મણોના પ્રસાદથી ત્યાં હાજર શત્રુઓ મૃત્યુ પામે છે—પુરાણનો સંદેશ કે સામાજિક-ધાર્મિક પ્રાયશ્ચિત્ત અને આદરથી દેહ અને રાજ્યનું સૌભાગ્ય સ્થિર થાય છે।
Adhyaya 212
रत्नादित्यमाहात्म्यवर्णनम् (Ratnāditya Māhātmya — The Glory of Ratnāditya)
અધ્યાયના આરંભે ઋષિઓ હાટકેશ્વર-ક્ષેત્રના પ્રસંગમાં વિશ્વામિત્ર-સંબંધિત તીર્થનું માહાત્મ્ય સૂતને પૂછે છે. સૂત વિશ્વામિત્રની અદભુત મહિમા કહી, તેમના દ્વારા રચાયેલા કુંડનું વર્ણન કરે છે; ત્યાં જાહ્નવી (ગંગા) સ્વરૂપ શુદ્ધ જળ પ્રગટ થઈ પાપનાશક શક્તિ દર્શાવે છે. ત્યાં ભાસ્કર (સૂર્ય) દેવતાની પ્રતિષ્ઠા જણાવાય છે અને માઘ શુક્લપક્ષમાં રવિવાર સાથે આવતી સપ્તમીના દિવસે સ્નાન કરીને સૂર્યપૂજા કરવાથી કુષ્ઠરોગ તથા નૈતિક મલિનતા નાશ પામે છે એમ કહેવામાં આવ્યું છે. પશ્ચિમ-ઉત્તરપશ્ચિમ દિશામાં ધન્વંતરિ દ્વારા સ્થાપિત આરોગ્યદાયક વાપીનું વર્ણન આવે છે. ધન્વંતરિના તપથી પ્રસન્ન ભાસ્કર વર આપે છે કે યોગ્ય કાળે સ્નાન કરનારને રોગમાંથી તત્કાળ રાહત મળશે. પછી દૃષ્ટાંતરૂપે અયોધ્યાના રાજા રત્નાક્ષ અસાધ્ય કુષ્ઠથી પીડિત હોય ત્યારે એક કાર્પટિક સાધુના માર્ગદર્શનથી તીર્થમાં આવી વિધિવત સ્નાન કરે છે અને તરત સ્વસ્થ થઈ ‘રત્નાદિત્ય’ નામે સૂર્યદેવની સ્થાપના કરે છે. વધુમાં એક વૃદ્ધ ગોપાળક પશુ બચાવતાં અનાયાસે પાણીમાં ઉતરે છે તો તેનો કુષ્ઠ નાશ પામે છે; પછી નિયમિત પૂજા-જપથી દુર્લભ આધ્યાત્મિક સિદ્ધિ મેળવે છે. અંતે સ્નાન, પૂજા અને બહુ સંખ્યામાં ગાયત્રી-જપના નિર્દેશો તથા ફળશ્રુતિ—આરોગ્ય, ઇચ્છિત સિદ્ધિ, અને વૈરાગ્યવાનને મોક્ષ; તેમજ શ્રદ્ધાપૂર્વક ગોદાન વગેરે દાન સંતતિને રોગથી રક્ષે છે એમ જણાવાયું છે.
Adhyaya 213
Kuharavāsi-Sāmbāditya-prabhāva-varṇana (Glory of Sūrya at Kuharavāsa and the Sāmba Narrative)
આ અધ્યાયમાં સૂતજી સૂર્યોપાસનાની પાવનતા અને મહિમા વિસ્તારે છે. એક પૂર્વકથામાં એક બ્રાહ્મણ લાલ ચંદનથી સૂર્યની પ્રતિમા બનાવી દીર્ઘકાળ ભક્તિપૂર્વક પૂજા કરે છે અને વર પામે છે. તે કુષ્ઠરોગ નિવારણ માગે છે; સૂર્ય વિધાન આપે છે—સપ્તમીયુક્ત રવિવારે પુણ્ય સરોવરમાં સ્નાન કરીને, હાથમાં ફળ લઈને ૧૦૮ પ્રદક્ષિણા કરવી. આ અનુષ્ઠાન રોગહર અને અન્ય સાધકો માટે પણ કલ્યાણકારી/મોક્ષદાયક કહેવાયું છે. પછી સૂર્ય ત્યાં પોતાનું નિવાસ સ્થાપી તે સ્થાનને “કુહરવાસ” નામ આપે છે, જેથી ચમત્કાર સ્થિર તીર્થરૂપે પ્રતિષ્ઠિત થાય છે. પછી કથા વિષ્ણુ (કૃષ્ણ) પુત્ર સાંબ તરફ વળે છે. તેના સૌંદર્યથી લોકોમાં અશાંતિ ફેલાય છે અને ભ્રમથી ધર્મવિરુદ્ધ, લાજજનક પ્રસંગ બને છે. સાંબ ધર્મ-ન્યાય પૂછે છે; એક બ્રાહ્મણ “ટિંગિની” નામનું કઠોર પ્રાયશ્ચિત્ત વર્ણવે છે—ખાડો, ગોમયચૂર્ણ, નિયંત્રિત દહન, અચલ સ્થિતિ અને જનાર્દનનું ધ્યાન—જે મહાપાતકનાશક કહેવાય છે. સાંબ પિતાને સ્વીકાર કરે છે; હરિ ઈરાદો/જ્ઞાનના અભાવે દોષ ઓછો થાય એમ કહી, પુનઃસ્થાપન માટે તીર્થઉપાય આપે છે—માધવ માસમાં શુભ ચિહ્નો સાથે હાટકેશ્વર ક્ષેત્રે માર્તંડની પૂજા અને એ જ ૧૦૮ પ્રદક્ષિણા. સાંબ પરિવારના શોક-આશીર્વાદ સાથે જઈ સંગમમાં સ્નાન, પૂજા અને દાન કરે છે—જ્યાં પ્રાણીઓના પાપહરણ માટે વિષ્ણુ સ્થિત છે એમ કહેવાય છે; અંતે તેને કુષ્ઠમુક્તિનો દૃઢ વિશ્વાસ થાય છે અને તે તીર્થ હાટકેશ્વર/વિશ્વામિત્રીય પરિસરમાં સ્ત્રીઓ માટે પણ અતિ શુભ ગણાય છે।
Adhyaya 214
गणपतिपूजाविधिमाहात्म्यवर्णनम् (Glorification of the Method of Gaṇapati Worship)
અધ્યાય ૨૧૪માં વિનાયક/ગણનાથની પૂજાને વિઘ્ન-શાંતિ માટેની અસરકારક સાધના તરીકે વર્ણવવામાં આવી છે. સૂતજી પ્રથમ વિશ્વામિત્રે સ્થાપિત કરેલા ગણનાથનો ઉલ્લેખ કરીને કાળ-નિયમ કહે છે—માઘ માસના શુક્લ પક્ષની ચતુર્થીએ પૂજન કરવાથી વર્ષભર અવરોધો દૂર રહે છે. ઋષિઓના પ્રશ્ને તેઓ ગણેશજીની ઉત્પત્તિ (દેવી ગૌરીના દેહમલમાંથી), તેમના સ્વરૂપચિહ્નો (ગજમુખ, ચતુર્ભુજ, મૂષકવાહન, કુઠાર, મોદક) અને દેવસંઘર્ષમાં તેમની ભૂમિકા કહે છે; ત્યારબાદ ઇન્દ્ર સર્વ કાર્યના આરંભે ગણપતિ પૂજ્ય છે એવી ઘોષણા કરે છે. પછી ઉપાખ્યાનમાં રોહિતાશ્વ માર્કંડેયને જીવનભર વિઘ્ન નિવારણ કરતું એક વ્રત પૂછે છે. માર્કંડેય નંદિની કામધેનુને કેન્દ્રમાં રાખી વિશ્વામિત્ર-વસિષ્ઠ વિવાદ વર્ણવે છે; તેથી વિશ્વામિત્ર ઘોર તપમાં પ્રવૃત્ત થઈ કૈલાસે મહેશ્વરની શરણાગતિ લે છે. શિવ શુદ્ધિ અને સિદ્ધિ માટે વિનાયકપૂજાનો વિધાન આપે છે, સૂક્તમંત્રો દ્વારા (જીવસૂક્તભાવ) ગણેશતત્ત્વનું આવાહન સમજાવે છે અને સંક્ષિપ્ત ક્રમ કહે છે—લંબોદર, ગણવિભુ, કુઠારધારી, મોદકભક્ષ, એકદંત વગેરે નામોથી નમસ્કાર, મોદક નૈવેદ્ય, અર્ઘ્ય, અને કંજૂસી વિના બ્રાહ્મણભોજન. દેવી ફળ કહે છે—ચતુર્થીએ સ્મરણ/પૂજનથી કાર્ય સ્થિર થાય અને સમૃદ્ધિ મળે; ફળશ્રુતિમાં નિસંતાનને પુત્ર, ગરીબને ધન, વિજય, દુઃખિતને ભાગ્યવૃદ્ધિ અને નિત્ય પાઠ-શ્રવણ કરનારને વિઘ્ન ન થવાનું કહેવામાં આવ્યું છે.
Adhyaya 215
श्राद्धावश्यकताकारणवर्णनम् (Necessity and Rationale of Śrāddha)
આ અધ્યાયમાં શ્રાદ્ધ-કલ્પની વિધિ અને તેની આવશ્યકતા-કારણ સમજાવવામાં આવે છે. ઋષિઓ સૂતને પૂછે છે—અક્ષય ફળ આપતું શ્રાદ્ધ કેવી રીતે કરવું, યોગ્ય સમય કયો, કયા બ્રાહ્મણો પાત્ર, અને કયા અન્ન-દ્રવ્યો યોગ્ય. સૂત પૂર્વવૃત્તાંત કહે છે: માર્કંડેય સરયૂ-સંગમથી અયોધ્યા આવે છે; રાજા રોહિતાશ્વ તેમનું સન્માન કરે છે. ઋષિ રાજાની ધર્મસમૃદ્ધિ તપાસવા વેદ, વિદ્યાભ્યાસ, લગ્ન અને ધનની “સફળતા” વિષે પ્રશ્ન કરે છે અને કાર્યાધારિત અર્થ આપે છે—અગ્નિહોત્રથી વેદ સફળ, દાન અને સદુપયોગથી ધન સફળ વગેરે। પછી રાજા વિવિધ શ્રાદ્ધપ્રકારો પૂછે છે. માર્કંડેય ભર્તૃયજ્ઞે આનર્ત-રાજાને આપેલા ઉપદેશનો દાખલો આપી મુખ્ય વાત કહે છે કે દર્શ/અમાવાસ્યાનું શ્રાદ્ધ વિશેષ રીતે અનિવાર્ય છે. પિતૃઓ સૂર્યાસ્ત સુધી ગૃહદ્વારે અર્પણની આશાથી આવે છે; અવગણના થાય તો તેઓ વ્યાકુળ થાય છે. વંશપરંપરાનું નૈતિક કારણ પણ જણાવે છે—જીવો કર્મફળથી વિવિધ લોકોમાં ભોગવે છે; કેટલીક સ્થિતિમાં ભૂખ-તરસનું દુઃખ વર્ણવાયું છે; આધાર ન રહે તો પતનનો ભય। પુત્ર ન હોય તો અશ્વત્થ વૃક્ષનું રોપણ અને પાલન વંશસ્થિરતાનો વિકલ્પ ગણાયો છે. અંતે પિતૃઓને નિયમિત અન્ન અને ઉદક અર્પણ, તર્પણ અને શ્રાદ્ધ કરવાનું આદેશ છે; ઉપેક્ષા ‘પિતૃદ્રોહ’ કહેવાય છે, અને વિધિપૂર્વક કરેલું તર્પણ-શ્રાદ્ધ ઇષ્ટસિદ્ધિ તથા ત્રિવર્ગ (ધર્મ-અર્થ-કામ)ના પોષણનું સાધન ગણાય છે।
Adhyaya 216
श्राद्धोत्पत्तिवर्णन (Origin and Authorization of Śrāddha Rites)
આ અધ્યાયમાં અમાવાસ્યા (ઇન્દુ-ક્ષય)ના દિવસે કરાતા શ્રાદ્ધને વિશેષ પ્રામાણ્ય કેમ માનવામાં આવે છે તેનું વિધિ-તત્ત્વાત્મક નિરૂપણ છે. અનર્ત ભર્તૃયજ્ઞને પિતૃકર્મ માટે શુભ સમય વિશે પૂછે છે. ભર્તૃયજ્ઞ મન્વંતર/યુગ-સંધિ, સંક્રાંતિ, વ્યતીપાત, ગ્રહણ વગેરે અનેક પુણ્યકાળ જણાવે છે અને કહે છે કે યોગ્ય બ્રાહ્મણો મળે અથવા યોગ્ય દ્રવ્ય ઉપલબ્ધ હોય તો પર્વણ દિવસો બહાર પણ શ્રાદ્ધ કરી શકાય. પછી અમાવાસ્યાનું બ્રહ્માંડદૃષ્ટિએ કારણ કહે છે—ચંદ્ર સૂર્યકિરણોમાં નિવાસ કરે છે તેથી તે સમયે કરેલું ધર્મ અને પિતૃકૃત્ય ‘અક્ષય’ ફળ આપે છે. આગળ પિતૃવર્ગો (અગ્નિષ્વાત્ત, બર્હિષદ, આજ્યપ, સોમપ વગેરે), નંદીમુખ પિતૃઓનો ભેદ અને દેવ–પિતૃ વ્યવસ્થામાં પિતૃતૃપ્તિનું સ્થાન વર્ણવાય છે. કથાપ્રસંગમાં વંશજો કવ્ય અર્પણ ન કરે ત્યારે સ્વર્ગસ્થ પિતૃઓ ભૂખ-તરસથી પીડાય છે; તેઓ ઇન્દ્રસભામાં જઈ પછી બ્રહ્માને વિનંતી કરે છે. યુગધર્મ ક્ષીણ થતો જોઈ બ્રહ્મા ઉપાયો સ્થાપે છે—(1) ત્રણ પેઢી (પિતૃ, પિતામહ, પ્રપિતામહ)ને ઉદ્દેશીને અર્પણ, (2) વારંવાર ઉપચારરૂપે અમાવાસ્યા શ્રાદ્ધ, (3) વર્ષે એકવાર વિશેષ શ્રાદ્ધનો વિકલ્પ, અને (4) સર્વોત્તમ ફળદાયક ગયાશિરસે શ્રાદ્ધ, જે અત્યંત દુરવસ્થામાં પણ મુક્તિ લાભ આપે છે. અંતે ફલશ્રુતિ—‘શ્રાદ્ધોત્પત્તિ’નું આ વર્ણન સાંભળવાથી/વાંચવાથી સામગ્રીમાં ખામી હોવા છતાં શ્રાદ્ધ પૂર્ણ ગણાય; મુખ્ય ભાર શુદ્ધ સંકલ્પ, યોગ્ય પિતૃ-સમર્પણ અને કુળ-સામાજિક ધર્મસ્થિરતા પર છે.
Adhyaya 217
श्राद्धकल्पे श्राद्धार्हपदार्थब्राह्मणकालनिर्णय-वर्णनम् (Śrāddha-kalpa: Eligibility of recipients, proper materials, and timing)
આ અધ્યાયમાં આનર્ત શ્રાદ્ધની સંપૂર્ણ વિધિ પૂછે છે. ભર્તૃયજ્ઞ શ્રાદ્ધકર્મને ત્રણ મુખ્ય આધારોથી ગોઠવે છે—(૧) શ્રાદ્ધ માટે વપરાતું ધન ધર્મપૂર્વક અને ઈમાનદારીથી કમાયેલું તથા શુદ્ધ રીતે સ્વીકારેલું હોવું, (૨) આમંત્રિત બ્રાહ્મણોની પસંદગી—શ્રાદ્ધાર્હ (યોગ્ય) અને અનાર્હ (અયોગ્ય)નો ભેદ તથા અયોગ્યતાના વિસ્તૃત કારણો, (૩) તિથિ અને સંક્રાંતિ/વિષુવ/અયન વગેરે મુજબ યોગ્ય કાળનિર્ણય, જેથી અક્ષય ફળ મળે। અહીં આમંત્રણની શિષ્ટાચારવિધિ પણ જણાવાય છે—વિશ્વેદેવો અને પિતૃઓ માટે અલગ આવાહન, યજમાનના વર્તનમાં સંયમ, તેમજ સ્થાનશુદ્ધિ અને આસનવ્યવસ્થા. શ્રાદ્ધ ક્યારે ‘વ્યર્થ’ બને છે તે પણ દર્શાવાય છે—અશુદ્ધ અન્નસ્થિતિ, અયોગ્ય સાક્ષી, દક્ષિણાનો અભાવ, શોરગુલ અને ઝઘડો, અથવા ખોટો સમય. અંતે મન્વાદિ અને યુગાદિ આચારોની યાદી આપી, યોગ્ય સમયે તિલજળ અર્પણ માત્ર પણ ચિરંજીવી પુણ્ય આપે છે એમ પ્રતિપાદિત થાય છે।
Adhyaya 218
Śrāddha-niyama-varṇana (Rules and Ethical Guidelines for Śrāddha)
અધ્યાય ૨૧૮માં ભર્તૃયજ્ઞ રાજાને શ્રાદ્ધકર્મના તાંત્રિક તથા નૈતિક નિયમો ઉપદેશરૂપે જણાવે છે. પ્રથમ સામાન્ય શ્રાદ્ધ-નિયમો પુનઃ કહેવામાં આવે છે, પછી સ્વશાખા/પરંપરા અને સ્વદેશ–વર્ણ–જાતિ અનુસાર યોગ્ય એવા વિશેષ વિધાનનું વર્ણન કરવાની પ્રતિજ્ઞા થાય છે. શ્રાદ્ધનું મૂળ તત્ત્વ ‘શ્રદ્ધા’ છે—ખરી નિષ્ઠા વિના કરેલું શ્રાદ્ધ નિષ્ફળ બને છે, એમ સ્પષ્ટ થાય છે. પછી સમજાવવામાં આવે છે કે શ્રાદ્ધ દરમિયાન અનાયાસ ઉપજતી વસ્તુઓ પણ—બ્રાહ્મણના પગનું પાણી, પડી ગયેલા અન્નકણ, સુગંધ, આચમનનું શેષજળ, અને દર્ભના વિખેરાયેલા તણખા—કલ્પનાત્મક રીતે વિવિધ પિતૃવર્ગોને, તેમજ પ્રેતાવસ્થા કે તિર્યક્ વગેરે યોનિમાં ગયેલ જીવોને પણ, પોષણરૂપે પહોંચે છે. દક્ષિણાનું મહત્ત્વ વિશેષ રીતે જણાવાય છે: દક્ષિણાવિહિન શ્રાદ્ધને વાંઝ વરસાદ કે અંધકારમાં કરેલા કર્મ સમાન ગણાવવામાં આવે છે; દાન-પ્રતિદાનને કર્મપૂર્ણતાનું અંગ માનવામાં આવે છે. શ્રાદ્ધ આપ્યા પછી અથવા ભોજન કર્યા પછીના નિષેધો—સ્વાધ્યાયથી વિરતિ, બીજા ગામે ન જવું, અને કામસંયમ—ઉલ્લંઘનથી ફળ નષ્ટ થાય અથવા પિતૃહિત વિકૃત થાય, એવી ચેતવણી છે. અયોગ્ય આમંત્રણ સ્વીકારવું અને કર્તાનું અતિભોજન પણ નિંદનીય છે. અંતે સાર એ છે કે યજમાન અને ભાગીદારો આ દોષોથી બચશે તો જ શ્રાદ્ધની સિદ્ધિ અખંડ રહેશે.
Adhyaya 219
काम्यश्राद्धवर्णनम् (Kāmya-Śrāddha: Day-wise Results and Exceptions)
અધ્યાય ૨૧૯માં ભર્તૃયજ્ઞ રાજાને કામ્ય-શ્રાદ્ધનું તાત્ત્વિક અને વિધિસહિત વર્ણન કરે છે. પ્રેતપક્ષ (કૃષ્ણપક્ષ)ની તિથિઓ પ્રમાણે ક્રમે શ્રાદ્ધ કરવાથી જુદા જુદા ફળ મળે છે—સમૃદ્ધિ, લગ્નસિદ્ધિ, અશ્વ-ગોધનપ્રાપ્તિ, ખેતી અને વેપારમાં સફળતા, આરોગ્ય, રાજાનુગ્રહ અને સર્વકાર્યસિદ્ધિ। પછી ત્રયોદશીને સંતાનકામીઓ માટે અયોગ્ય કહી અશુભ ફળની શક્યતા જણાવાય છે; છતાં મઘા–ત્રયોદશીના વિશેષ યોગમાં મધુ-ઘૃતયુક્ત પાયસ અર્પણ કરવાની વિશેષ રીત પણ દર્શાવવામાં આવી છે. શસ્ત્ર, વિષ, અગ્નિ, જળ, સર્પ/પશુઆક્રમણ અથવા ફાંસી વગેરે કારણે અકાળમૃત્યુ પામેલાઓની તૃપ્તિ માટે ચતુર્દશીએ એકોદ્દિષ્ટ શ્રાદ્ધનું વિધાન છે. અંતે અમાવાસ્યા-શ્રાદ્ધ સર્વ કામનાઓ પૂર્ણ કરનારું કહેવાય છે અને આ કામ્ય-શ્રાદ્ધ-પ્રણાલીનું શ્રવણ/જ્ઞાન ઇચ્છિત સિદ્ધિ આપે છે એવી ફલશ્રુતિ છે।
Adhyaya 220
गजच्छायामाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of the “Elephant-Shadow” Tithi and Śrāddha Protocols)
આ અધ્યાયમાં શ્રાદ્ધના સમય-નિર્ણય અને તેના પરિણામોનું તકનીકી-ધાર્મિક વર્ણન સંવાદરૂપે આવે છે. અનર્ત ભર્તૃયજ્ઞને પૂછે છે—ત્રયોદશી તિથિએ શ્રાદ્ધ કરવાથી વંશક્ષય કેમ થાય? ભર્તૃયજ્ઞ ‘ગજચ્છાયા’ નામના વિશેષ કાળલક્ષણનું વર્ણન કરે છે—ચંદ્ર-નક્ષત્રની નિશ્ચિત સ્થિતિ તથા ગ્રહણસન્નિહિત યોગોમાં—જે સમયે કરેલું શ્રાદ્ધ ‘અક્ષય’ ફળ આપે છે અને પિતૃઓને બાર વર્ષ સુધી તૃપ્તિ આપે છે. કથાદૃષ્ટાંતમાં પૂર્વયુગના પાંચાલરાજ સીતાશ્વનો પ્રસંગ આવે છે. બ્રાહ્મણો તેના શ્રાદ્ધમાં મધુ-દૂધ, કાળાશાક અને ખડ્ગમાસ વગેરે જોઈને કારણ પૂછે છે. રાજા સ્વપૂર્વજન્મ કહે છે—હું શિકારી હતો; ઋષિ અગ્નિવેશ પાસેથી ગજચ્છાયા-શ્રાદ્ધવિધિ સાંભળી, અલ્પ ઉપચારથી પણ શ્રાદ્ધ કર્યું; તેના પ્રભાવથી મને રાજજન્મ મળ્યો અને પિતૃઓ સંતોષ પામ્યા. અંતે દેવતાઓ ત્રયોદશી શ્રાદ્ધની અસાધારણ શક્તિથી ચિંતિત થઈ એક મર્યાદા સ્થાપે છે—આગળથી સામાન્ય રીતે તે દિવસે શ્રાદ્ધ કરવું આધ્યાત્મિક રીતે જોખમી ગણાશે અને કરવાથી વંશક્ષય થવાની શક્યતા રહેશે. આમ ગજચ્છાયાનું વિશેષ માહાત્મ્ય પણ રહે છે અને સાવચેતીની વિધિસીમા પણ નિર્ધારિત થાય છે.
Adhyaya 221
Śrāddha-kalpa: Sṛṣṭyutpatti-kālika-brahmotsṛṣṭa-śrāddhārha-vastu-parigaṇana (Ritual Materials Authorized for Śrāddha by Cosmogonic Precedent)
અધ્યાય ૨૨૧માં શ્રાદ્ધકર્મમાં ‘વિકલ્પ’ અર્પણો અંગેનું તાત્ત્વિક નિરૂપણ સંવાદરૂપે આવે છે. ભર્તૃયજ્ઞ કહે છે કે નિશ્ચિત તિથિ-કાળે પૂર્ણ શ્રાદ્ધ ન થઈ શકે તો પણ પિતૃસંતોષ માટે અને વંશચ્છેદના ભયથી બચવા માટે કંઈક અર્પણ અવશ્ય કરવું. તે ઘી-મધુયુક્ત પાયસ તથા કેટલાક વિશેષ માંસ (ખડ્ગ, વાધૃણસ વગેરે) સૂચવે છે; તે ન મળે તો ઉત્તમ ક્ષીરાન્ન, અને અંતે તિલ-દર્ભ તથા સુવર્ણખંડ મિશ્રિત જળને પણ યોગ્ય વિકલ્પ ગણાવે છે. આનર્ત પ્રશ્ન કરે છે કે શાસ્ત્રોમાં નિંદિત માંસ શ્રાદ્ધમાં કેમ યોગ્ય? ભર્તૃયજ્ઞ સૃષ્ટિકાળના પ્રમાણથી કહે છે કે બ્રહ્માએ પિતૃઓ માટે કેટલાક જીવો/પદાર્થોને ‘બલિસદૃશ’ અર્પણરૂપે નિશ્ચિત કર્યા; તેથી પિતૃકાર્ય માટે નિયમાનુસાર મર્યાદિત ઉપયોગ કરનાર દાતાને પાપ લાગતું નથી. રોહિતાશ્વના અપ્રાપ્યતા વિષયક પ્રશ્ને માર્કંડેય અને ભર્તૃયજ્ઞ અનુમેય માંસોની ક્રમવાર યાદી, તેનાથી થતી પિતૃતૃપ્તિની અવધિ, તેમજ તિલ, મધુ, કાલશાક, દર્ભ, ઘી, રજતપાત્ર વગેરે શ્રાદ્ધાર્હ વસ્તુઓ અને દૌહિત્ર સહિત યોગ્ય પાત્રોનું વર્ણન કરે છે. અંતે શ્રાદ્ધકાળે આ નિયમોનું પાઠન/ઉપદેશ ‘અક્ષય’ ફળ આપે છે અને આ ઉપદેશ પિતૃગૂહ્ય રહસ્ય છે એમ કહી અધ્યાય પૂર્ણ થાય છે.
Adhyaya 222
चतुर्दशी-शस्त्रहत-श्राद्धनिर्णयवर्णनम् (Decision Narrative on the Caturdaśī Śrāddha for Violent/Untimely Deaths)
આ અધ્યાયમાં શસ્ત્રથી મરેલા, અકસ્માત, આપત્તિ, વિષ, અગ્નિ, જળ, પશુઆક્રમણ, ફાંસી વગેરે અપમૃત્યુ પામેલાઓ માટે પ્રેતકાળમાં વિશેષ કરીને ચતુર્દશી તિથિએ શ્રાદ્ધ કેમ વિધાન છે તેનું તાત્ત્વિક કારણ સમજાવવામાં આવ્યું છે. આનર્ત રાજા પૂછે છે—ચતુર્દશી જ કેમ વિશેષ, એકોદ્દિષ્ટ શ્રાદ્ધ કેમ સૂચિત, અને આ પ્રસંગે પાર્વણ વિધિ કેમ પ્રતિબંધિત? ભર્તૃયજ્ઞ બૃહત્કલ્પનો પ્રસંગ કહે છે—હિરણ્યાક્ષ બ્રહ્માને વર માગે છે કે સૂર્ય કન્યા રાશિમાં હોય ત્યારે પ્રેતકાળના એક જ દિવસે કરેલા પિંડ-ઉદકાદિ અર્પણથી પ્રેત, ભૂત, રાક્ષસ વગેરે વર્ગ વર્ષભર તૃપ્ત રહે. બ્રહ્મા વર આપે છે કે તે માસની ચતુર્દશીએ કરેલું અર્પણ નિશ્ચિત તૃપ્તિદાયક થશે, યુદ્ધમૃત કે હિંસક મૃત્યુ પામેલાઓ માટે પણ. પછી સિદ્ધાંત કહે છે—આકસ્મિક મૃત્યુ અને રણમૃત્યુમાં ભય, પશ્ચાત્તાપ, મોહ વગેરે કારણે ચિત્તવિક્ષોભ થાય; તેથી શૂરના પણ પ્રેતભાવ થઈ શકે, એટલે શાંતિ માટે વિશેષ દિવસ નક્કી થયો. તે દિવસે પાર્વણ નહીં, માત્ર એકોદ્દિષ્ટ કરવું, કારણ કે ઉચ્ચ પિતૃઓ તે સમયે સ્વીકારતા નથી; ખોટું અર્પણ વરપ્રભાવથી અમાનુષ સત્તાઓ લઈ જાય છે. અંતે નિયમ—શ્રાદ્ધ યોગ્ય સ્થાનિક/જાતીય કર્મકાંડીઓ દ્વારા (નાગરનું નાગર દ્વારા) કરાવવું, નહીંતર નિષ્ફળ ગણાય છે.
Adhyaya 223
श्राद्धार्हानर्हब्राह्मणादिवर्णनम् / Classification of Eligible and Ineligible Agents for Śrāddha
આ અધ્યાયમાં શ્રાદ્ધકર્મમાં કોણ પાત્ર અને કોણ અપાત્ર, તેમજ કયા સમય અને કઈ રીતથી શ્રાદ્ધ કરવું—તે અંગે સૂક્ષ્મ ધર્મ-આચારવિચાર રજૂ થાય છે. ભર્તૃયજ્ઞ કહે છે કે શ્રાદ્ધ શ્રાદ્ધાર્હ બ્રાહ્મણો સાથે/દ્વારા જ કરવું જોઈએ; દર્શ વગેરે કાળે પાર્વણવિધિ યથાવિધિ પાળવી, અને વિધિનો ઉલટફેર કરવાથી ફળ નષ્ટ થાય છે. તે આગળ જણાવે છે કે જારજાત વગેરે નિષિદ્ધ જન્મલક્ષણ ધરાવનાર વ્યક્તિ દ્વારા કરાયેલ શ્રાદ્ધ નિષ્ફળ બને છે. આનર્ત મનુના ‘બાર પ્રકારના પુત્રો’નું સ્મરણ કરીને શંકા કરે છે કે પુત્રહીન માટે પણ કેટલાક પુત્રરૂપ માન્ય છે ને? ત્યારે ભર્તૃયજ્ઞ યુગભેદ મુજબ સ્પષ્ટ કરે છે—પૂર્વયુગોમાં કેટલીક શ્રેણીઓ સ્વીકાર્ય હતી, પરંતુ કલિયુગમાં આચારક્ષય અને નૈતિક પતનથી તે શુદ્ધિકારક માનાતી નથી; તેથી નિયમો વધુ કઠોર છે. અધ્યાય વર્ણસંકર અને નિષિદ્ધ સંયોગોના પરિણામો, તથા તેમાંથી ઉત્પન્ન અપાત્ર સંતાનનું વર્ણન કરે છે. અંતે પિતૃઓને પુમ્નામ નરકથી બચાવનારા ‘સત્પુત્રો’ અને પતનકારક ગણાતા વર્ગો વચ્ચે ભેદ બતાવી, જારજાત-સંબંધિત શ્રાદ્ધને નિષ્ફળ ઠરાવે છે.
Adhyaya 224
श्राद्धविधिवर्णनम् (Śrāddha-vidhi-varṇanam) — Procedural Account of the Śrāddha Rite
આ અધ્યાયમાં ગૃહસ્થ માટે શ્રાદ્ધવિધિનું મંત્રાધારિત, પગલાંવાર વર્ણન છે, જેનો હેતુ પિતૃપરિતોષ છે. પ્રશ્નકર્તા પૂછે છે—ગૃહસ્થ શ્રાદ્ધ કેવી રીતે કરવું? ઉપદેશક યોગ્ય બ્રાહ્મણોને આમંત્રિત કરવું, વિશ્વેદેવોનું આવાહન, પુષ્પ-અક્ષત-ચંદન સહિત અર્ઘ્ય અર્પણ, તેમજ દર્ભા અને તિલનો યોગ્ય ઉપયોગ જણાવે છે. દેવકાર્યમાં સવ્ય અને પિતૃકાર્યમાં અપસવ્યનો ભેદ, નાંદીമുഖ પિતૃઓ માટેના અપવાદ, આસનવ્યવસ્થા અને દિશાનિયમો (માતૃપક્ષના પિતૃઓ સહિત) સ્પષ્ટ થાય છે. આવાહનમાં વિભક્તિ વગેરે વ્યાકરણશુદ્ધિને પણ કર્મશુદ્ધિનું માપદંડ ગણાવવામાં આવ્યું છે. અગ્નિ અને સોમ માટે યથામંત્ર હોમ, મીઠું સ્પર્શ કરવું અથવા સીધા હાથથી આપવું જેવી ભૂલોથી શ્રાદ્ધ નિષ્ફળ થવાનો નિયમ, ભોજનવિધિ અને અનુમતિપ્રાર્થના વર્ણવાય છે. ભોજન પછી પિંડદાન, વેદી તૈયાર કરવી, વિતરણનિયમો, અંતે આશીર્વાદ, દક્ષિણા અને પાત્રોને કોણ સ્પર્શ કરી શકે/ન કરી શકે તેવા નિયંત્રણો જણાવાયા છે. શ્રાદ્ધ દિવસમાં જ કરવું; સમય વિપરીત હોય તો કર્મ નિષ્ફળ થાય—એવી ફલશ્રુતિ સાથે અધ્યાય પૂર્ણ થાય છે.
Adhyaya 225
सपिण्डीकरणविधिवर्णनम् (Description of the Sapīṇḍīkaraṇa Procedure)
આ અધ્યાયમાં અનર્ત પાર્વણ-શ્રાદ્ધની જાણીતી પદ્ધતિની સાથે સંબંધિત એકોદ્દિષ્ટ-શ્રાદ્ધ (નિર્દિષ્ટ મૃતક માટે)ની વિધિ પૂછે છે. ભર્તૃયજ્ઞ મૃત્યુસંસ્કારો સાથે જોડાયેલા શ્રાદ્ધોના સમય અને ક્રમ સમજાવે છે—અસ્થિ-સંચયન પહેલાંના કર્મ, મૃત્યુસ્થળે કરવાનું શ્રાદ્ધ, માર્ગમાં જ્યાં વિશ્રામ લેવાયો ત્યાં એકોદ્દિષ્ટ, અને ત્રીજું શ્રાદ્ધ સંચયનસ્થળે. પછી દિવસક્રમ મુજબ નવ શ્રાદ્ધો (૧લો, ૨રો, ૫મો, ૭મો, ૯મો, ૧૦મો વગેરે દિવસ) જણાવે છે અને એકોદ્દિષ્ટમાં લઘુવિધિ કહે છે—દેવવિહિન, એક જ અર્ઘ્ય, એક જ પવિત્ર, તથા આવાહનનો ત્યાગ। મંત્રપ્રયોગમાં વ્યાકરણસાવચેતી પણ દર્શાવે છે—‘પિતૃ/પિતા’ શબ્દ, ગોત્ર અને નામરૂપ (શર્મન)ની યોગ્ય વિભક્તિ ન રહે તો પિતૃઓ પ્રત્યે શ્રાદ્ધ નિષ્ફળ ગણાય. ત્યારબાદ સપિંડિકરણનું વર્ણન આવે છે—સામાન્ય રીતે એક વર્ષ પછી, પરંતુ કેટલીક પરિસ્થિતિમાં વહેલું પણ. પ્રેત માટે નિર્ધારિત અર્પણને વિશેષ મંત્રોથી ત્રણ પિતૃપાત્રો અને ત્રણ પિતૃપિંડોમાં વહેંચવામાં આવે છે; આ મત મુજબ ચોથો ગ્રાહી સ્વીકાર્ય નથી. સપિંડિકરણ પછી એકોદ્દિષ્ટ નિષિદ્ધ છે અને સપિંડિકૃત પ્રેતને અલગ પિંડ આપવો મહાદોષ કહેવાયો છે. અંતે પિતા અવસાન પામ્યા હોવા છતાં પિતામહ જીવિત હોય તો નામક્રમની શુદ્ધિ, પિતામહની તિથિએ પાર્વણ-શ્રાદ્ધ, અને સપિંડતા સ્થિર ન થાય ત્યાં સુધી કેટલીક શ્રાદ્ધક્રિયાઓ એ જ રીતે ન કરવી—એવું પુનઃ જણાવાયું છે।
Adhyaya 226
तत्तद्दुरितप्राप्यैकविंशतिनरकयातनातन्निवारणोपायवर्णनम् (Chapter 226: On the Twenty-One Hells, Their Karmic Causes, and Remedial Means)
આ અધ્યાયમાં ભર્તૃયજ્ઞ સપિંડિકરણનું મહત્ત્વ સમજાવે છે—આ વિધિથી પ્રેત-અવસ્થા સમાપ્ત થઈ મૃતકનું પિતૃસંબંધ (સપિંડતા) સ્થાપિત થાય છે. પિતૃઓના સ્વપ્નદર્શન અને જેમની પરલોકગતિ અસ્થિર હોય તેમની સ્થિતિ વિષે પ્રશ્ન થાય છે; ઉત્તરમાં કહે છે કે આવા દર્શન સામાન્ય રીતે પોતાના વંશસંબંધિત પિતૃઓને લગતા હોય છે અને પરિણામ કર્માનુસાર જ થાય છે. પુત્રહીન વ્યક્તિ માટે વિકલ્પ/પ્રતિનિધિની વ્યવસ્થા જણાવાય છે; યોગ્ય શ્રાદ્ધાદિ લોપ પામે ત્યારે, ખાસ કરીને અકાળ અથવા અસામાન્ય મૃત્યુમાં, પ્રેતનાશક પ્રાયશ્ચિત્તરૂપે ‘નારાયણ-બલિ’નું વિધાન દર્શાવાય છે. પછી ધર્મ, પાપ અને જ્ઞાન અનુસાર સ્વર્ગ, નરક અને મોક્ષ—આ ત્રણ ગતિઓનું વર્ણન થાય છે. યુધિષ્ઠિર-ભીષ્મ સંવાદરૂપે યમરાજની વ્યવસ્થા, ચિત્ર-વિચિત્ર નામના લેખકો, રૌદ્ર અને સૌમ્ય કાર્ય કરનારા આઠ પ્રકારના યમદૂત, યમમાર્ગ અને વૈતરણી પાર કરવાની વાત આવે છે. એકવીસ નરકોની યાતનાઓ તેમના કર્મકારણો સાથે જણાવાઈ, અને નિવારણ માટે સમયક્રમ મુજબ શ્રાદ્ધ તથા માસિક/બહુમાસિક દાનની પદ્ધતિ સૂચવાય છે. અંતે તીર્થયાત્રાને શુદ્ધિનું સાધન કહી કર્મફળની સમજ સ્પષ્ટ થાય છે એમ પ્રતિપાદિત થાય છે.
Adhyaya 227
नरकयातनानिरसनोपायवर्णनम् (Means for the Mitigation of Naraka-Sufferings)
નરકની યાતનાઓ સાંભળીને યુધિષ્ઠિર ભયભીત થઈ પૂછે છે—પાપી મનુષ્ય પણ વ્રત, નિયમ, હોમ અથવા તીર્થાશ્રયથી કેવી રીતે મુક્તિ પામે? ભીષ્મ નરક-શમનના ઉપાયોનું વિધાનરૂપે વર્ણન કરે છે. તે કહે છે કે જેમની અસ્થિઓ ગંગામાં વિસર્જિત થાય છે તેમને નરકાગ્નિ જીતતી નથી; અને મૃતકના નામે ગંગામાં કરેલું શ્રાદ્ધ તેને નરકના ભયંકર દૃશ્યોને પાર કરી ઊર્ધ્વગતિ આપે છે. યોગ્ય પ્રાયશ્ચિત્ત અને દાન—ખાસ કરીને સુવર્ણદાન—પાપક્ષયના સાધન તરીકે જણાવાય છે. પછી સ્થાન-કાળ વિશેષ માર્ગો ગણાવવામાં આવે છે—ધારા-તીર્થ વગેરેમાં, તેમજ વારાણસી, કુરુક્ષેત્ર, નૈમિષ, નાગરપુર, પ્રયાગ અને પ્રભાસ જેવા મહાતીર્થોમાં મૃત્યુ થાય તો મહાપાપ હોવા છતાં પણ તારણ થાય છે. જનાર્દનભક્તિ સાથે પ્રાયોપવેશન (ઉપવાસથી દેહત્યાગ) અને ચિત્રેશ્વર પાસે સંયમિત સાધનાનો પણ ઉલ્લેખ છે. ગરીબ, અંધ, નિર્ધન અને થાકેલા યાત્રિકોને સમય બહાર પણ અન્નદાન કરવું નરકથી રક્ષણ આપનારું કહેવાયું છે. જલ-ધેનુ, તિલ-ધેનુ દાન સૂર્યસ્થિતિ મુજબ, સોમનાથ દર્શન, સમુદ્ર તથા સરસ્વતી સ્નાન, કુરુક્ષેત્રમાં ગ્રહણવ્રત, કાર્ત્તિકા/કૃત્તિકા યોગમાં પ્રદક્ષિણા અને ત્રિપુષ્કરમાં સાધના—આ બધાં નરકનિવારક ઉપાયો તરીકે ઉપસંહારમાં દર્શાવવામાં આવ્યા છે; સાથે કર્મકારણતા અને નાનાં દોષથી પણ નરકપ્રાપ્તિની ચેતવણી આપવામાં આવે છે.
Adhyaya 228
जलशाय्युपाख्याने ब्रह्मदत्तवरप्रदानोद्धतान्धकासुरकृतशंकराज्ञावमाननवर्णनम् (Jalāśāyī Episode: The Boon to Brahmadatta and Andhaka’s Disregard of Śaṅkara’s Command)
અધ્યાય ૨૨૮ બે પરસ્પર જોડાયેલા પ્રવાહોમાં આગળ વધે છે. પ્રથમ સૂત બિલદ્વાર તીર્થનું માહાત્મ્ય વર્ણવે છે—અહીં શેષનાગ પર શયન કરનાર જલશાયી વિષ્ણુના દર્શન-પૂજનથી પાપક્ષય થાય છે. ચાતુર્માસ્યના ચાર મહિના અવિરત ભક્તિ રાખવાથી અનેક તીર્થયાત્રા અને મહાયજ્ઞ સમાન ફળ, તેમજ મોક્ષપ્રાપ્તિ થાય છે; અતિ અધર્મી જનને પણ અહીં મુક્તિનો માર્ગ દર્શાવાયો છે. ઋષિઓના સંશય પર કે ક્ષીરસાગરશાયી ભગવાન બિલદ્વારમાં કેવી રીતે હાજર રહી શકે, સૂત સિદ્ધાંત સ્થાપે છે કે પરમેશ્વર પોતાની ઇચ્છાથી સ્થાનવિશેષે સુલભ સ્વરૂપે પ્રગટ થઈ શકે છે. ત્યારબાદ કારણકથા આવે છે—હિરણ્યકશિપુના પતન પછી પ્રહ્લાદ અને અંધકનો પરિચય; અંધક બ્રહ્માથી વર મેળવી ઇન્દ્ર સાથે યુદ્ધ કરી સ્વર્ગાધિકારો છીનવી લે છે. ઇન્દ્ર શંકરની શરણ લે છે; શંકર વીરભદ્રને દૂત બનાવી અંધકને સ્વર્ગ છોડીને પિતૃરાજ્યમાં પાછા જવાની આજ્ઞા આપે છે, પરંતુ અંધક આ આજ્ઞાનો ઉપહાસ કરી અવગણના કરે છે—આથી દૈવી દંડ અને ધર્મસ્થાપન તરફ કથા વળે છે.
Adhyaya 229
भृंगीरिट्युत्पत्तिवर्णनम् | Origin Narrative of Bhṛṅgīriṭi
સૂત કહે છે—શિવ ક્રોધથી પ્રજ્વલિત થઈ ગણો સાથે, ઇન્દ્રપ્રમુખ દેવોના સહકારથી, અમરાવતી તરફ આગળ વધે છે. દિવ્ય સેનાને જોઈ અંધક પણ ચતુરંગિણી સેનાથી સામે આવે છે અને લાંબા સમય સુધી ભયંકર યુદ્ધ થાય છે. શિવના ત્રિશૂલથી ભેદાયો છતાં બ્રહ્માના વરદાનના પ્રભાવથી અંધક મરતો નથી; તેથી સંઘર્ષ વિશાળ કાળ સુધી ચાલે છે. પછી શિવ અંધકને ત્રિશૂલ પર ભાળી ઉપર લટકાવે છે; તેનું શરીર ધીમે ધીમે ક્ષીણ થાય છે, બળ ઘટે છે અને પોતાના અધર્મનો બોધ થાય છે. ત્યારે તે આક્રમકતા છોડીને સ્તુતિ અને શરણાગતિ કરે છે—કહે છે કે શિવનામોચ્ચાર માત્રથી પણ મુક્તિનો માર્ગ ખુલ્લો થાય છે, અને શિવભક્તિ વિનાનું જીવન આધ્યાત્મિક રીતે નિષ્ફળ છે. અંધકની શુદ્ધિ અને વિનય જોઈ શિવ તેને મુક્ત કરે છે, શૈવ ગણોમાં ફરી સ્થાન આપે છે, અને ‘ભૃંગીરિટિ’ નામ આપી સ્નેહપૂર્વક નજીકતા બક્ષે છે. અધ્યાયનો નીતિબોધ એ છે કે હિંસા અને અહંકાર અંતે આત્મબોધ, પશ્ચાત્તાપ અને કૃપાથી પુનઃસમાવેશ તરફ દોરી જાય છે.
Adhyaya 230
वृकेन्द्रराज्यलम्भनवर्णनम् (Account of Vṛka’s Acquisition of Indra’s Sovereignty)
આ અધ્યાયમાં અંધકવધ પછીની કથા આગળ વધે છે અને અંધકનો પુત્ર વૃક શેષ રહેલા અસુરરૂપે પ્રગટ થાય છે. તે પહેલાં સમુદ્રની અંદર અત્યંત સુરક્ષિત આશ્રયમાં છુપાઈ રહે છે; પછી જંબૂદ્વીપમાં આવી હાટકેશ્વર-ક્ષેત્રને સિદ્ધિપ્રદ સ્થાન માને છે, કારણ કે ત્યાં અગાઉ અંધકે તપ કર્યું હતું. ગુપ્ત રીતે વૃક ક્રમે ક્રમે કઠોર તપ કરે છે—પ્રથમ જલાહાર, પછી વાયુહાર—અતિશય દેહનિગ્રહ અને એકાગ્રતાથી કમલસમ્ભવ પિતામહ બ્રહ્માનું ધ્યાન કરીને દીર્ઘકાળ સ્થિર રહે છે. દીર્ઘ તપથી પ્રસન્ન થઈ બ્રહ્મા પ્રગટ થાય છે, તેને ઉગ્ર તપ છોડવા કહે છે અને વર આપે છે. વૃક જરા અને મૃત્યુથી મુક્તિ માગે છે; બ્રહ્મા તે વર આપી અંતર્ધાન થાય છે. વરબળથી સમર્થ બનેલો વૃક રૈવતક પર્વત પર યુક્તિ રચી ઇન્દ્ર સામે આગળ વધે છે. વૃકની અવધ્યતા જાણી ઇન્દ્ર અમરાવતી ત્યજી દેવો સાથે બ્રહ્મલોકમાં શરણ લે છે. વૃક દેવલોકમાં પ્રવેશી ઇન્દ્રાસન ગ્રહણ કરે છે, શુક્રાચાર્યથી અભિષેક પામે છે, અને આદિત્ય-વસુ-રુદ્ર-મરુતના પદોમાં દૈત્યોને બેસાડી યજ્ઞભાગોની વ્યવસ્થા પણ શુક્રની આજ્ઞાથી બદલે છે. અધ્યાય વરદાનની શક્તિ અને જોખમ, તપસ્યાથી મળતી સત્તાની નૈતિક દ્વિધા અને વિશ્વશાસનની ભંગુરતા દર્શાવે છે.
Adhyaya 231
हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये जलशाय्युपाख्यानम् — Ekādaśī-vrata Māhātmya (Hāṭakeśvara-kṣetra and the Jalāśayī Narrative)
આ અધ્યાયમાં દૈત્યરાજ વૃકના પ્રભુત્વ હેઠળ યજ્ઞ, હોમ અને જપ જેવી વૈદિક ક્રિયાઓ કેવી રીતે સંકટમાં પડે છે તે વર્ણવાયું છે. સાધકોને શોધી મારી નાખવા તે દૂતો મોકલે છે; છતાં ઋષિઓ ગુપ્ત રીતે ઉપાસના ચાલુ રાખે છે. સાંકૃતિ મુનિ હાટકેશ્વર-ક્ષેત્રમાં ચતુર્ભુજ વૈષ્ણવ પ્રતિમાની સામે છુપાઈ તપ કરે છે; વિષ્ણુના તેજથી દૈત્યો તેને હાનિ કરી શકતા નથી. વૃક પોતે હુમલો કરે છે, પણ તેનું શસ્ત્ર નિષ્ફળ જાય છે; મુનિના શાપથી તેના પગ પડી જાય છે અને તે અશક્ત બને છે, જેથી દેવોને ફરી સ્થિરતા મળે છે. પછી બ્રહ્મા વૃકના તપથી પ્રસન્ન થઈ પુનઃસ્થાપન ઇચ્છે છે, પરંતુ સાંકૃતિ કહે છે કે સંપૂર્ણ પુનઃસ્થાપનથી લોકહાનિનો ભય છે. તેથી સમયમર્યાદિત સમાધાન થાય છે—વર્ષાકાળની વ્યવસ્થા સાથે જોડાઈ નિર્ધારિત સમય પછી વૃકને ફરી ગતિ મળે છે. ઇન્દ્ર વારંવારના વિસ્થાપનથી વ્યાકુળ થઈ બૃહસ્પતિનો ઉપદેશ લે છે અને વિષ્ણુ માટે ‘અશૂન્યશયન’ વ્રત કરે છે. ત્યારે વિષ્ણુ ચાતુર્માસ્યમાં હાટકેશ્વર-ક્ષેત્રમાં વૃક પર શયન કરીને ચાર માસ તેને સ્થંભિત રાખે છે અને ઇન્દ્રનું રાજ્ય સુરક્ષિત કરે છે; શયનકાળના આચાર-નિયમો તથા શયન-એકાદશી અને બોધન-એકાદશીની વિશેષ મહિમા પણ જણાવાય છે।
Adhyaya 232
चातुर्मास्यव्रतनियमवर्णनम् (Cāturmāsya Vrata and Niyama Regulations)
ચાતુર્માસમાં શંખ–ચક્ર–ગદા ધારક, ગરુડધ્વજ ભગવાન વિષ્ણુ ‘શયન’ (પ્રસુપ્ત) અવસ્થામાં માનવામાં આવે ત્યારે શું કરવું—એવું ઋષિઓ પૂછે છે. સૂત પિતામહ બ્રહ્માનું પ્રામાણિક ઉપદેશ કહે છે—આ કાળમાં શ્રદ્ધાથી લેવાયેલો કોઈપણ નિયમ અનંત ફળ આપનાર બને છે. અધ્યાય ચારેય મહિનામાં ક્રમશઃ આચરણો ગણે છે: આહાર-નિયમો (એકભક્ત, નક્ષત્રાનુસાર ભોજન, ફેરફારથી ઉપવાસ, ષષ્ઠાન-કાળે ભોજન, ત્રિરાત્ર ઉપવાસ) અને શુચિતા-સંયમ (સાંજ-સવાર નિયમ, અયાચિત જીવન, તેલ/ઘી અભ્યંગ ત્યાગ, બ્રહ્મચર્ય, તેલવિહિન સ્નાન, મધુ-માંસ વર્જન)। માસવિશેષ ત્યાગ—શ્રાવણમાં શાક, ભાદ્રપદમાં દહીં, આશ્વિનમાં દૂધ, અને કાર્તિકમાં માંસ ત્યાગ; તેમજ કાંસ્ય પાત્રો ટાળવા, અને કાર્તિકમાં ખાસ કરીને માંસ, ક્ષૌરકર્મ, મધુ તથા મૈથુન વર્જ્ય કહેવામાં આવ્યું છે. ભક્તિકર્મોમાં તિલ-અક્ષતથી વૈષ્ણવ મંત્રો સાથે હોમ, પૌરુષ સૂક્ત જપ, મૌનપૂર્વક મિત પગલાં/મિત મુઠ્ઠીઓથી પ્રદક્ષિણા, ખાસ કાર્તિકમાં બ્રાહ્મણભોજન, વિષ્ણુ મંદિરમાં વેદ સ્વાધ્યાય, અને નૃત્ય-ગીતાદિ અર્પણનો સમાવેશ છે. જલાશયી દેવાલયના શિખર-કલશ પર દીપદાનને વિશિષ્ટ તીર્થકર્મ કહી, તે પૂર્વ નિયમફળનો સંયુક્ત ભાગ આપે છે એમ જણાવે છે. અંતે સંકલ્પ અને સામર્થ્ય મુજબ નિયમપાલન, પૂર્ણ થયા પછી બ્રાહ્મણને દાન, અને કોઈ નિયમ વિના ચાતુર્માસ પસાર કરવું નિષ્ફળ છે એવી ચેતવણી આપવામાં આવે છે. ફલશ્રુતિમાં સાંભળનાર/પાઠ કરનાર પણ ચાતુર્માસ્ય દોષોથી મુક્ત થઈ મોક્ષ પામે છે એમ પ્રતિપાદિત છે।
Adhyaya 233
चातुर्मास्यमाहात्म्ये गंगोदकस्नानफलमाहात्म्यवर्णनम् (Cāturmāsya Māhātmya: The Merit of Bathing with Gaṅgā-Water)
અધ્યાય ૨૩૩માં ચાતુર્માસ્ય વ્રતનું માહાત્મ્ય બહુસ્તરીય રીતે વર્ણવાયું છે. સૂત મુનિઓને કહે છે અને અંદરથી બ્રહ્મા–નારદ સંવાદ દ્વારા સ્થાપિત થાય છે કે ચાતુર્માસ્યનો સમય વિષ્ણુભક્તિ અને શુચિતાના નિયમો માટે વિશેષ ફળદાયક છે. પ્રાતઃસ્નાનને મુખ્ય આચરણ ગણાવી, તેનાથી પાપક્ષય થાય છે અને અન્ય ધર્મકર્મોની ક્ષીણ થયેલી અસર ફરી પ્રબળ બને છે—એવું વારંવાર જણાવાયું છે. જળ અને તીર્થોના પ્રકારો દર્શાવાયા છે—નદીઓ, પુષ્કર અને પ્રયાગ જેવા મહાતીર્થો, રેવા/નર્મદા અને ગોદાવરી જેવા પ્રાદેશિક જળ, સમુદ્રસંગમો, તેમજ તલ, આમળા અને બિલ્વપત્રથી સંસ્કૃત વિકલ્પ જળ. જળપાત્ર પાસે મનથી ગંગાનું સ્મરણ કરવાથી પણ સ્નાનફળ મળે છે, કારણ કે ગંગા ભગવાનના પાદોદક સાથે જોડાયેલી છે—આ સ્મરણ-ભક્તિની રીત પણ જણાવાય છે. રાત્રિસ્નાન ટાળવું અને સૂર્યદર્શન સાથે શુદ્ધિ પર ભાર છે; અંતે, શારીરિક સ્નાન શક્ય ન હોય તો ભસ્મસ્નાન, મંત્રસ્નાન અથવા વિષ્ણુના પાદોદકથી સ્નાનને પણ પાવન વિકલ્પ તરીકે સ્વીકારવામાં આવ્યું છે.
Adhyaya 234
चातुर्मास्यनियमविधिमाहात्म्यवर्णनम् (Glorification and Procedure of Cāturmāsya Disciplines)
આ અધ્યાયમાં બ્રહ્મા–નારદ સંવાદરૂપે ચાતુર્માસ્યનું માહાત્મ્ય વર્ણવાયું છે. સ્નાન પૂર્ણ થયા પછી દરરોજ શ્રદ્ધાપૂર્વક પિતૃતર્પણ કરવું, ખાસ કરીને પુણ્યક્ષેત્રમાં, તેમજ સંગમસ્થળે દેવતાર્પણ, જપ અને હોમ કરવાથી મહાન પુણ્ય મળે છે—એવું કહેવામાં આવ્યું છે. ત્યારબાદ શુભ કાર્યો પહેલાં ગોવિંદ-સ્મરણને આધાર બનાવી સત્સંગ, દ્વિજભક્તિ, ગુરુ-દેવ-અગ્નિ તર્પણ, ગોદાન, વેદપાઠ, સત્યવચન અને સતત દાન-ભક્તિને ધર્મના આધારરૂપે ગણાવવામાં આવ્યા છે. નારદના પ્રશ્ન પર બ્રહ્મા ‘નિયમ’ની વ્યાખ્યા અને ફળ જણાવે છે—ઇન્દ્રિયો અને આચરણનું નિયંત્રણ, આંતરિક શત્રુઓ (ષડ્વર્ગ) પર વિજય, અને ક્ષમા તથા સત્ય જેવા ગુણોની સ્થાપના. મનોનિગ્રહ જ જ્ઞાન અને મોક્ષનું કારણ છે એમ કહી, ક્ષમાને સર્વ નિયમોને જોડતી મુખ્ય સાધના તરીકે દર્શાવે છે. સત્ય પરમ ધર્મ, અહિંસા ધર્મનું મૂળ; ખાસ કરીને બ્રાહ્મણો અને દેવતાઓની વસ્તુ ચોરી ન કરવી, અહંકાર ત્યાગ, શમ-સંતોષ અને ઈર્ષ્યા-રહિત ભાવ પોષવા—એવું ઉપદેશ છે. અંતે ભૂતદયા, સર્વ પ્રાણીઓ પ્રત્યે કરુણા, અનિવાર્ય ધર્મ ગણાય છે; હરી સર્વ હૃદયમાં વસે છે તેથી પ્રાણીઓને હાનિ કરવી અધર્મ છે, અને ચાતુર્માસ્યમાં દયાને વિશેષ રીતે સનાતન ધર્મ તરીકે મહિમાવંત કરવામાં આવી છે.
Adhyaya 235
Cāturmāsya-dāna-mahimā (Theological Discourse on the Eminence of Charity during Cāturmāsya)
આ અધ્યાયમાં બ્રહ્મા–નારદ સંવાદરૂપે ચાતુર્માસ્યનું દાનમાહાત્મ્ય વર્ણવાયું છે. ‘હરૌ સુપ્તે’—અર્થાત્ વિષ્ણુ શયનમાં છે એવી ધાર્મિક કલ્પનાવાળા કાળમાં—દાનધર્મ વિશેષ ફળદાયક ગણાય છે. શરૂઆતમાં દાનને સર્વધર્મોમાં શ્રેષ્ઠ કહી, અન્નદાન અને ઉદકદાનને અનન્ય તથા અપરાજેય દાનરૂપે સ્થાપિત કરવામાં આવે છે; ‘અન્નં બ્રહ્મ’ના સિદ્ધાંતથી અને પ્રાણધારણ અન્ન પર આધારિત છે એથી તેનો આધાર આપવામાં આવે છે. ચાતુર્માસ્યમાં કરવાના પુણ્યકર્મોની શ્રેણી જણાવે છે—અન્ન-જળદાન, ગોદાન, વેદપાઠ, હોમ, ગુરુ અને બ્રાહ્મણોને ભોજન, ઘૃતદાન, પૂજન અને સજ્જનસેવા. સાથે દૂધજન્ય પદાર્થો, પુષ્પ, ચંદન/અગરુ/ધૂપ, ફળ, વિદ્યાદાન અને ભૂમિદાન જેવા અનુદાન પણ સૂચવાય છે. પ્રતિજ્ઞાત દાન વિષે નૈતિક ચેતવણી છે: વચન આપીને દાનમાં વિલંબ કરવો આધ્યાત્મિક રીતે જોખમી, સમયસર આપવું પુણ્યવર્ધક; પ્રતિજ્ઞાત વસ્તુનું અપહરણ કે અન્યત્ર વાળવું નિંદનીય. ફળશ્રુતિમાં યમલોકથી બચાવ, વિશિષ્ટ લોકપ્રાપ્તિ, ઋણત્રયથી મુક્તિ અને પિતૃહિતનું વર્ણન છે; તથા અધ્યાયનું સ્થાન નાગરખંડના હાટકેશ્વરક્ષેત્રમાહાત્મ્ય, શેષશય્યા-ઉપાખ્યાન અને ચાતુર્માસ્યમાહાત્મ્ય ક્રમમાં દર્શાવાયું છે.
Adhyaya 236
इष्टवस्तुपरित्यागमहिमवर्णनम् (The Glory of Renouncing Preferred Objects during Cāturmāsya)
આ અધ્યાયમાં બ્રહ્મા–નારદ સંવાદરૂપે ચાતુર્માસ્યનું ઉપદેશ આપવામાં આવ્યું છે. બ્રહ્મા કહે છે કે આ સમય નારાયણ/વિષ્ણુની વિશેષ ભક્તિ-સાધનાનો છે; ત્યાગ અને સંયમ દ્વારા અક્ષય પુણ્યફળ પ્રાપ્ત થાય છે અને ભક્તિ સ્થિર બને છે. અહીં અનેક વ્રતનિયમો જણાવાયા છે—ખાસ કરીને તાંબાના પાત્રનો ત્યાગ, પલાશ/અર્ક/વટ/અશ્વત્થના પાન પર ભોજન, તેમજ મીઠું, ધાન્ય-દાળ, રસ, તેલ, મીઠાઈ, દૂધજન્ય પદાર્થો, મદ્ય અને માંસ વગેરેનો પરિત્યાગ. કેટલાક વસ્ત્રરંગ/પ્રકાર અને ચંદન, કપૂર, કેસર-સદૃશ સુગંધિત વિલાસવસ્તુઓથી પણ વિરતિ, તેમજ હરિ યોગનિદ્રામાં હોય તે કાળમાં શૃંગાર/સજાવટ ટાળવાની વાત છે. વિશેષરૂપે પરનિંદાને ઘોર દોષ ગણાવી કડક નિષેધ કર્યો છે. અંતે—બધા ઉપાયોથી વિષ્ણુને પ્રસન્ન કરવું જ મુખ્ય છે; ચાતુર્માસ્યમાં વિષ્ણુનામસ્મરણ, જપ અને કીર્તન મુક્તિદાયક તથા મહાફલદાયક છે એમ નિષ્કર્ષ આપવામાં આવ્યો છે.
Adhyaya 237
Cāturmāsya-māhātmya and Vrata-mahimā (चातुर्मास्यमाहात्म्ये व्रतमहिमवर्णनम्)
આ અધ્યાયમાં બ્રહ્મા–નારદ સંવાદ દ્વારા વિષ્ણુપૂજામાં સમયવિધાન, નૈતિક સંયમ અને ભક્તિભાવનું નિરૂપણ થાય છે. નારદ પૂછે છે—વિષ્ણુના સાન્નિધ્યમાં વિધિ અને નિષેધ ક્યારે ગ્રહણ કરવા? બ્રહ્મા કર્કટ-સંક્રાંતિને કાળચિહ્ન કહી શુભ જાંબુ (જામુન) ફળો સાથે અર્ઘ્ય અર્પણ કરવાનું અને વાસુદેવ પ્રત્યે આત્મસમર્પણના મંત્ર-સંકલ્પથી પૂજા કરવાનું જણાવે છે. પછી વિધિ (વહિત કર્મ) અને નિષેધ (નિયમિત સંયમ)ને પરસ્પર પૂરક ધર્મનિયમો કહી, બંનેનું મૂળ વિષ્ણુમાં છે એમ પ્રતિપાદિત થાય છે; ખાસ કરીને ચાતુર્માસ્યને સર્વમંગલમય કાળ કહી તેમાં ભક્તિપૂર્વક આચરણ પર ભાર મૂકાય છે. દેવ “શયન”માં હોય ત્યારે કયું વ્રત વધુ ફળદાયક? એ પ્રશ્ને બ્રહ્મા વિષ્ણુ-વ્રતને શ્રેષ્ઠ કહે છે અને બ્રહ્મચર્યને પરમ વ્રત તરીકે સ્થાપે છે—તે જ તપ અને ધર્મની મૂળ શક્તિ છે. હોમ, બ્રાહ્મણસન્માન, સત્ય, દયા, અહિંસા, અસ્તેય, ઇન્દ્રિયનિગ્રહ, અક્રોધ, અસંગ, વેદાધ્યયન, જ્ઞાન અને કૃષ્ણાર્પિત ચિત્ત જેવા આચારોની યાદી આપી, એવો સાધક જીવન્મુક્ત અને પાપથી અલિપ્ત કહેવાય છે. અંતે કહે છે કે ચાતુર્માસ્યમાં આંશિક પાલન પણ ફળ આપે છે, તપથી દેહ શુદ્ધ થાય છે, અને હરિભક્તિ જ વ્રતવ્યવસ્થાનો મુખ્ય સમન્વયસૂત્ર છે.
Adhyaya 238
चातुर्मास्यमाहात्म्ये तपोमहिमावर्णनम् (Tapas and the Greatness of Cāturmāsya Observance)
આ અધ્યાયમાં બ્રહ્મા–નારદ સંવાદ દ્વારા, શેષશાયી વિષ્ણુના પ્રસંગમાં, ચાતુર્માસ્ય કાળના તપનું સ્વરૂપ સમજાવવામાં આવ્યું છે. તપ માત્ર ઉપવાસ નથી; વિષ્ણુની ષોડશોપચાર પૂજા, નિત્ય પંચયજ્ઞોનું આચરણ, સત્ય, અહિંસા અને ઇન્દ્રિય-નિગ્રહ—આ સમસ્ત શિસ્તનું નામ તપ છે. ગૃહસ્થોને અનુરૂપ પંચાયતન-શૈલીનું દિશાનુસાર પૂજનવિધાન પણ વર્ણવાયું છે—કાલકેન્દ્રમાં સૂર્ય-ચંદ્ર, અગ્નિકોણમાં ગણેશ, નૈઋત્યમાં વિષ્ણુ, વાયવ્યમાં કુલ/વંશદેવતા, ઈશાનમાં રુદ્ર; નિર્ધારિત પુષ્પો અને સંકલ્પોથી વિઘ્નનાશ, રક્ષા, સંતાનપ્રાપ્તિ અને અપમૃત્યુનિવારણ જેવા હેતુઓ સિદ્ધ થાય છે. પછી ચાતુર્માસ્ય તપોવ્રતોની ક્રમબદ્ધ યાદી આપવામાં આવે છે—નિયમિત આહારવિધિઓ, એકભુક્ત/એકાંતર પદ્ધતિઓ, કૃચ્છ્ર-પરાક વગેરે, તેમજ દ્વાદશી-ચિહ્નિત ‘મહાપારાક’ ક્રમો. દરેકની ફલશ્રુતિ પાપશુદ્ધિ, વૈકુંઠપ્રાપ્તિ અને ભક્તિજ્ઞાનવૃદ્ધિ જણાવે છે. અંતે શ્રવણ-પાઠની મહિમા કહી, વિષ્ણુના શયનકાળમાં ગૃહસ્થો માટે આ અધ્યાયને ઉચ્ચ મૂલ્યની નૈતિક-વિધિ માર્ગદર્શિકા તરીકે સ્થાપિત કરે છે.
Adhyaya 239
चातुर्मास्यमाहात्म्ये तपोऽधिकार-षोडशोपचार-दीपमहिमवर्णनम् | Cāturmāsya Māhātmya: Sixteenfold Worship and the Merit of Lamp-Offering
અધ્યાય ૨૩૯ બ્રહ્મા–નારદ સંવાદરૂપે છે. નારદ પૂછે છે કે હરિ શયનાવસ્થામાં (શયન-ભાવમાં) ષોડશોપચાર પૂજા કેવી રીતે કરવી, તેનું વિગતવાર વિધાન જણાવો. બ્રહ્મા વેદપ્રામાણ્ય સ્થાપિત કરીને કહે છે કે વિષ્ણુભક્તિનો આધાર વેદ છે, અને પૂજા-ક્રમ વેદ–બ્રાહ્મણ–અગ્નિ–યજ્ઞ જેવી પવિત્ર મધ્યસ્થ પરંપરાથી સુસંગત છે. પછી ચાતુર્માસ્યનું વિશેષ માહાત્મ્ય વર્ણવાય છે—આ સમયમાં હરિને જળ-સંબંધિત ભાવથી ચિંતન કરવું; જળથી અન્ન, અને અન્નથી વિષ્ણુમૂલ પવિત્ર તત્ત્વનો સંબંધ સમજાવવામાં આવે છે. અર્પણ-ઉપચારોને સંસારના પુનરાવર્તિત ક્લેશોથી રક્ષણ આપનાર કહેવામાં આવે છે. અંતઃ/બહિઃ ન્યાસ, વૈકુંઠરૂપનું આવાહન (ચિહ્નો સાથે), પછી આસન, પાદ્ય, અર્ઘ્ય, આચમન, સુગંધિત અને તીર્થજળથી સ્નાન, વસ્ત્રદાન, યજ્ઞોપવીતનું મહત્ત્વ, ચંદનલેપન, શુદ્ધ શ્વેત પુષ્પપૂજા, મંત્રસહ ધૂપ, અને અંતે દીપદાન—આ ક્રમ નિર્દેશિત છે. દીપદાનને અંધકાર અને પાપનો પ્રબળ નાશક ગણાવી વિશેષ પ્રશંસા કરવામાં આવી છે. સર્વત્ર ‘શ્રદ્ધા’ને ફળસિદ્ધિની મુખ્ય શરત તરીકે પુનઃપુનઃ જણાવવામાં આવે છે, અને પૂજાને નૈતિક–આધ્યાત્મિક શિસ્ત રૂપે રજૂ કરવામાં આવે છે. ચાતુર્માસ્યમાં દીપદાનાદિ કર્મોના દૃઢ ફળશ્રુતિ સાથે અધ્યાય પૂર્ણ થાય છે.
Adhyaya 240
Haridīpa-pradāna Māhātmya (Theological Discourse on Offering a Lamp to Hari/Vishnu, especially in Cāturmāsya)
આ અધ્યાયમાં બ્રહ્મા–નારદ સંવાદ દ્વારા હરિ/વિષ્ણુને દીપદાન કરવાની મહિમા વર્ણવાઈ છે. બ્રહ્મા કહે છે કે અન્ય દાન-પૂજાની તુલનામાં હરિને અર્પિત દીપ શ્રેષ્ઠ છે; તે પાપનાશક છે અને ચાતુર્માસ્યમાં વિશેષ કરીને સંકલ્પસિદ્ધિ તથા ઇચ્છિત ફળ આપનાર માનવામાં આવે છે. પછી ક્રમબદ્ધ ભક્તિવિધિ જણાવાય છે—દીપ અર્પણ સાથે વિધિવત પૂજન, ત્રયોદશીએ નૈવેદ્ય સમર્પણ, અને ‘હરિ-શયન’ કાળે ચાતુર્માસ્યમાં દરરોજ અર્ઘ્યદાન. શંખજળ સાથે પાનના પાન, સોપારી, ફળ વગેરે અર્ઘ્યમાં રાખી કેશવને મંત્રપૂર્વક અર્પણ કરવાનું વિધાન છે; ત્યારબાદ આચમન, આરતી, ચતુર્દશીએ સાષ્ટાંગ પ્રણામ, અને પૂર્ણિમાએ પ્રદક્ષિણા—જેને બહુ તીર્થયાત્રા અને જલદાન સમાન ફળદાયી કહેવામાં આવ્યું છે. અંતે ધ્યાનમય ઉપદેશ છે: યોગજ્ઞાનયુક્ત સાધકે સ્થિર પ્રતિમાની કલ્પનાથી પરે સર્વત્ર દિવ્ય સાન્નિધ્યનું ધ્યાન કરવું, આત્માનો વિષ્ણુ સાથેનો સંબંધ મનન કરવો, અને વૈષ્ણવ ભાવથી દેહમાં રહેતાં જ જીવનમુક્તિ તરફ આગળ વધવું. ચાતુર્માસ્યને આવી નિયમબદ્ધ ભક્તિ માટે વિશેષ અનુકૂળ સમય ગણાવવામાં આવ્યો છે.
Adhyaya 241
सच्छूद्रकथनम् (Discourse on the 'Sat-Śūdra' and household dharma in Chāturmāsya)
આ અધ્યાય સંવાદરૂપે ધર્મતત્ત્વ અને નૈતિક આચારનું ઉપદેશ આપે છે. આરંભમાં ઈશ્વર યોગ્ય સાધકો માટે વિષ્ણુપૂજનની સોળવિધ રીતોને પરમ પદપ્રાપ્તિનો માર્ગ તરીકે વર્ણવે છે. ત્યારબાદ કર્માધિકાર અને વિશેષ કૃષ્ણોપાસના વિના મુક્તિમુખી પુણ્ય કેવી રીતે પ્રાપ્ત થાય—એ વિષયે પ્રશ્નો ઊભા થાય છે. કાર્ત્તિકેય શૂદ્રો અને સ્ત્રીઓના ધર્મ વિશે પૂછે છે. ઈશ્વર વેદપાઠ વગેરે અંગે નિયંત્રણાત્મક વાતો કહી પછી “સત્-શૂદ્ર”નું લક્ષણ મુખ્યત્વે ગૃહસ્થધર્મમાં સ્થાપે છે—યોગ્ય ગુણવાળી વિધિવિવાહિતા પત્ની, સંયમિત ગૃહસ્થજીવન, મંત્ર વિના પંચયજ્ઞ, અતિથિસત્કાર, દાન, અને દ્વિજ અતિથિઓની સેવા. પતિવ્રતા-આદર્શ, દાંપત્ય સુમેળની ધાર્મિક અસર, તેમજ વર્ણભેદ મુજબ લગ્નનિયમો, લગ્નપ્રકારો અને સંતાનપ્રકારો સ્મૃતિશૈલીમાં સમજાવવામાં આવે છે. અંતે અહિંસા, શ્રદ્ધાપૂર્વક દાન, નિયત આજીવિકા, દૈનિક નિયમ, અને ચાતુર્માસ્યમાં વિશેષ પુણ્યવૃદ્ધિનું વર્ણન આવે છે. ગૃહસ્થાચાર અને ઋતુ-અનુષ્ઠાનને આધાર બનાવી ક્રમબદ્ધ, આચરણમુખી ધર્મમાર્ગ રજૂ થાય છે।
Adhyaya 242
Aṣṭādaśa-prakṛti-kathana (Discourse on the Eighteen Social/Occupational Natures)
અધ્યાય ૨૪૨ તીર્થમાહાત્મ્યની પૃષ્ઠભૂમિમાં બ્રહ્મા–નારદ સંવાદરૂપે ગોઠવાયેલો છે. નારદ “અષ્ટાદશ પ્રકૃતિઓ” (અઢાર સ્વભાવ/વર્ગ) અને તેમની યોગ્ય વૃત્તિ—જીવિકા તથા આચરણ—વિશે પૂછે છે. બ્રહ્મા પોતાની સૃષ્ટિ-સ્મૃતિ કહે છે: કમળમાંથી પ્રાગટ્ય, અસંખ્ય બ્રહ્માંડોના દર્શન, જડતામાં પડી જવું, પછી તપ કરવા માટેની પ્રેરણા અને સુધારણા, તથા અંતે સૃષ્ટિ કરવાનો અધિકાર પ્રાપ્ત થવો। પછી અધ્યાય સૃષ્ટિકથાથી સામાજિક નૈતિકતામાં પ્રવેશે છે અને વર્ણધર્મો દર્શાવે છે—બ્રાહ્મણ માટે સંયમ, અધ્યયન અને ભક્તિ; ક્ષત્રિય માટે પ્રજારક્ષણ અને દુર્બળોની રક્ષા; વૈશ્ય માટે અર્થવ્યવસ્થાનું સંચાલન, દાન અને વેપારધર્મ; શૂદ્ર માટે સેવા, શુચિતા અને કર્તવ્યનિષ્ઠા. મંત્રવિહિન સદ્કર્મોથી પણ ભક્તિ સાધ્ય છે, એમ પણ જણાવે છે। અઢાર પ્રકૃતિઓમાં વિવિધ વ્યવસાયસમૂહોને ઉચ્ચ/મધ્ય/નીચ રૂપે સંકેતરૂપે વર્ગીકૃત કરી, અંતે કહે છે કે વિષ્ણુભક્તિ વર્ણ–આશ્રમ–પ્રકૃતિ ભેદ વિના સર્વમંગલકારી છે. ફલશ્રુતિ મુજબ આ પવિત્ર પુરાણાંશનું શ્રવણ-પઠન પાપક્ષય કરે છે અને સદાચારનિષ્ઠ સાધકને વિષ્ણુલોકપ્રાપ્તિ તરફ દોરી જાય છે।
Adhyaya 243
शालिग्रामपूजनमाहात्म्यवर्णनम् | The Glory of Śālagrāma Worship (Paijavana Upākhyāna)
બ્રહ્મા ધર્મોપદેશ માટે પયજવન નામના એક શૂદ્ર ગૃહસ્થનું દૃષ્ટાંત રજૂ કરે છે. તે સત્યનિષ્ઠ, ધર્મસંગત જીવનોપાર્જન કરનાર, અતિથિસત્કારક, વિષ્ણુભક્ત અને બ્રાહ્મણસેવક છે. ઋતુ અનુસાર દાન, લોકહિતનાં કાર્યો (કૂવા, તળાવો, વિશ્રામગૃહો) અને વ્રત-નિયમોની શિસ્ત—આ બધાથી તેનું ગૃહજીવન નૈતિક રીતે સુવ્યવસ્થિત દર્શાય છે; તેથી ગૃહસ્થધર્મ પણ આધ્યાત્મિક ફળ આપે છે એવો ભાવ સ્થિર થાય છે. ગાલવ ઋષિ શિષ્યો સાથે આવે છે અને પયજવન તેમને આદરપૂર્વક સ્વીકારે છે. તે આ આગમનને પાવન માનીને પૂછે છે કે વેદપાઠનો અધિકાર ન હોય તો પણ મુક્તિદાયક સાધના કઈ? ગાલવ શાલિગ્રામ-કેન્દ્રિત હરિભક્તિનું ઉપદેશ આપે છે—તેનું પુણ્ય અક્ષય છે, ચાતુર્માસ્યમાં વિશેષ ફળદાયી છે અને આસપાસના સ્થાનને પણ પવિત્ર કરે છે. અધિકારવિચારમાં ‘અસત્-શૂદ્ર’ અને ‘સત્-શૂદ્ર’નો ભેદ બતાવી યોગ્ય ગૃહસ્થો અને સદ્ગુણવતી સ્ત્રીઓ માટે પણ આ ઉપાસના માન્ય કરે છે; શંકા ફળનો નાશ કરે છે એવી ચેતવણી આપે છે. તુલસી અર્પણ (પુષ્પોથી શ્રેષ્ઠ), માળા, દીવો, ધૂપ, પંચામૃતસ્નાન અને શાલિગ્રામરૂપે હરિસ્મરણ જેવી ક્રિયાઓ વર્ણવાય છે; પરિણામે શુદ્ધિ, અચ્યુત સ્વર્ગવાસ અને અંતે મોક્ષની પ્રાપ્તિ કહેવાય છે. અંતે ચોવીસ પ્રકારના શાલિગ્રામ સ્વરૂપોની ગણતરી કરીને માહાત્મ્યની પરંપરા પૂર્ણ થાય છે.
Adhyaya 244
चतुर्मास्यमाहात्म्ये चतुर्विंशतिमूर्त्तिनिर्देशः (Cāturmāsya Māhātmya: Enumeration of the Twenty-Four Forms)
આ અધ્યાયમાં પૈજવન ગુરુના વચન-અમૃતને સાંભળ્યા છતાં તૃપ્તિ ન થતી હોવાથી તત્ત્વના ‘ભેદ’ (વર્ગીકરણ)નું વિસ્તૃત વર્ણન માંગે છે. ગાલવ પુરાણોક્ત એવી ગણના જણાવવાનો વચન આપે છે કે જેના શ્રવણથી પાપમોચન થાય છે. પછી હરિ/વિષ્ણુના ચોવીસ મૂર્તિ-નામોનું ક્રમબદ્ધ નિર્દેશન થાય છે—કેશવ, મધુસૂદન, સંકર્ષણ, દામોદર, વાસુદેવ, પ્રદ્યુમ્ન વગેરે, કૃષ્ણ સુધી—જેને વર્ષભર ઉપાસના માટે પ્રમાણભૂત સમૂહ તરીકે સ્થાપિત કરવામાં આવે છે. આ નામોને તિથિ-વ્યવસ્થા અને વાર્ષિક ચક્ર સાથે જોડીને નિયમિત ભક્તિ-ક્રમ સૂચવવામાં આવે છે, તેમજ ચોવીસની અન્ય સમાન ગણનાઓ (જેમ કે અવતારો) સાથે પણ તેની સમાનતા દર્શાવવામાં આવે છે. અંતે કહેવામાં આવે છે કે નિર્ધારિત કાળે એકાગ્ર ભક્તિથી પૂજન કરવાથી ધર્મ, અર્થ, કામ અને મોક્ષ—ચાર પુરુષાર્થ પ્રાપ્ત થાય છે; અને ભક્તિપૂર્વક શ્રવણ અથવા પાઠ કરવાથી સૃષ્ટિજીવોના પાલક હરિ પ્રસન્ન થાય છે—એવું ફલશ્રુતિમાં જણાવાયું છે.
Adhyaya 245
Devas Returning to Mandarācala for Śiva-darśana (Tāraka-opadrava Context) | मंदराचलंप्रतिगमनवर्णनम्
આ અધ્યાયમાં પૈજવન ગાલવને પૂછે છે—શાલગ્રામની ઉત્પત્તિ કેવી રીતે થઈ અને પથ્થરમાં પણ નિત્ય ભગવાનની હાજરી કેવી રીતે સમજાય; તેમજ ભક્તિ સ્થિર કરે એવો ઉપદેશ માગે છે. ગાલવ ઉત્તર પુરાણપ્રસિદ્ધ ‘ઇતિહાસ’ના પ્રવાહમાં મૂકી કથા શરૂ કરે છે—દક્ષનો શિવદ્વેષ યજ્ઞમાં સતીના દેહત્યાગ સુધી પહોંચે છે; પછી તે પાર્વતીરૂપે જન્મ લઈને મહાદેવ માટે દીર્ઘ તપ કરે છે. શિવ પરીક્ષારૂપ ધારણ કરીને તેની નિષ્ઠા પરખે છે, તેને સ્વીકારે છે અને દેવસમક્ષ વૈદિક વિધિથી વિવાહ સંપન્ન થાય છે. આગળ શિવની અનુમતિથી કામદેવનું પુનઃદેહધારણ વર્ણવાય છે. વરદાનથી બળવાન બનેલા તારકના ઉપદ્રવથી પીડિત દેવો બ્રહ્માને શરણ જાય છે; બ્રહ્મા ઉપાય કહે છે—પાર્વતીથી ઉત્પન્ન શિવપુત્ર સાત દિવસ પછી તારકનો વધ કરશે. અંતે દેવો મન્દરાચલ તરફ જાય છે, ત્યાં શિવગણો સાવધાન રહે છે, અને દેવો ચાતુર્માસ્યભાવથી દીર્ઘ તપ કરીને શિવદર્શન અને પ્રસાદ માગે છે.
Adhyaya 246
पार्वत्येन्द्रादीनां शापप्रदानवृत्तान्तवर्णनम् | Parvatī’s Curse upon Indra and the Devas: Narrative Account and Ritual Implications
આ અધ્યાયમાં ગાલવ વ્રતચર્યાના પ્રશ્નના ઉત્તરરૂપે દેવતાઓનો પ્રસંગ વર્ણવે છે. દેવો શિવનું પ્રત્યક્ષ દર્શન ન મળતાં શૈવભાવથી શિવની પ્રતિમારૂપ કલ્પના કરીને તપ કરે છે—ષડક્ષર મંત્રજપ, ચાતુર્માસ્યનું કઠોર પાલન, તેમજ ભસ્મધારણ, કપાલ-દંડનાં ચિહ્નો, અર્ધચંદ્ર અને પંચવક્ત્ર-રૂપનાં સંકેતો જેવા વ્રતના ઓળખચિહ્નો ધારણ કરે છે. શિવ તેમની શુદ્ધિ અને ભક્તિથી પ્રસન્ન થઈ ‘શુભ મતિ’ આપે છે અને વિધિપૂર્વક શતરુદ્રીય જપ, ધ્યાન, દીપદાન તથા ષોડશોપચાર પૂજાથી સંતોષ પામે છે એમ કહેવામાં આવે છે. ત્યારબાદ એક દિવ્ય સત્તા પક્ષીરૂપે શિવ પાસે આવે છે; તે પ્રસંગથી પાર્વતી ક્રોધિત થઈ દેવોને શાપ આપે છે કે તેઓ પાષાણસમાન અને સંતાનહીન બનશે. દેવો દીર્ઘ સ્તુતિ કરીને પાર્વતીને પ્રકૃતિ, મંત્રબીજ અને સૃષ્ટિ-સ્થિતિ-લયની અધારશક્તિ તરીકે સ્તવે છે અને ક્ષમા માગે છે. ચાતુર્માસ્યમાં વિશેષ કરીને બિલ્વપત્રથી પૂજન અતિ ફળદાયી કહેવાય છે; વિનય, નિયમ, સમાધાન અને શિવ-શક્તિના પરસ્પરપૂરક મહિમાનો ઉપદેશ આ તીર્થકથાનો સાર બને છે.
Adhyaya 247
अश्वत्थमहिमवर्णनम् (Aśvattha-Mahimā Varṇanam) — The Glory of the Aśvattha Tree in Chāturmāsya
અધ્યાયની શરૂઆતમાં પૈજવન પૂછે છે—શ્રી (લક્ષ્મી) તુલસીમાં અને પાર્વતી બિલ્વવૃક્ષમાં કેવી રીતે પ્રતિષ્ઠિત છે? ત્યારે ઋષિ ગાલવ પૂર્વવૃત્તાંત કહે છે—દેવ–અસુર યુદ્ધમાં પરાજિત અને ભયભીત દેવતાઓ બ્રહ્માની શરણ જાય છે; બ્રહ્મા પક્ષપાતી હસ્તક્ષેપ નકારી ઊંચા ઉપાય તરફ દોરે છે. ત્યાં હરિહર સ્વરૂપનું વર્ણન થાય છે—અર્ધ શિવ, અર્ધ વિષ્ણુ—અભેદ-તત્ત્વનું પ્રતીક, જે વિવાદમાં ફસાયેલા લોકોને નિર્વાણાભિમુખ માર્ગે પ્રેરિત કરે છે. પછી વૃક્ષ-ધર્મનું પ્રતિપાદન થાય છે: દેવતાઓ જાણે છે કે બિલ્વમાં પાર્વતી અને તુલસીમાં લક્ષ્મીનો નિવાસ છે, અને આકાશવાણીથી સાંભળે છે કે ચાતુર્માસ્યમાં ઈશ્વર કરુણાવશ વૃક્ષરૂપે વસે છે. અશ્વત્થ (પીપળ) વિશેષ મહિમાવાન, ખાસ કરીને ગુરુવારે; સ્પર્શ, દર્શન, પૂજન, જળસેવા તથા દૂધ અને તલ-મિશ્ર અર્પણથી શુદ્ધિનું ફળ કહેવાયું છે. અશ્વત્થનું સ્મરણ અને સેવા પાપ તથા યમલોકના ભયને શમાવે છે, અને વૃક્ષને હાનિ કરવાનું કઠોર નિષેધ છે. અંતે વિષ્ણુની વ્યાપ્તિ—મૂળમાં વિષ્ણુ, કાંડે કેશવ, શાખાઓમાં નારાયણ, પાંદડાંમાં હરિ, ફળોમાં અચ્યુત—એ રીતે દર્શાવી, ભક્તિપૂર્વક વૃક્ષસેવા મોચ્ષાભિમુખ પુણ્ય આપે છે એવી ફલશ્રુતિ કહે છે.
Adhyaya 248
पालाशमहिमवर्णनम् (The Glorification of the Palāśa/Brahma-Tree) — Cāturmāsya Context
આ અધ્યાયમાં વાણી પાલાશવૃક્ષ (બ્રહ્મવૃક્ષ)નું ધાર્મિક-તાત્વિક મહાત્મ્ય વર્ણવે છે. પાલાશને અનેક ઉપચારોથી સેવનીય, ઇચ્છાપૂર્તિ કરનાર અને મહાપાપોનો નાશ કરનાર કહેવામાં આવ્યું છે. તેના પાંદડાંના ડાબા-જમણા-મધ્ય સ્થાનોમાં દેવત્રયનું પ્રતીકાત્મક નિરૂપણ છે; તેમજ મૂળ, કાંડ, ડાળીઓ, ફૂલ, પાંદડાં, ફળ, છાલ અને ગૂદામાં દેવતાઓનું અધિષ્ઠાન બતાવી વૃક્ષના દરેક અંગને પવિત્ર દેવમય રૂપે સ્થાપિત કરવામાં આવ્યું છે. પાલાશપત્રના પાત્રોમાં ભોજન કરવાથી મહાયજ્ઞફળ, અનેક અશ્વમેધ સમાન પુણ્ય—વિશેષ કરીને ચાતુર્માસ્યમાં—મળે છે એમ કહે છે. રવિવારે દૂધથી પૂજા અને ગુરુવારે ભક્તિઆચરણનું વિશેષ મહત્ત્વ જણાવાયું છે; પ્રાતઃકાળ પાલાશદર્શન પણ પાવન ગણાયું છે. અંતે પાલાશને ‘દેવબીજ’ અને બ્રહ્મનું પ્રગટ સ્વરૂપ કહી, ચાતુર્માસ્યમાં શ્રદ્ધાપૂર્વક સેવા કરવી શુદ્ધિ અને દુઃખનિવારણનો આચારમાર્ગ તરીકે ઉપદેશવામાં આવે છે.
Adhyaya 249
तुलसीमाहात्म्यवर्णनम् (Glorification of Tulasī: Virtue, Protection, and Cāturmāsya Practice)
આ અધ્યાયમાં તુલસીનું માહાત્મ્ય ગૃહધર્મ અને વ્રતધર્મમાં પવિત્રતા આપતી સન્નિધિ તથા ભક્તિનું સાધન તરીકે વર્ણવાયું છે. ઘરમાં તુલસી રોપવાથી મહાફળ મળે છે અને દરિદ્રતા દૂર થાય છે એમ કહેવામાં આવ્યું છે. પછી તુલસીના દર્શન, સ્વરૂપ, પાંદડા, ફૂલ, ફળ, કાષ્ઠ, મજ્જા અને છાલ વગેરેમાં શ્રી/લક્ષ્મી અને મંગળતાનું નિવાસ દર્શાવી તુલસીને સર્વત્ર શુદ્ધિ અને આશીર્વાદની વાહિની ગણાવવામાં આવી છે. મસ્તક પર, મુખમાં, હાથમાં, હૃદયમાં, ખભા પર અને કંઠે તુલસી ધારણ કરવાથી રક્ષા, વ્યાધિ-શોક નિવૃત્તિ, ક્લેશહરણ અને મોક્ષાભિમુખ સ્થિતિ પ્રાપ્ત થાય છે એમ ક્રમવાર જણાવાયું છે. રોજ તુલસીપત્ર સાથે રાખવું અને નિયમિત જળદાન કરવું ભક્તિઆચરણ તરીકે પ્રશંસિત છે; ખાસ કરીને ચાતુર્માસમાં તુલસી સેવા દુર્લભ અને મહાપુણ્યદાયી—દૂધથી સિંચન અને તુલસીના આળવાળા/કુંડનું પોષણ-દાન પણ ઉલ્લેખિત છે. અંતે હરિ સર્વ વૃક્ષોમાં પ્રકાશે છે અને કમલા (લક્ષ્મી) વૃક્ષમાં નિવાસ કરી નિત્ય દુઃખહરણ કરે છે—એ રીતે વૈષ્ણવ ભક્તિ, પવિત્ર વૃક્ષ-પર્યાવરણભાવના અને ઋતુનિયમ એકરૂપ થાય છે.
Adhyaya 250
बिल्वोत्पत्तिवर्णनम् | Origin and Sacred Significance of the Bilva Tree
આ અધ્યાયમાં વાણીના સંવાદરૂપે બિલ્વવૃક્ષ (બિલ્વતરું)ની ઉત્પત્તિ અને તેની પવિત્ર મહિમા વર્ણવાય છે. મન્દર પર્વત પર વિહાર કરતી થાકેલી પાર્વતીના શરીરમાંથી પડેલો પરસેવાનો એક બિંદુ ધરતી પર પડતાં જ મહાન દિવ્ય વૃક્ષ બની જાય છે. તેને જોઈ દેવી જયાં-વિજયાંને પૂછે છે; તેઓ કહે છે કે આ દેવીદેહસમ્ભવ, પાપનાશક અને પૂજનીય છે, તેથી તેનું નામકરણ કરવું જોઈએ. પાર્વતી તેને ‘બિલ્વ’ નામ આપે છે અને ભવિષ્યમાં રાજાઓ સહિત ભક્તો શ્રદ્ધાપૂર્વક બિલ્વપત્રો એકત્ર કરીને તેની પૂજામાં અર્પણ કરશે એમ ઘોષણા કરે છે. પછી ફળશ્રુતિ આવે છે—ઇચ્છિત સિદ્ધિ મળે છે; બિલ્વપત્રોના દર્શન અને વિશ્વાસપૂર્વક પૂજામાં તેનો ઉપયોગ પૂજાને બળ આપે છે; પત્રાગ્રનો આસ્વાદ લેવો અને પત્રાગ્રને મસ્તક પર મૂકવું અનેક પાપોનો ક્ષય કરે છે અને દંડદુઃખથી રક્ષા કરે છે. અંતે વૃક્ષને દેવીનું જીવંત તીર્થ-મંદિર બતાવવામાં આવે છે—મૂળમાં ગિરિજા, કાંડમાં દક્ષાયણી, શાખાઓમાં મહેશ્વરી, પાંદડાંમાં પાર્વતી, ફળોમાં કાત્યાયની, છાલમાં ગૌરી, આંતરિક તંતુઓમાં અપર્ણા, ફૂલોમાં દુર્ગા, શાખા-અંગોમાં ઉમા અને કાંટામાં રક્ષક શક્તિઓનો નિવાસ।
Adhyaya 251
Viṣṇu-śāpaḥ and the Etiology of Śālagrāma (Cāturmāsya Context)
અધ્યાય ૨૫૧ ગાલવ-સંવાદના માળખામાં શાલગ્રામની ઉત્પત્તિનું કારણકથન સુવ્યવસ્થિત રીતે કરે છે. ચાતુર્માસ્યકાળે શુભ આકાશવાણી થાય છે અને દેવતાઓ ચાર વૃક્ષોની વિધિવત પૂજા કરે છે. ત્યારબાદ હરિ-હર એકરૂપ ‘હરિહરાત્મક’ સ્વરૂપે પ્રગટ થઈ દેવતાઓના પોતાના-પોતાના અધિકારો અને લોકવ્યવસ્થાને પુનઃસ્થાપિત કરે છે. પછી પાર્વતીના શાપથી પીડિત દેવતાઓ બિલ્વપત્રો અને વારંવાર સ્તુતિ દ્વારા દેવીને પ્રસન્ન કરે છે. દેવી શાપ પાછો ખેંચતી નથી, પરંતુ કરુણાથી તેને લોકહિતમાં ફેરવે છે—દેવતાઓ માનવલોકમાં મહિને મહિને પ્રતિમા/ચિહ્નરૂપે સુલભ બનશે અને લગ્નવિધિ, સંતાનપ્રાપ્તિ વગેરેમાં સમુદાયોને વરદાન આપનાર બનશે. આગળ દેવી વિષ્ણુ અને મહેશ્વરને શાપફળ જણાવે છે—વિષ્ણુ પાષાણરૂપ બનશે અને શિવ બ્રાહ્મણ-શાપના પ્રસંગથી લિંગસંબંધિત પાષાણરૂપ ધારણ કરશે; તેથી સમાજમાં વિવાદ અને દુઃખ પણ ઊભાં થશે. વિષ્ણુ દેવીની વિધિવત સ્તુતિ કરે છે, તેને ગુણત્રયમયી માયા અને ત્રિરূপા શક્તિ તરીકે વર્ણવે છે. પાર્વતી મુક્તિદાયી ભૂગોળ નિર્ધારિત કરે છે—વિષ્ણુ ગંડકીના નિર્મળ જળમાં શાલગ્રામ-શિલા રૂપે નિવાસ કરશે; પુરાણજ્ઞો સુવર્ણવર્ણ અને ચક્રચિહ્નાદિ લક્ષણોથી ઓળખશે. તુલસીભક્તિ સાથે શિલારૂપ વિષ્ણુપૂજા ભક્તોના મનોભાવ પૂર્ણ કરે છે અને મુક્તિનું સાન્નિધ્ય આપે છે; માત્ર દર્શન પણ યમભયથી રક્ષા કહેવાયું છે. અંતે શાલગ્રામની ઉત્પત્તિ અને શાપોત્તર દેવનિવાસની વ્યવસ્થા પુનઃ દૃઢ થાય છે.
Adhyaya 252
Cāturmāsya-vṛkṣa-devatā-nivāsaḥ (Divine Abiding in Trees during Cāturmāsya)
આ અધ્યાયમાં શૂદ્ર પ્રશ્નકર્તા અને ઋષિ ગાલવ વચ્ચે પ્રશ્નોત્તરરૂપ સંવાદ છે. શૂદ્ર પૂછે છે કે ચાતુર્માસ્યમાં દેવતાઓ વૃક્ષરૂપ ધારણ કરીને વૃક્ષોમાં કેવી રીતે નિવાસ કરે છે. ગાલવ સમજાવે છે કે દૈવી સંકલ્પથી આ ઋતુમાં જળ અમૃતસમાન ગણાય છે; વૃક્ષ-દેવતાઓ તે ‘પાન’ કરીને બળ, તેજ, સૌંદર્ય અને વીర్య જેવા ગુણો પ્રગટ કરે છે. પછી વિધિ-નીતિના ઉપદેશ આવે છે—વૃક્ષસેવા સર્વ માસોમાં પ્રશસ્ત છે, પરંતુ ચાતુર્માસ્યમાં વિશેષ ફળદાયી. તિલમિશ્રિત જળ (તિલોદક)થી વૃક્ષોને સિંચન કરવું ઇચ્છાપૂર્તિકારક કહેવાયું છે; તિલને શુદ્ધિકારક, ધર્મ-અર્થનો આધાર અને દાનમાં મુખ્ય પદાર્થ તરીકે મહિમા આપવામાં આવ્યો છે. આગળ વિવિધ વૃક્ષો સાથે દેવતાઓ તથા ગંધર્વ, યક્ષ, નાગ, સિદ્ધ વગેરે ગણોના નિવાસ-સંબંધનું સૂચિરૂપ વર્ણન છે—જેમ કે વડમાં બ્રહ્મા, યવમાં ઇન્દ્ર. અંતે પીપળ/અશ્વત્થ અને તુલસીની સેવા સમગ્ર વનસ્પતિજગતની સેવા સમાન ગણાય છે; યજ્ઞની આવશ્યકતા સિવાય ચાતુર્માસ્યમાં વૃક્ષછેદ નિષિદ્ધ છે. જાંબુ વૃક્ષ નીચે બ્રાહ્મણભોજન અને વૃક્ષપૂજનથી સમૃદ્ધિ તથા ચાર પુરુષાર્થોની સિદ્ધિ મળે એવી ફલશ્રુતિ કહે છે.
Adhyaya 253
शंकरकृतपार्वत्यनुनयः (Śaṅkara’s Appeasement of Pārvatī) — Cāturmāsya-Māhātmya Context
અધ્યાય ૨૫૩ સંવાદરૂપે ધર્મ-તત્ત્વ અને નૈતિક ઉપદેશ રજૂ કરે છે. પાર્વતીના ક્રોધ, તેમના શાપ અને રુદ્રને વિકૃત અવસ્થામાં દર્શાવી પછી દિવ્ય સ્વરૂપે પરત આવવાનું કારણ શું—એવો પ્રશ્ન ઊઠે છે. ગાલવ કહે છે કે દેવીના ભયથી દેવતાઓ અદૃશ્ય બની માનવલોકમાં પ્રતિમાઓરૂપે પ્રતિષ્ઠિત થાય છે; ત્યારબાદ દેવી પ્રસન્ન થઈ અનુગ્રહ આપે છે. વિષ્ણુની જગન્માતા અને પાપહર તરીકે સ્તુતિ થાય છે. પછી આચારધર્મ—અપરાધ થાય તો નિગ્રહ કરીને સુધારવું કર્તવ્ય છે; તે પિતા-પુત્ર, ગુરુ-શિષ્ય, પતિ-પત્ની જેવા સંબંધોમાં પણ યથોચિત રીતે કરવું જોઈએ. કુલ-જાતિ-દેશધર્મનો ત્યાગ મહાદોષ કહેવાય છે. પાર્વતી શોક અને ક્રોધમાં શિવ પર આક્ષેપ કરે છે અને બ્રાહ્મણોથી શિવને હાનિ થશે એવી કઠોર વાત પણ કહે છે. શિવ કરુણા અને અહિંસાને આધાર બનાવી ધીમે ધીમે તેમને શાંત કરે છે. સમાધાન વ્રતનિયમ પર નિર્ભર છે—પાર્વતી ચાતુર્માસ્ય પાલન, બ્રહ્મચર્ય અને દેવતાઓ સમક્ષ જાહેર તાંડવની શરત મૂકે છે. શિવ સ્વીકારી લેતાં શાપ અનુગ્રહમાં ફેરવાય છે. અંતે ફલશ્રુતિ—શ્રદ્ધાથી શ્રવણ કરનારને ધૈર્ય, સફળતા અને મંગલમય આશ્રય મળે છે.
Adhyaya 254
चातुर्मास्य-माहात्म्ये हरताण्डवनृत्य-वर्णनम् | Description of Śiva’s Haratāṇḍava Dance within the Glory of Cāturmāsya
અધ્યાયની શરૂઆત એક પ્રશ્નકર્તા (શૂદ્ર)ના આશ્ચર્ય અને ભક્તિભાવથી થાય છે. તે પૂછે છે—દેવતાઓથી ઘેરાયેલા મહાદેવે નૃત્ય કેવી રીતે કર્યું, ચાતુર્માસ્ય વ્રતની ઉત્પત્તિ અને ગ્રહણ કરવાનું સંકલ્પ શું, તથા કયો દિવ્ય અનુગ્રહ પ્રગટ થયો. ઋષિ ગાલવ પુણ્યદાયક કથા કહે છે. ચાતુર્માસ્ય આવતા હરે બ્રહ્મચર્ય-વ્રત ધારણ કરી મંદર પર્વતે દેવો અને ઋષિઓને બોલાવે છે અને ભવાનીને પ્રસન્ન કરવા હરતાંડવ નૃત્ય આરંભે છે. દેવ, ઋષિ, સિદ્ધ, યક્ષ, ગંધર્વ, અપ્સરા અને ગણોની વિશાળ સભા રચાય છે; વિવિધ વાદ્યો, તાલો અને ગાનપરંપરાઓનું વર્ણન થાય છે. પછી શિવમાંથી પ્રગટ થયેલા રાગો પત્નીઓসহ વ્યક્તિસ્વરૂપે દર્શાવવામાં આવે છે; ચક્રાદિ સૂક્ષ્મદેહ-સંકેતો સાથે સૌંદર્ય અને તત્ત્વનો સમન્વય થાય છે. ઋતુચક્ર પૂર્ણ થતાં પાર્વતી પ્રસન્ન થઈ ભવિષ્યની ઘટના કહે છે—બ્રાહ્મણના શાપથી પડેલું એક લિંગ નર્મદા જળ સાથે સંબંધિત થઈ જગતપૂજ્ય બનશે. ત્યારબાદ શિવસ્તોત્ર અને તેની ફલશ્રુતિ: ભક્તિપૂર્વક પાઠ કરનારને ઇષ્ટવિયોગ થતો નથી, જન્મોજન્મ આરોગ્ય અને સમૃદ્ધિ મળે છે, ભોગસુખ પ્રાપ્ત થાય છે અને અંતે શિવલોક પ્રાપ્ત થાય છે. અંતમાં બ્રહ્મા આદિ દેવો શિવની સર્વવ્યાપકતા તથા શિવ-વિષ્ણુ અભેદનું સ્તવન કરે છે; ગાલવ દિવ્યરૂપ-ચિંતનથી કલ્યાણકારી નિષ્કર્ષ આપે છે.
Adhyaya 255
लक्ष्मीनारायणमहिमवर्णनम् (Glorification of Lakṣmī–Nārāyaṇa and Śāligrāma Worship during Cāturmāsya)
અધ્યાય ૨૫૫ તીર્થ-તત્ત્વને ગૃહસ્થ-વિધિ સાથે જોડીને સમજાવે છે. ગંડકીમાં મળતો શાલિગ્રામ સ્વયંભૂ (માનવ-નિર્મિત નહીં) છે એમ કહીને નર્મદાને મહેશ્વર સાથે સંબંધિત બતાવી પ્રકૃતિમાં પ્રગટ થતી પવિત્ર મૂર્તિમત્તાનો પ્રકાર સ્થાપે છે. પછી શ્રવણ, અંશપાઠ, પૂર્ણપાઠ અને કપટવિહિન વાચન—આ ભક્તિ-માર્ગો શોકમુક્ત ‘પરમ પદ’ અપાવે છે એમ જણાવે છે. ચાતુર્માસ્ય માટે વિશેષ આચારક્રમ દર્શાવવામાં આવ્યો છે—લાભ માટે ગણેશપૂજા, આરોગ્ય માટે સૂર્યપૂજા અને ગૃહસ્થો માટે પંચાયતન ઉપાસના; ચાર માસના વ્રતમાં ફળ વિશેષ વધે છે. શાલિગ્રામ દ્વારા લક્ષ્મી–નારાયણ પૂજા, સાથે દ્વારવતી-શિલા, તુલસી અને દક્ષિણાવર્ત શંખ વગેરેનું મહત્ત્વ કહી શુદ્ધિ, સમૃદ્ધિ, ઘરમાં ‘શ્રી’ની સ્થિરતા અને મોક્ષાભિમુખ ફળનું વચન આપે છે. અંતે સર્વવ્યાપી પ્રભુની પૂજા એટલે સમગ્ર જગતની પૂજા—એથી ભક્તિ સર્વ માટે પૂરતી છે એવો નિષ્કર્ષ છે.
Adhyaya 256
रामनाममहिमवर्णनम् (Glorification of the Name “Rāma” and Mantra-Discipline in Cāturmāsya)
અધ્યાયની શરૂઆત કૈલાસ પર થાય છે, જ્યાં રુદ્ર ઉમા સાથે આસનસ્થ છે અને અસંખ્ય ગણોથી ઘેરાયેલા છે; ગણોના નામ ક્રમશઃ ગણાવીને એક પવિત્ર, વિશ્વાત્મક દેવસભાનો પરિપ્રેક્ષ્ય સ્થાપિત થાય છે. વસંત આવતાં ઇન્દ્રિયોને મોહે તેવી સુંદરતા અને રમૂજી ચંચળતા ફેલાય છે; ત્યારે શિવ ગણોને કહે છે કે હલકાપણું રોકી તપસ્યામાં પ્રવૃત્ત થાઓ. પાર્વતી શિવની જપમાળા જોઈ પૂછે છે—આદિપ્રભુ હોવા છતાં તમે શું જપો છો, કયા પરમ તત્ત્વનું ધ્યાન કરો છો? શિવ કહે છે કે તેઓ હરિના સહસ્રનામોના સારનું સતત ચિંતન કરે છે અને પછી મંત્રવિષયક ઉપદેશ આપે છે. પ્રણવ અને દ્વાદશાક્ષરી મંત્રને તેઓ વેદસાર, શુદ્ધ, મોક્ષદાયક કહે છે; ખાસ કરીને ચાતુર્માસ્યમાં તેનું મહાફળ—વિશાળ પાપસંચયનો નાશ વગેરે—વર્ણવે છે. પછી અધિકાર-નિયમોની ચર્ચા વિસ્તરે છે: પ્રણવયુક્ત રૂપો જણાવ્યા પછી, જે વર્ગો પ્રણવનો ઉપયોગ નથી કરતા તેમના માટે બે અક્ષરનું “રામ” નામ સર્વોત્તમ અને અતિપ્રભાવશાળી મંત્ર તરીકે સૂચવાય છે. અંતે “રામ” નામની મહિમા ગવાય છે—ભય અને રોગ નાશક, વિજયદાયક, સર્વપાવન; ચાતુર્માસ્યમાં નામાશ્રયથી વિઘ્નો શમે અને દંડરૂપ પરલોકફળ પણ નિવૃત્ત થાય છે.
Adhyaya 257
द्वादशाक्षरनाममहिमपूर्वकपार्वतीतपोवर्णनम् (The Glory of the Twelve-Syllable Mantra and the Account of Pārvatī’s Austerity)
આ અધ્યાયમાં મંત્રાધિકાર અને શિસ્તબદ્ધ ભક્તિ-તપસ્યાનો સંવાદરૂપે વિચાર થાય છે. પાર્વતી દ્વાદશાક્ષર મંત્રની મહિમા, શુદ્ધ સ્વરૂપ, ફળ અને જપવિધિ વિગતે પૂછે છે. મહાદેવ વર્ણ-આશ્રમભેદે નિયમ જણાવે છે—દ્વિજોને પ્રણવ (ઓં) પૂર્વક જપ, જ્યારે સ્ત્રીઓ અને શૂદ્રોને પુરાણ-સ્મૃતિના નિર્ધાર મુજબ પ્રણવ વિના, નમસ્કારપૂર્વક “નમો ભગવતે વાસુદેવાય” મંત્ર શીખવાય. નિર્ધારિત ક્રમ ભંગ કરવો દોષરૂપ છે અને વિપરીત પરિણામ આપી શકે—એવું તેઓ ચેતવે છે. પાર્વતી કહે છે કે તે ત્રણ માત્રાઓ દ્વારા ઉપાસના કરે છે, તો પણ પ્રણવાધિકાર કેમ નથી? શિવ પ્રણવને આદિતત્ત્વ કહી બ્રહ્મા-વિષ્ણુ-શિવની કલ્પના તેમાં જ આધારિત છે એમ સમજાવે છે; પરંતુ અધિકાર તપસ્યાથી મળે છે, ખાસ કરીને હરિપ્રસન્નતા માટે ચાતુર્માસ્ય વ્રતથી. તપસ્યા સિદ્ધિ અને ગુણવૃદ્ધિ આપે છે, પણ કઠિન છે; હરિભક્તિથી જ તપસ્યાની સાચી વૃદ્ધિ થાય છે, ભક્તિ વિના તપસ્યા ક્ષીણ ગણાય. વિષ્ણુસ્મરણ વાણી શુદ્ધ કરે છે અને હરિકથા દીવા જેવી પાપ-અંધકાર દૂર કરે છે. અંતે પાર્વતી હિમાચલ પર બ્રહ્મચર્ય અને સરળતા સાથે ચાતુર્માસ્ય તપસ્યા કરે છે અને નિર્ધારિત સમયે હરિ-શંકરનું ધ્યાન કરે છે. ઉપસંહારમાં (ગાલવવચનરૂપે) તેને જગન્માતા, ગુણાતીત પ્રકૃતિ કહી સ્તુતિ કરવામાં આવે છે અને તેની તપસ્યા વ્રત-ક્ષેત્ર પરંપરામાં આદર્શરૂપે પ્રતિષ્ઠિત થાય છે.
Adhyaya 258
हरशापः (Haraśāpaḥ) — “The Curse upon Hara / Śiva”
આ અધ્યાયમાં મુનિ-સંવાદરૂપે ગાલવના પ્રશ્નથી પ્રસંગ શરૂ થાય છે. શૈલપુત્રી પાર્વતી ઘોર તપમાં લીન હોય ત્યારે કામથી પીડિત શિવ શાંતિ શોધતા ભ્રમણ કરીને યમુનાના તટે આવે છે. તેમના તપોમય તેજથી યમુનાનું જળ રૂપાંતરિત થઈ શ્યામવર્ણ બને છે; પછી ફલશ્રુતિમાં કહે છે કે ત્યાં સ્નાન કરવાથી મહાપાપસમૂહ નાશ પામે છે અને તે સ્થાન “હરતીર્થ” તરીકે પવિત્ર પ્રસિદ્ધ થાય છે. પછી શિવ મનોહર, ક્રીડામય તપસ્વી-વેષ ધારણ કરીને ઋષિઓના આશ્રમોમાં વિહરે છે. ઋષિપત્નીઓનું મન આકર્ષિત થતાં સામાજિક અશાંતિ ફેલાય છે. ઋષિઓ દૈવી સ્વરૂપને ઓળખી ન શકતા ક્રોધમાં અપમાનકારક શાપ આપે છે; શાપથી શિવના દેહમાં ભયંકર વિકૃતિ પ્રગટે છે અને જગતમાં અસ્થિરતા તથા દેવોમાં ભય વ્યાપે છે. ત્યારબાદ ઋષિઓ પોતાની અજ્ઞાનજન્ય ભૂલ સમજી પસ્તાવે છે અને શિવની પરાત્પરતા સ્વીકારે છે. દેવીને સર્વવ્યાપિ અને જગત્કાર્યોની મૂળ શક્તિ તરીકે સ્તુતિ થાય છે, અને શિવ શાપપ્રભાવ શમાવવા કૃપા યાચે છે—આ રીતે તીર્થસ્થાપના, ઉતાવળા નિર્ણયથી બચવાની નીતિ અને દૈવી તત્ત્વચિંતન એકસાથે ઉપદેશરૂપે પ્રગટ થાય છે.
Adhyaya 259
अमरकण्टक-नर्मदा-लिङ्गप्रतिष्ठा तथा नीलवृषभ-स्तुति (Amarakantaka–Narmadā Liṅga स्थापना and the Praise of Nīla the Bull)
અધ્યાય ૨૫૯માં બહુભાગીય તીર્થમાહાત્મ્યનું વર્ણન છે. ઋષિઓ એક અતિ વિશાળ પડેલું લિંગ જોઈ તેમાં યુગો સુધી સંચિત વ્યાપક શક્તિ અનુભવે છે અને આ ઘટનાથી પૃથ્વી વ્યથિત થઈ હોવાનું કહેવામાં આવે છે. તેઓ વિધિપૂર્વક લિંગપ્રતિષ્ઠા કરે છે; સાથે જ જળની પવિત્ર ઓળખ સ્થિર થાય છે—તે રેવા-નર્મદા તરીકે પ્રસિદ્ધ થાય છે અને લિંગ અમરકંટક-સંબંધિત નામથી ખ્યાતિ પામે છે. પછી નર્મદાસ્નાન-આચમન, પિતૃતર્પણ અને નર્મદા-સંબંધિત લિંગોની પૂજાના ફળો જણાવાય છે. ખાસ કરીને ચાતુર્માસ્ય વ્રતમાં લિંગપૂજા, રુદ્રજપ, હરાપૂજા, પંચામૃત અભિષેક, મધુધારા અને દીપદાનની મહિમા ગવાય છે. આગળ બ્રહ્મવાણી ઋષિઓની લોકક્ષોભની ચિંતા દર્શાવે છે; દેવતાઓ આવી બ્રાહ્મણોની દીર્ઘ સ્તુતિ કરે છે, વાણીશક્તિનું માહાત્મ્ય સમજાવે છે અને બ્રાહ્મણક્રોધને ઉકેરવો નહીં એવી ધર્મનીતિ ઉપદેશે છે. પછી કથા ગોલોકમાં જાય છે, જ્યાં સુરભીના પુત્ર ‘નીલ’ વૃષભનું દર્શન, તેના નામનું કારણ અને ધર્મ તથા શિવ સાથેનો સંબંધ સમજાવવામાં આવે છે. ઋષિઓ નীলને જગદાધાર અને ધર્મસ્વરૂપ કહી સ્તુતિ કરે છે; દિવ્ય વૃષભ/ધર્મ વિરુદ્ધ અપરાધની ચેતવણી અને શ્રાદ્ધમાં મૃતક માટે વૃષભોત્સર્ગ ન કરવાથી થતા દોષફળો પણ વર્ણવાય છે. અંતે નીલને ચક્ર-શૂલ પ્રતીકો સાથે આયુધોપચાર કરી ગાયોના સમૂહમાં તેના વિહારનું વર્ણન થાય છે અને રેવાના જળમાં શાપ, ભક્તિ અને શિલારૂપ પરિવર્તન જોડતો શ્લોક ઉપસંહાર કરે છે.
Adhyaya 260
Cāturmāsya Māhātmya and the Worship of Śālagrāma-Hari and Liṅga-Maheśvara (Paijavana-upākhyāna context)
આ અધ્યાયમાં શાલગ્રામ-કથાનકના સંદર્ભે શરૂ થયેલો તત્ત્વચર્ચાનો પ્રવાહ આગળ વધે છે. મહેશ્વરના પ્રાકટ્યનું સ્મરણ કરાવી લિંગ-સ્વરૂપનું તત્ત્વ સમજાવવામાં આવ્યું છે. શાલગ્રામ-રૂપે હરિની ભક્તિપૂર્વક પૂજા અને હરિ-હર (વિષ્ણુ-શિવ) યુગલ દેવતાઓની વિશેષ કરીને ચાતુર્માસ્ય કાળમાં આરાધના મહિમાવંત ગણાઈ છે; તેને સ્વર્ગ અને મોક્ષ આપનાર સાધના તરીકે વર્ણવવામાં આવી છે. સાથે ધર્માચરણના આધારરૂપ નિયમો પણ જણાવાયા છે—વેદોક્ત કર્મ, ઇષ્ટ-પૂર્ત કર્મ, પંચાયતન પૂજા, સત્યવચન અને લોભમુક્ત જીવન. પાત્રતા અને નૈતિક ઘડતર અંગે વિવેક, બ્રહ્મચર્ય અને દ્વાદશાક્ષર મંત્રનું ધ્યાન મુખ્ય સાધન ગણાયું છે. મંત્ર ન હોય તો પણ સોળ ઉપચારોથી પૂજા કરવી એમ કહ્યું છે; અંતે રાત્રિ પસાર થતાં સૌ પ્રસ્થાન કરે છે અને શ્રવણ-પઠન-ઉપદેશથી પુણ્યક્ષય થતો નથી એવી ફલશ્રુતિ આપવામાં આવી છે.
Adhyaya 261
ध्यानयोगः (Dhyāna-yoga) — Cāturmāsya Māhātmya within Brahmā–Nārada Dialogue
આ અધ્યાયમાં નાગરખંડના તીર્થપ્રસંગમાં બ્રહ્મા–નારદ સંવાદ વર્ણવાયો છે. નારદ પૂછે છે—હરિ યોગનિદ્રામાં હોય તે ચાતુર્માસ્યના ચાર માસ દરમ્યાન દ્વાદશાક્ષર મંત્રરાજ દ્વારા સદા-મંગલમયી પાર્વતીએ કેવી રીતે ઊંડી યોગસિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરી? બ્રહ્મા કહે છે—મન, વાણી અને કર્મથી ભક્તિ રાખીને તેણે દેવો, દ્વિજ, અગ્નિ, અશ્વત્થ વૃક્ષ અને અતિથિઓનું પૂજન કર્યું અને પિનાકધારી શિવની આજ્ઞા મુજબ નિયમવ્રત તથા મંત્રજપ કર્યો. ત્યારે વિષ્ણુ ચતુર્ભુજ, શંખ-ચક્રધારી, ગરુડારૂઢ, દિવ્ય તેજથી પ્રગટ થઈ દર્શન આપે છે. પાર્વતી પુનરાવર્તન (પુનર્જન્મ) અટકાવે તેવી નિર્મળ વિદ્યાની યાચના કરે છે; વિષ્ણુ પરમ ઉપદેશ શિવને સોંપીને કહે છે કે પરમ તત્ત્વ જ અંતર-બાહ્ય સાક્ષી અને ધર્મનો આધાર છે. શિવ આવે ત્યારે વિષ્ણુ લય પામે છે. શિવ પાર્વતીને દિવ્ય વિમાનમાં એક દિવ્ય નદી અને શરવણ સમાન વનમાં લઈ જાય છે; ત્યાં કૃત્તિકાઓ તેજસ્વી ષણ્મુખ બાળક કાર્ત્તિકેયને પ્રગટ કરે છે અને પાર્વતી તેને આલિંગન કરે છે. પછી દ્વીપો અને સમુદ્રો ઉપરથી દિવ્ય યાત્રા કરીને શ્વેત પ્રદેશના શ્વેત શિખરે શિવ ગુપ્ત, શ્રુતિથી પર ઉપદેશ આપે છે—પ્રણવયુક્ત મંત્ર અને ધ્યાનવિધિ: આસન, અંતઃપૂજા, આંખ મીંચવી, હસ્તમુદ્રા અને વિશ્વપુરુષનું ધ્યાન. ચાતુર્માસ્યમાં અલ્પ ધ્યાનથી પણ મલક્ષય અને શુદ્ધિ થાય એવું ફળ જણાવાયું છે.
Adhyaya 262
ज्ञानयोगकथनम् (Jñānayoga-kathana) — Discourse on the Yoga of Knowledge
આ અધ્યાયમાં પાર્વતી ધ્યાનયોગ પ્રાપ્ત કરવાની રીત પૂછે છે, જેથી આગળ જ્ઞાનયોગ સિદ્ધ થઈ ‘અમર’ અવસ્થા પ્રાપ્ત થાય. ઈશ્વર દ્વાદશાક્ષરી ‘મંત્રરાજ’નું તકનીકી વર્ણન કરે છે—ઋષિ, છંદ, દેવતા અને વિનિયોગ સાથે, તેમજ અક્ષર-અક્ષરે રંગ, તત્ત્વ-બીજ, સંબંધિત ઋષિ અને પ્રયોગ-ફળનું સૂક્ષ્મ નિરૂપણ કરે છે. ત્યારબાદ પગ, નાભિ, હૃદય, કંઠ, હાથ, જિહ્વા/મુખ, કાન, આંખ અને શિર સુધી દેહ-ન્યાસની સ્થાપના તથા લિંગ, યોની, ધેનુ—આ ત્રણ મુદ્રાઓનો ઉપદેશ આપે છે. પછી ઉપદેશ ધ્યાનતત્ત્વ તરફ વળે છે: પાપક્ષય અને શુદ્ધિ માટે ધ્યાનને નિર્ણાયક સાધન ગણાવવામાં આવ્યું છે. યોગના બે પ્રકાર બતાવવામાં આવે છે—સાલંબન ધ્યાનથી નારાયણદર્શન; અને ઉચ્ચતર નિરાલંબન જ્ઞાનયોગથી નિરાકાર, અમેય બ્રહ્મ તરફ ગતિ. નિર્વિકલ્પ, નિરંજન, સાક્ષીમાત્ર જેવા અદ્વૈત-લક્ષણો સમજાવતા છતાં, સાધક માટે દેહાધારિત ધ્યાનને શૈક્ષણિક સેતુ તરીકે રાખવામાં આવ્યું છે; ખાસ કરીને શિરને યોગધારણાનું મુખ્ય કેન્દ્ર કહેવામાં આવ્યું છે અને ચાતુર્માસ્યમાં સાધનાની વિશેષ ફળપ્રાપ્તિ પણ જણાવાઈ છે. નીતિરૂપે કહે છે કે આ ઉપદેશ અશિસ્તબદ્ધ અથવા દુષ્ટને ન આપવો; પરંતુ ભક્ત, સંયમી અને શુદ્ધ સાધકને—સામાજિક ભેદ વિના—આપવો યોગ્ય છે. અંતે દેહને બ્રહ્માંડનું સૂક્ષ્મ પ્રતિરૂપ કહી, દેવતા, નદીઓ અને ગ્રહો શરીર-સ્થાનોમાં સ્થિત છે એવો સંકેત આપી, નાદાનુસંધાન અને વિષ્ણુકેન્દ્રિત ધ્યાનાભ્યાસથી મુક્તિફળ નિશ્ચિત થાય છે એમ પુનઃ પ્રતિપાદિત કરે છે।
Adhyaya 263
मत्स्येन्द्रनाथोत्पत्तिकथनम् (Origin Account of Matsyendranātha)
આ અધ્યાયમાં ઈશ્વર કર્મ, જ્ઞાન અને યોગ વિષે તત્ત્વોપદેશ આપે છે. શુદ્ધ ચિત્તથી, આસક્તિ વિના અને ભક્તિપૂર્વક હરિ/વિષ્ણુને અર્પિત કરેલાં કર્મ બંધનકારક રહેતાં નથી—આ મુખ્ય સિદ્ધાંત જણાવાયો છે. શમ, વિચાર, સંતોષ અને સાધુસંગને મોક્ષમાર્ગરૂપ ‘નગર’ના ચાર ‘દ્વારપાલ’ તરીકે દર્શાવી, ગુરુ-ઉપદેશને દેહમાં રહેતાં જ બ્રહ્મભાવની અનુભૂતિ અને જીવન્મુક્તિ માટે નિર્ણાયક સાધન ગણાવવામાં આવ્યો છે. પછી મંત્રકেন্দ્રિત પ્રકરણ આવે છે. દ્વાદશાક્ષર મંત્રને પાવન કરનાર બીજ અને ધ્યાનનું કેન્દ્ર કહી સ્તુતિ કરવામાં આવી છે. ચાતુર્માસ્યને શુભ પુણ્યકાળ કહી, તે સમયમાં વ્રતપાલન અને કથા-શ્રવણથી સંચિત દોષો દગ્ધ થાય છે એમ જણાવાયું છે. આગળ બ્રહ્મા કથા કહે છે—હર એક અદ્ભુત મત્સ્યરૂપ જીવને જોઈ પ્રશ્ન કરે છે. તે મત્સ્ય વંશભયથી થયેલ ત્યાગ, દીર્ઘકાળનું બંધન અને શિવવચનોથી જાગૃત થયેલ જ્ઞાનયોગનું વર્ણન કરે છે. મુક્ત થયા પછી તેનું નામ ‘મત્સ્યેન્દ્રનાથ’ પડે છે; તેને અસૂયારહિત, અદ્વૈતનિષ્ઠ, વૈરાગ્યવાન અને બ્રહ્મસેવામાં તત્પર શ્રેષ્ઠ યોગી તરીકે વર્ણવવામાં આવ્યો છે. અંતે શ્રવણફલશ્રુતિ—વિશેષ કરીને ચાતુર્માસ્યમાં આ કથા સાંભળવાથી મહાપુણ્ય મળે છે અને અશ્વમેધ યજ્ઞ સમાન ફળ પ્રાપ્ત થાય છે એમ પ્રતિપાદિત છે.
Adhyaya 264
तारकासुरवधः (Tārakāsura-vadha) — The Slaying of Tārakāsura
આ અધ્યાયમાં બ્રહ્મા ગંગાતટે પાર્વતી અને શિવની નજીક યુવાન સ્કંદ/કાર્ત્તિકેયની દિવ્ય લીલાનું વર્ણન કરે છે, જેથી દેવતાનું પવિત્ર ભૂદૃશ્ય સાથેનું આત્મીય સાન્નિધ્ય પ્રગટ થાય છે. તારકાસુરથી પીડિત દેવો શંકરનું શરણ લે છે; સ્કંદને સેનાપતિ નિમવામાં આવે છે, દેવવાદ્યોના નાદ, જયઘોષ અને અગ્નિશક્તિ વગેરે વૈશ્વિક સહાય સાથે. પછી તામ્રવતી નામના સ્થાને સ્કંદના શંખનાદથી યુદ્ધ પ્રારંભે છે; દેવ-અસુરોના ભયંકર સંઘર્ષ, પરાજય અને વિનાશનું ચિત્રણ થાય છે. અંતે તારકનો વધ થાય છે, વિજયવિધિઓ અને ઉત્સવો થાય છે, અને પાર્વતી સ્કંદને આલિંગન આપે છે. પછી સંવાદ જ્ઞાન-વૈરાગ્ય તરફ વળે છે. શિવ પાણિગ્રહણ (વિવાહ)નો વિષય ઉઠાવે છે, પરંતુ સ્કંદ અસંગતા, સમદર્શિતા અને જ્ઞાનની દુર્લભતા તથા રક્ષણિયતાનું ઉપદેશ આપે છે. સર્વવ્યાપી બ્રહ્મની અનુભૂતિથી યોગીના કર્મ શાંત થાય છે; આસક્ત મન અસ્થિર રહે છે, સમચિત્ત સ્થિર રહે છે—અને નિર્ણાયક સાધન જ્ઞાન જ છે એમ તે કહે છે. ત્યારબાદ સ્કંદ ક્રૌંચપર્વત પર તપ, દ્વાદશાક્ષર બીજમંત્ર જપ, ઇન્દ્રિયનિગ્રહ અને સિદ્ધિઓના વિઘ્નો પર વિજય માટે પ્રસ્થાન કરે છે. અંતે શિવ પાર્વતીને સાંત્વના આપી ચાતુર્માસ્ય-માહાત્મ્યને પાપનાશક કહે છે; સૂત શ્રોતાઓને વધુ શ્રવણ માટે પ્રેરિત કરી પુરાણિક સંવાદપરંપરા જાળવે છે.
Adhyaya 265
अशून्यशयनव्रतमाहात्म्यवर्णन (The Māhātmya of the Aśūnya-Śayana Vrata)
અધ્યાય ૨૬૫ બે ભાગમાં ઉપદેશ આપે છે. પ્રથમ ભાગમાં ઋષિઓ પૂછે છે કે શારીરિક રીતે દુર્બળ અથવા નાજુક લોકો અનેક નિયમો અને વ્રતો કેવી રીતે પાળે? સૂત કાર્તિક શુક્લપક્ષમાં એકાદશીથી શરૂ થતું પાંચ દિવસનું સરળ “ભીષ્મ-પંચક” વ્રત જણાવે છે. પ્રાતઃ સ્નાન-શુદ્ધિ, વાસુદેવકેન્દ્રિત નિયમો, ઉપવાસ અથવા અશક્ત માટે દાનરૂપ વિકલ્પ, બ્રાહ્મણને હવિષ્યાન્ન અર્પણ, જલશાયી હૃષીકેશની ધૂપ-ગંધ-નૈવેદ્યથી પૂજા, રાત્રિ જાગરણ, અને છઠ્ઠા દિવસે બ્રાહ્મણસન્માન પછી પંચગવ્યપૂર્વક સ્વભોજનથી સમાપ્તિ—આ બધું વર્ણવાયું છે. એકાદશીએ જાતીપુષ્પ, દ્વાદશીએ બિલ્વપત્ર વગેરે દિવસવિશેષ પત્ર-પુષ્પ અર્પણ અને અર્ઘ્યમંત્ર પણ આપવામાં આવ્યો છે. બીજા ભાગમાં ઋષિઓ “અશૂન્ય-શયન વ્રત”નું વિસ્તૃત વિધાન માંગે છે; તે પૂર્વે ઇન્દ્રે ચક્રપાણિને પ્રસન્ન કરવા કર્યું હતું. શ્રાવણી પસાર થયા પછી દ્વિતીયા તિથિએ, વિષ્ણુસંબંધિત નક્ષત્રમાં આરંભ અને પાપી/પતિત/મ્લેચ્છ વગેરે સાથે સંવાદ ટાળવાની ચેતવણી જણાવાય છે. મધ્યાહ્ને સ્નાન કરી શુદ્ધ વસ્ત્ર ધારણ કરીને જલશાયી વિષ્ણુની પૂજા સાથે ગૃહસમૃદ્ધિ, પિતૃ, અગ્નિ, દેવતા અને દાંપત્યધર્મ અવિનાશ રહે તેવી પ્રાર્થના થાય છે—લક્ષ્મી-વિષ્ણુ એકતા અને જન્મોજન્મ ‘શય્યા અશૂન્ય’ રહે એવો ભાવ અહીં પ્રગટે છે. ભાદ્રપદ-આશ્વિન-કાર્તિક સુધી તેલત્યાગ વગેરે આહારનિયમો સાથે વ્રત ચાલે છે. અંતે ફળ-ચોખા-વસ્ત્ર સહિત શય્યાદાન અને સોનાની દક્ષિણા આપવામાં આવે છે. ફલશ્રુતિમાં ઉપવાસથી વિશેષ પુણ્ય, દેવતાપ્રસન્નતા, પાપનાશ; સ્ત્રીઓની શુદ્ધિ અને મનઃસ્થિરતા, કન્યાના લગ્નયોગ, તથા નિષ્કામ સાધકને ચાતુર્માસ્યનિયમફળ પ્રાપ્ત થવાનું કહેવામાં આવ્યું છે.
Adhyaya 266
शिवारात्रिमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Śivarātri)
અધ્યાય ૨૬૬માં ઋષિઓ મુખ્ય તીર્થો અને એવા પ્રસિદ્ધ લિંગોની યાદી માંગે છે કે જેમના દર્શનથી સર્વાંગી પુણ્ય મળે. સૂત મંકણેશ્વર અને સિદ્ધેશ્વર વગેરે લિંગોનું નામ લઈને, ખાસ કરીને મંકણેશ્વરના ફળનું—વિશેષે કરીને શિવરાત્રિ વ્રત સાથે—વિસ્તૃત વર્ણન કરે છે. શિવરાત્રિ માઘ માસના કૃષ્ણપક્ષની ચતુર્દશીની રાત્રિ કહેવાય છે; તે રાત્રે શિવ સર્વ લિંગોમાં ‘પ્રવેશ’ કરીને વ્યાપે છે, અને મંકણેશ્વરમાં તેની વિશેષ ખ્યાતિ જણાવાય છે. કથામાં રાજા અશ્વસેન કલિયુગ માટે ઓછા પ્રયત્ને મહાફળ આપતું વ્રત પૂછવા ભર્તૃયજ્ઞ ઋષિ પાસે જાય છે. ઋષિ એક રાત્રિ જાગરણરૂપ શિવરાત્રિનું મહાત્મ્ય કહી, તે રાત્રે દાન, પૂજા, હોમ અને જપ ‘અક્ષય’ ફળ આપે છે એમ કહે છે. દેવતાઓ પણ માનવશુદ્ધિ માટે એક દિવસ-રાત્રિનું સાધન માંગે ત્યારે શિવ તે તિથિ-રાત્રે અવતરણ સ્વીકારે છે અને સંક્ષિપ્ત પંચવક્ત્ર-ક્રમના મંત્રો, અર્ઘ્યાદિ ઉપચાર, બ્રાહ્મણ સન્માન, ભક્તિકથા, સંગીત-નૃત્ય સહિતની પૂજાવિધિ આપે છે. પછી દૃષ્ટાંત—એક ચોર અજાણતાં લિંગ પાસે વૃક્ષ પર રહી રાતભર જાગે છે અને પાંદડા ઝરાવે છે; અશુદ્ધ ભાવ હોવા છતાં તેને વ્રતનું પુણ્ય મળે છે, ઉત્તમ જન્મ પામે છે અને પછી મંદિર નિર્માણ કરે છે. અંતે શિવરાત્રિને પરમ તપ અને મહાપાવનકારી કહી તેની સ્તુતિ તથા પાઠ-શ્રવણનું ફળ જણાવાયું છે.
Adhyaya 267
तुलापुरुषदानमाहात्म्यवर्णनम् | Tula-Puruṣa Donation: Procedure and Merit (Siddheśvara Context)
અધ્યાય ૨૬૭ સંવાદક્રમમાં વિધિ અને તત્ત્વનું નિરૂપણ કરે છે. સૂત કહે છે કે શિવરાત્રિ જેવા વ્રતો ઉભય લોકમાં કલ્યાણ આપનારા છે. મઙ્કણેશ્વર અને શિવરાત્રિની પ્રશંસા સાંભળી આનર્ત સિદ્ધેશ્વરના પ્રાદુર્ભાવની સંપૂર્ણ કથા પૂછે છે; ત્યારે ભર્તૃયજ્ઞ સિદ્ધેશ્વર-દર્શનનું ફળ—વિશેષ કરીને રાજસત્તા, ચક્રવર્તિત્વ અને સમૃદ્ધિ—વર્ણવી તુલાપુરુષદાનને પ્રશસ્ત કર્મ તરીકે સૂચવે છે. પછી તુલાપુરુષદાનની વિધિ જણાવાય છે—ગ્રહણ, અયનાંત અને વિષુવ જેવા શુભ સમયમાં મંડપ તથા વેદીઓનું નિર્માણ, યોગ્ય બ્રાહ્મણોની પસંદગી અને નિયમપૂર્વક દાન-વિતરણ. નિર્દિષ્ટ શુભ વૃક્ષોના કાષ્ઠના સ્તંભોથી તુલા સ્થાપી દાતા તુલાદેવીનું આવાહન કરે છે, પોતાને સોનું-ચાંદી અથવા ઇચ્છિત દ્રવ્યો સામે તોલે છે અને જળ-તિલ સાથે વિધાન મુજબ અર્પણ કરે છે. ફલશ્રુતિમાં દાનના પ્રમાણ મુજબ સંચિત પાપનો નાશ, ઉપદ્રવોમાંથી રક્ષણ, અને સિદ્ધેશ્વર સમક્ષ આપેલ દાનને સહસ્રગણું ફળ મળવાનું કહેવામાં આવ્યું છે. અંતે આ ક્ષેત્રની એકત્રિત પવિત્રતા—એક જ સ્થાને અનેક તીર્થો અને દેવાલયોની સમાહૃતિ—અને સિદ્ધેશ્વરના દર્શન, સ્પર્શ તથા પૂજનથી સર્વાંગી લાભ પ્રાપ્ત થતો હોવાનું પ્રતિપાદિત છે।
Adhyaya 268
पृथ्वीदानमाहात्म्यवर्णनम् (The Glory and Procedure of the Earth-Gift)
આ અધ્યાયમાં આનર્ત ભર્તૃયજ્ઞને પૂછે છે—ચક્રવર્તિત્વ કયા કર્મફળથી મળે છે અને તે કેવી રીતે પ્રાપ્ત થાય? ભર્તૃયજ્ઞ કહે છે કે રાજત્વ દુર્લભ છે અને પુણ્યાધીન છે; જે રાજા ગૌતમેશ્વર સમક્ષ શ્રદ્ધાપૂર્વક સુવર્ણમયી પૃથ્વીની પ્રતિમા (હિરણ્મયી પૃથ્વી) દાન કરે, તે ચક્રવર્તી બને છે. માંધાતા, હરિશ્ચંદ્ર, ભરત, કાર્તવીર્ય વગેરે રાજાઓના ઉદાહરણો આપવામાં આવ્યા છે. પછી દાનવિધિનું વિગતવાર વર્ણન છે—નક્કી વજન-માપથી પૃથ્વી-મોડેલ બનાવવો, ધનમાં કપટ ન કરવું. તેમાં સાત સમુદ્રો (લવણ, ઇક્ષુરસ, સુરા, ઘી, દહીં, દૂધ, પાણી), સાત દ્વીપો, મેરુ વગેરે પર્વતો અને ગંગા મુખ્ય નદીઓ દર્શાવવાની છે. મંડપ, કુંડ, તોરણ, મધ્ય વેદી, પંચગવ્ય અને શુદ્ધ જળથી અભિષેક, તેમજ મંત્રસહિત સ્નાન, વસ્ત્ર, ધૂપ, આરતી અને ધાન્યાર્પણનું વિધાન છે. દાતા પૃથ્વીને જગદાધાર માની સ્તુતિ કરે છે અને દાન માટે તેની સન્નિધિ પ્રાર્થવે છે. દાન જળમાં પ્રતીકરૂપે અર્પણ કરવું—ભૂમિ પર મૂકવું નહીં, ન તો ગ્રાહી ના હાથમાં સીધું આપવું. અંતે વિસર્જન કરીને બ્રાહ્મણોમાં વિતરણ કરવું. ફલશ્રુતિમાં રાજ્ય-વંશની સ્થિરતા, સાંભળવાથી પણ પાપનાશ, ગૌતમેશ્વરે કરવાથી અનેક જન્મોનું ફળ અને વિષ્ણુના અવ્યય ધામનું સાન્નિધ્ય, તેમજ અન્યના દાન કરેલા ભૂમિનું હરણ નિષિદ્ધ હોવાનું કહેવામાં આવ્યું છે.
Adhyaya 269
कपालमोचन-ईश्वर-उत्पत्तिमाहात्म्यवर्णनम् (Kapālamocaneśvara: Origin and Glory of the Skull-Release Lord)
અધ્યાયના આરંભે સૂત કપાલમોચન-ક્ષેત્રના કપાલેશ્વરના માહાત્મ્યનું વર્ણન કરે છે અને કહે છે કે તેનું માત્ર શ્રવણ પણ પાવન કરનારું છે. ઋષિઓ પૂછે છે—કપાલેશ્વરની સ્થાપના કોણે કરી, દર્શન-પૂજાનું ફળ શું, ઇન્દ્રની બ્રહ્મહત્યા કેવી રીતે ઉત્પન્ન થઈ અને કેવી રીતે દૂર થઈ, તેમજ “પાપ-પુરુષ” (પાપનું પ્રતીક) અર્પણ કરવાની યોગ્ય વિધિ, મંત્રો અને જરૂરી ઉપકરણો કયા. સૂત જણાવે છે કે બ્રહ્મહત્યાથી મુક્તિ માટે ઇન્દ્રએ જ દેવતાની પ્રતિષ્ઠા કરી હતી. પછી કારણકથા આવે છે—ત્વષ્ટાનો પુત્ર વૃત્ર બ્રહ્માના વરથી બ્રાહ્મણ-ભાવ પ્રાપ્ત કરી બ્રાહ્મણભક્ત બને છે; દેવો અને દાનવો વચ્ચે યુદ્ધ થાય છે. બૃહસ્પતિ ઇન્દ્રને નીતિ-યુક્ત ઉપાય સૂચવે છે અને પછી દધીચિની અસ્થિઓથી વજ્ર બનાવવાનું કહે છે. ઇન્દ્ર “બ્રહ્મભૂત” તરીકે વર્ણવાયેલા વૃત્રનો વધ કરે છે, તેથી બ્રહ્મહત્યાનો દોષ પ્રગટ થઈ તેજનો ક્ષય અને દુર્ગંધાદિ અશુદ્ધિ થાય છે. બ્રહ્મા ઇન્દ્રને તીર્થપરિક્રમા કરીને સ્નાન, મંત્રપૂર્વક સુવર્ણમય દેહરૂપ “પાપ-પુરુષ” બ્રાહ્મણને દાન, અને હાટકેશ્વર-ક્ષેત્રમાં કપાળની સ્થાપના કરીને પૂજા કરવાની આજ્ઞા આપે છે. ઇન્દ્ર વિશ્વામિત્ર-હ્રદમાં સ્નાન કરે છે; કપાળ પડી જાય છે; હરનાં પંચમુખો સાથે સંબંધિત પાંચ મંત્રોથી પૂજા કરીને તેની અશુદ્ધિ દૂર થાય છે. વાટક નામનો બ્રાહ્મણ તે સુવર્ણ-પાપરૂપ સ્વીકારે છે, પણ લોકનિંદા સહે છે; સંવાદમાં સ્વીકારની ધર્મનીતિ સ્પષ્ટ થાય છે અને સ્થળની સ્થાયી વિધિ-સત્તા તથા “કપાલમોચન” તરીકેની ખ્યાતિ અવિનાશી રહેશે એવી ભવિષ્યવાણી થાય છે. અંતે આ કથા શ્રવણ-પાઠ પાપનાશક છે અને તીર્થ બ્રહ્મહત્યાહરણમાં સમર્થ છે એમ પુનઃ કહેવામાં આવે છે.
Adhyaya 270
पापपिण्डप्रदानविधानवर्णनम् | Procedure for the Donation of the Pāpa-Piṇḍa (Sin-Effigy)
આ અધ્યાયમાં અજ્ઞાન, બેદરકારી, કામના અથવા અપરિપક્વતાથી પાપ કરનાર અને પરંપરાગત પ્રાયશ્ચિત્ત ન કરનાર માટે તાત્કાલિક શુદ્ધિનો ઉપાય વર્ણવાયો છે. આનર્ત તુરંત પાપનાશક વિધાન પૂછે છે; ભર્તૃયજ્ઞ ‘પાપ-પિંડ’ દાનની રીત કહે છે—પંચવીસ પલ જેટલો સુવર્ણપિંડ. આ કર્મ અપરસપક્ષમાં, સ્નાન કરીને શુદ્ધ વસ્ત્ર ધારણ કરી, મંડપ/વેદીની તૈયારી સાથે કરવાનું જણાવાયું છે. દાતા પૃથ્વીથી આરંભ કરીને તત્ત્વક્રમમાં ભૂત-ઇન્દ્રિયાદિનું મંત્રોચ્ચારપૂર્વક પૂજન કરે છે. પછી વેદ-વેદાંગમાં નિષ્ણાત બ્રાહ્મણને આવકારી પાદ્ય, વસ્ત્ર, આભૂષણ વગેરેથી સન્માન કરે છે અને અનુરૂપ મૂર્તિ/પિંડ અર્પે છે; ઔપચારિક મંત્રથી “પૂર્વ પાપ આ દાનરૂપમાં સ્થાપિત થાય છે” એમ પાપસંક્રમણ જાહેર થાય છે. બ્રાહ્મણ પ્રતિગ્રહ-મંત્ર બોલી સ્વીકાર કરે છે; ત્યારબાદ દક્ષિણા આપી આદરપૂર્વક વિદાય કરવામાં આવે છે. ફળચિહ્નરૂપે શરીરમાં હળવાશ, તેજમાં વૃદ્ધિ અને શુભ સ્વપ્નો જણાવાયા છે; આ વિધાનનું શ્રવણમાત્ર પણ પવિત્રકર્તા કહેવાયું છે. કાપાલેશ્વર સંદર્ભે વિશેષ ફળ અને ગાયત્રી સાથે હોમ કરવાની ભલામણ પણ કરવામાં આવી છે।
Adhyaya 271
Liṅgasaptaka-pratiṣṭhā and Indradyumna’s Fame: The Hāṭakeśvara-kṣetra Narrative (लिङ्गसप्तक-माहात्म्यं तथा इन्द्रद्युम्न-कीर्तिः)
અધ્યાય ૨૭૧માં સૂત હાટકેશ્વર-ક્ષેત્રમાં સ્થિત સાત લિંગો (લિંગસપ્તક)નું મહામાહાત્મ્ય કહે છે. તેમના દર્શન-પૂજનથી દીર્ઘાયુ, રોગનાશ અને પાપક્ષય થાય છે. માર્કંડેશ્વર, ઇન્દ્રદ્યુમ્નેશ્વર, પાલેશ્વર, ઘંટાશિવ, કલશેશ્વર (વાનરેશ્વર-સંબંધિત) તથા ઈશાન/ક્ષેત્રેશ્વર વગેરે લિંગોના નામ આવે છે. ઋષિઓ પૂછે છે—દરેક લિંગની સ્થાપના કોણે કરી, કઈ વિધિ અને કયા દાન નિર્ધારિત છે. પછી રાજા ઇન્દ્રદ્યુમ્નની દૃષ્ટાંતકથા વિસ્તારે આવે છે. અનેક યજ્ઞો અને દાનો છતાં પૃથ્વી પર કીર્તિ ઘટે તો સ્વર્ગસ્થિતિ પણ ડગમગી જાય; તેથી કીર્તિ પુનઃસ્થાપિત કરવા તે ફરી પવિત્ર કાર્યો કરવા આવે છે. અતિદીર્ઘ કાળમાં પોતાની ઓળખનો પુરાવો મેળવવા તે ક્રમે માર્કંડેય, બક/નાડીજંઘ, ઉલૂક, ગૃધ્ર, કૂર્મ (મન્થરક) અને અંતે લોમશ ઋષિને મળે છે. તેઓ શિવભક્તિ (બિલ્વપત્ર-અર્ચન વગેરે)થી દીર્ઘાયુ મળ્યું અને પશુયોનિ તપસ્વીના શાપફળરૂપ છે એમ કહે છે. અંતે ભર્તૃયજ્ઞ અને સંવર્ત સંબંધિત ઉપદેશ મુજબ હાટકેશ્વર-ક્ષેત્રમાં લિંગસપ્તક પ્રતિષ્ઠા તથા ‘પર્વત-દાન’ રૂપે મેરુ, કૈલાસ, હિમાલય, ગંધમાદન, સુવેલ, વિંધ્ય અને શૃંગી—આ સાત પર્વતોના પ્રતીક દાન નિર્ધારિત દ્રવ્યોથી કરવાનું વિધાન આવે છે. ફલશ્રુતિ કહે છે—પ્રાતઃકાળ માત્ર દર્શનથી પણ અજાણ પાપો છૂટે; અને વિધિપૂર્વક પૂજા-દાન કરવાથી શિવસામીપ્ય (ગણત્વ), દીર્ઘ સ્વર્ગસુખ તથા પુનર્જન્મોમાં ઉચ્ચ રાજ્યસંપત્તિ પ્રાપ્ત થાય છે.
Adhyaya 272
युगस्वरूपवर्णनम् (Description of the Nature of the Yugas and Measures of Time)
આ અધ્યાયમાં ઋષિઓ પૂર્વે ઈશાન અને એક રાજપુરુષના પ્રસંગમાં ઉલ્લેખિત ‘દિવસ’ના પરિમાણ વિશે પૂછે છે. સૂતજી સૂક્ષ્મતમ કાળમાનથી (નિમેષાદિ) શરૂ કરીને દિવસ-રાત, માસ, ઋતુ, અયન અને વર્ષ સુધી સમયના ક્રમબદ્ધ માપનું શાસ્ત્રીય વર્ણન કરે છે. પછી યુગસ્વરૂપનું નિરૂપણ થાય છે—કૃત, ત્રેતા, દ્વાપર અને કલિ યુગમાં ધર્મ-પાપનું પ્રમાણ, લોકાચાર, સામાજિક-નૈતિક સ્થિતિ, યજ્ઞકર્મોની પ્રવૃત્તિ અને સ્વર્ગપ્રાપ્તિ સાથેનો સંબંધ સમજાવવામાં આવે છે. કલિયુગમાં લોભ, વૈર, વિદ્યા-આચારનો ક્ષય, અભાવ/દુર્ભિક્ષના લક્ષણો અને આશ્રમધર્મમાં વિકાર વગેરેનું વિસ્તૃત ચિત્રણ કરીને, ચક્રાનુસાર ભવિષ્યમાં ફરી કૃતયુગ આવશે એવો સંકેત આપવામાં આવે છે. અંતે આ કાળમાનને બ્રહ્માના દિવસ-વર્ષ જેવા મહાકાળમાન સાથે જોડીને શિવ-શક્તિ સંબંધિત વિશ્વરૂપની ઝાંખી આપવામાં આવે છે. નાગરખંડના હાટકેશ્વરક્ષેત્રમાહાત્મ્યમાં આ ‘યુગસ્વરૂપવર્ણન’ અધ્યાય છે.
Adhyaya 273
युगप्रमाणवर्णनम् (Yuga-Pramāṇa Varṇana) — Description of Cosmic Time Measures
આ અધ્યાયમાં સૂતજી યુગો, મન્વંતરો અને શક્ર (ઇન્દ્ર) પદની પરંપરા સાથે કાળ-પ્રમાણનું તાત્ત્વિક વર્ણન કરે છે. તેઓ પૂર્વ શક્રોની ગણના કરીને વર્તમાન શક્રને “જયંત” અને વર્તમાન મનુને વૈવસ્વત તરીકે નિર્દેશ કરે છે. આગળ તેઓ કહે છે કે ભવિષ્યમાં “બલિ” વાસુદેવ-પ્રસાદથી શક્રપદ પ્રાપ્ત કરશે, કારણ કે અગાઉ તેને આગામી મન્વંતરમાં રાજ્ય મળવાની પ્રતિજ્ઞા/વર આપવામાં આવ્યો હતો। પછી સમયગણનામાં બ્રહ્માની કાળ-લેખાનો ઉલ્લેખ કરીને ચાર વ્યવહારિક પ્રમાણ જણાવે છે—સૌર, સાવન, ચાંદ્ર અને નાક્ષત્ર/આર્ક્ષ. ઋતુપરિવર્તન (ઠંડી-ગરમી-વરસાદ), કૃષિ અને મહાયજ્ઞ સૌર પ્રમાણથી; સામાજિક વ્યવહાર અને શુભ કાર્યો સાવનથી; ચાંદ્ર ગણનામાં અધિકમાસ જરૂરી; અને ગ્રહગણિત નક્ષત્રાધારિત ગણતરી પર આધારિત છે। અંતે ફલશ્રુતિ—આ યುಗ-કાળ-પ્રમાણનું ભક્તિપૂર્વક પઠન રક્ષણ કરે છે અને અકાળ મૃત્યુના ભયથી પણ મુક્ત કરે છે।
Adhyaya 274
Durvāsas-स्थापित-त्रिनेत्र-लिङ्गमाहात्म्य (The Glory of the Trinetra Liṅga Established by Durvāsas)
આ અધ્યાયમાં સૂત–ઋષિ સંવાદરૂપે દુર્વાસા મુનિ દ્વારા સ્થાપિત ત્રિનેત્ર લિંગનું માહાત્મ્ય વર્ણવાયું છે. એક મઠાધિપતિ લિંગપૂજા કરતો હોવા છતાં વ્યવહારથી મળેલું ધન લોભે સંગ્રહે છે અને સોનું તાળાબંધ પેટીમાં રાખે છે. દુઃશીલ નામનો ચોર વૈરાગ્યનો ઢોંગ કરીને મઠમાં પ્રવેશે છે, શૈવ દીક્ષા મેળવે છે અને તકની રાહ જુએ છે; યાત્રામાં મુરલા નદીકાંઠે વિરામ સમયે ગુરુનો વિશ્વાસ વધતાં પેટી ક્ષણવાર સુલભ બને છે અને તે સોનું ચોરીને ભાગી જાય છે. પછી ગૃહસ્થ બની તે એક તીર્થક્ષેત્રે દુર્વાસાને મળે છે અને લિંગ સમક્ષ નૃત્ય-ગીતથી થતી ભક્તિ જુએ છે. દુર્વાસા સમજાવે છે કે મહેશ્વર આવી ભક્તિથી પ્રસન્ન થાય છે તેથી જ તેમણે આ લિંગ સ્થાપ્યું. ત્યારબાદ પ્રાયશ્ચિત્ત અને નૈતિક-ધર્મનો ઉપાય જણાવે છે—કૃષ્ણાજિન દાન, સોનાંসহ તિલપાત્રોમાં નિયમિત તિલદાન, અધૂરા પ્રાસાદ/મંદિરનું નિર્માણ પૂર્ણ કરી ગુરુદક્ષિણારૂપે અર્પણ, તેમજ પુષ્પ-નૈવેદ્ય અને ભક્તિકળાઓ. ફલશ્રુતિ મુજબ—ચૈત્ર માસે દર્શનથી વર્ષભરના પાપ નાશ પામે, સ્નાન-અભિષેકથી દાયકાઓના પાપ ક્ષય પામે, અને દેવ સમક્ષ નૃત્ય-ગીતથી જીવનભરના પાપમોચન તથા મોક્ષોપયોગી પુણ્ય પ્રાપ્ત થાય છે.
Adhyaya 275
Nimbēśvara–Śākambharī Utpatti Māhātmya (Origin-Glory of Nimbēśvara and Śākambharī)
સૂત કહે છે—દુઃશીલ નામનો એક પુરુષ, વર્તનમાં દોષ હોવા છતાં, ગુરુના ચરણોનું સ્મરણ રાખીને ગુરુના નામે શિવાલયની સ્થાપના કરે છે. આ મંદિર દક્ષિણ દિશા તરફ સ્થિત જણાવાય છે અને “નિમ્બેશ્વર” તરીકે પ્રસિદ્ધ થાય છે. તે ભક્તિપૂર્વક આધારકર્મ કરીને ગુરુભક્તિને મુખ્ય સાધન માને છે. તેની પત્ની શાકંભરી પોતાના નામે દુર્ગાની પ્રતિમા પ્રતિષ્ઠિત કરે છે; આમ શિવ–દેવીનું જોડું તીર્થક્ષેત્ર બને છે. બાકી રહેલું ધન પૂજાવ્યવસ્થા માટે રાખીને દેવતાઓ અને બ્રાહ્મણોને દાન આપે છે, અને પછી બંને ભિક્ષાવૃત્તિથી જીવન વિતાવે છે. સમય જતાં દુઃશીલનું અવસાન થાય છે; શાકંભરી અડગ મનથી પતિના દેહને ધારણ કરીને ચિતાગ્નિમાં પ્રવેશ કરે છે—આ પ્રસંગ અહીં ધર્મોપદેશરૂપ આદર્શ તરીકે છે, કાનૂની આજ્ઞા તરીકે નહીં. ત્યારબાદ બંને દિવ્ય વિમાનમાં, ઉત્તમ અપ્સરાઓની સેવામાં, સ્વર્ગે આરોહણ કરે છે. અંતની ફલશ્રુતિ કહે છે કે આ “ઉત્તમ” કથા વાંચનાર અજ્ઞાનથી કરેલા પાપોથી મુક્ત થાય છે; ભક્તિ, દાન અને તીર્થસંબંધનું મહાત્મ્ય પ્રગટ થાય છે.
Adhyaya 276
एकादशरुद्रोत्पत्ति-वर्णनम् | Origin Account of the Eleven Rudras (at Hāṭakeśvara-kṣetra)
આ અધ્યાયમાં સંવાદરૂપે એક તાત્ત્વિક શંકાનું નિવારણ થાય છે. ઋષિઓ પૂછે છે—રુદ્ર તો એક જ, ગૌરીના પતિ અને સ્કંદના પિતા તરીકે પ્રસિદ્ધ; તો પછી એકાદશ રુદ્ર કેવી રીતે? સૂત રુદ્રની એકતા સ્વીકારીને કહે છે કે પ્રસંગવિશેષે શિવ એકાદશ રૂપે પ્રગટ થયા. વારાણસીમાં તપસ્વીઓ હાટકેશ્વરના પ્રથમ દર્શન માટે વ્રત લે છે. સ્પર્ધા ઊભી થાય છે અને નિયમ બને છે કે જે પ્રથમ દર્શન ન કરી શકે તે સૌના શ્રમજન્ય દોષનો ભાર વહન કરશે. શિવ તેમની સ્પર્ધાત્મક ભાવના જાણીને પણ ભક્તિનું માન રાખી નાગદ્વારથી ભૂગર્ભ લોકમાંથી પ્રગટ થાય છે અને ત્રિશૂલધારી, ત્રિનેત્ર, કપર્દાભૂષિત એકાદશમૂર્તિ સ્વરૂપ ધારણ કરે છે. તપસ્વીઓ સાષ્ટાંગ પ્રણામ કરીને દિશાઓ સાથે સંકળાયેલા રુદ્રો અને રક્ષક સ્વરૂપોની સ્તુતિ કરે છે. શિવ કહે છે—હું જ એકાદશરૂપ છું—અને વર આપે છે. તપસ્વીઓ વિનંતી કરે છે કે સર્વતીર્થસ્વરૂપ હાટકેશ્વર-ક્ષેત્રમાં તેઓ એકાદશ રૂપે સદા નિવાસ કરે. શિવ સંમતિ આપે છે, એક રૂપ કૈલાસ પર રહેશે એમ કહે છે અને ઉપાસનાક્રમ સ્થાપે છે—વિશ્વામિત્ર-હ્રદમાં સ્નાન, નામ લઈને મૂર્તિપૂજન; તેથી પુણ્ય અનેકગણું વધે છે. ફલશ્રુતિમાં આધ્યાત્મિક ઉન્નતિ, દરિદ્રને સમૃદ્ધિ, નિઃસંતાનને સંતાન, રોગીને આરોગ્ય અને શત્રુજય વર્ણવ્યા છે; ભસ્મસ્નાન-નિયમવાળા દીક્ષિતને ષડક્ષર મંત્રથી અલ્પ અર્પણમાં પણ વિશેષ ફળ મળે છે. ચૈત્ર શુક્લ ચતુર્દશીને વિશેષ પૂજાકાળ કહી, એકાદશ રુદ્ર મહાદેવની જ મૂર્તિઓ છે એમ પુનઃ પ્રતિપાદિત થાય છે.
Adhyaya 277
एकादशरुद्रसमीपे दानमाहात्म्यवर्णनम् (The Glory of Donations in the Presence of the Eleven Rudras)
આ અધ્યાયમાં પ્રશ્નોત્તર રૂપે ધર્મતત્ત્વનું વર્ણન થાય છે. ઋષિઓ વારાણસીમાં રુદ્રસંબંધિત બ્રાહ્મણ-નામોના એકાદશ સમૂહ વિશે પૂછે છે. વક્તા હરિના આદેશથી નિર્ધારિત રુદ્રરૂપોના નામ ગણે છે—મૃગવ્યાધ, સર્વજ્ઞ, નિંદિત, મહાયશ, અજૈકપાદ, અહિર્બુધ્ન્ય, પિનાકી, પરંતપ, દહન, ઈશ્વર અને કપાલી। પછી ઋષિઓ દાનવિધિ તથા પૂર્વોક્ત જપ અંગે માર્ગદર્શન માંગે છે. વક્તા ક્રમબદ્ધ દાનપ્રોટોકોલ જણાવે છે—પ્રત્યક્ષ (વાસ્તવિક) ધેનુઓને એક પછી એક દાન કરવી, અને દરેક ધેનુ વિશિષ્ટ પદાર્થ-સંબંધિત હોવી, જેમ કે ગોળ-સંબંધિત, માખણ-સંબંધિત, ઘી-સંબંધિત, સોનાં-સંબંધિત, મીઠાં-સંબંધિત, રસ-સંબંધિત, અન્ન-સંબંધિત, જળ-સંબંધિત વગેરે. ફલશ્રુતિમાં કહે છે કે આવા દાન કરનાર ચક્રવર્તી બને છે; ખાસ કરીને પવિત્ર સાન્નિધ્ય પાસે આપેલું દાન વધુ ફળદાયક થાય છે. બધું ન થઈ શકે તો પણ, સર્વ રુદ્રોને અર્પણ માની પ્રયત્નપૂર્વક ઓછામાં ઓછી એક ગાય દાન કરવી।
Adhyaya 278
द्वादशार्कोत्पत्तिरत्नादित्योत्पत्तिमाहात्म्ये याज्ञवल्क्यवृत्तान्तवर्णनम् (Origin of the Twelve Suns and the Ratnāditya: Account of Yājñavalkya)
આ અધ્યાયમાં સૂત ઋષિઓને સમજાવે છે કે આકાશમાં સૂર્ય એક જ દેખાય છે છતાં હાટકેશ્વર-ક્ષેત્રમાં બાર સૂર્યરૂપોની વિધિવત્ પ્રતિષ્ઠા કેમ કરવામાં આવી છે. આ સૂર્ય-સ્થાપનાઓ યાજ્ઞવલ્ક્યની દીક્ષા અને પ્રતિષ્ઠા સાથે જોડાયેલી બતાવવામાં આવે છે; સાવિત્રીના શાપથી બ્રહ્માનું અવતરણ અને તેમાંથી દાંપત્યક્રમ તથા યજ્ઞાચારની મર્યાદા અંગે ઊભા થયેલા ધર્મસંકટો પણ વર્ણવાય છે. પછી રાજાઓ વારંવાર શાંતિકર્મ માગતા રહેતાં ગુરુ શાકલ્ય અને યાજ્ઞવલ્ક્ય વચ્ચે વિવાદ થાય છે—અવમાન, ઇનકાર અને ગુરુ-શિષ્ય સંઘર્ષ વધીને યાજ્ઞવલ્ક્ય પૂર્વશિક્ષાનું પ્રતીકરૂપે શીખેલી વિદ્યાને ‘વિસર્જિત’ કરે છે. ત્યારબાદ પુનઃ અધિકાર મેળવવા તેઓ સૂર્યની કઠોર ઉપાસના કરે છે, બાર સૂર્યમૂર્તિઓ બનાવી પ્રતિષ્ઠિત કરે છે, પરંપરાગત યાદી મુજબ નામો ઉચ્ચારી અર્ઘ્યાદિ અર્પણોથી પૂજન કરે છે. સૂર્યદેવ પ્રગટ થઈ વર આપે છે અને સૂર્યાશ્વના કાનમાં ઉપદેશ જેવી અદભુત પદ્ધતિથી યાજ્ઞવલ્ક્યને વેદવિદ્યા ફરી આપે છે, જેથી તેમનો વૈદિક અધિકાર પુનઃસ્થાપિત થાય છે. અંતે આ ઉપદેશનો પ્રસાર, તીર્થફળ તરીકે પાપક્ષય, ઉન્નતિ અને મોક્ષ, તથા રવિવારે દર્શન વિશેષ ફળદાયક હોવાનું કહી આ ક્ષેત્રની સૂર્યોપાસનાને વિધિ અને શિક્ષણ—બંનેની પવિત્ર પરંપરા તરીકે સ્થાપિત કરવામાં આવે છે.
Adhyaya 279
पुराणश्रवणमाहात्म्यवर्णन (Glorification of Listening to the Purāṇa)
અધ્યાય ૨૭૯માં સૂતજી પરંપરા દ્વારા સ્કંદપુરાણની અધિકૃતતા સ્થાપિત કરે છે. સ્કંદે આ પુરાણ ભૃગુને (બ્રહ્માનો પુત્ર તરીકે ઉલ્લેખિત) ઉપદેશ્યું; ત્યાંથી અઙ્ગિરસ, ચ્યવન અને ઋચીક સુધી ક્રમે પ્રવાહિત થયું—આ પરંપરા (પરમ્પરા)ને પ્રમાણરૂપ દર્શાવવામાં આવી છે. પછી ફલશ્રુતિ—સજ્જનોની સભામાં સ્કંદપુરાણનું શ્રવણ સંચિત પાપમલ દૂર કરે છે, આયુષ્ય વધારે છે અને સર્વ વર્ણ-આશ્રમ માટે કલ્યાણકારી છે. હાટકેશ્વર-ક્ષેત્રનું માહાત્મ્ય અપરિમિત પુણ્યદાયક કહેવાયું છે; આ ધર્મમાહાત્મ્ય બ્રાહ્મણને દાન કરવાથી દીર્ઘ સ્વર્ગફળ મળે છે. પુત્રલાભ, ધનવૃદ્ધિ, લગ્નસિદ્ધિ, સગાં-સંબંધીઓનું મિલન અને રાજવિજય જેવા વ્યવહારિક લાભો પણ જણાવાયા છે. ઉપદેશક/ગુરુનું સન્માન બ્રહ્મા-વિષ્ણુ-રુદ્રના સન્માન સમાન છે; અલ્પ ઉપદેશ પણ ધનથી ચૂકવાઈ શકતો નથી, તેથી પરંપરાગત દક્ષિણા અને આત્થિત્યથી ગુરુની સેવા કરવી. શ્રવણને સર્વ તીર્થફળદાયક અને બહુજન્મના દોષ શમાવનારું કહી અધ્યાય પૂર્ણ થાય છે.
FAQs about Tirtha Mahatmya
The place is presented as an ascetic forest in Ānarta where a crisis triggered by the falling of Śiva’s liṅga becomes the basis for establishing liṅga worship as uniquely authoritative; the site’s “glory” lies in being a setting where cosmic disorder is resolved through proper devotion and reinstatement of the liṅga.
Merit is framed through devotional correctness: sustained, faith-filled liṅga-pūjā (including tri-kāla worship) is said to lead to elevated spiritual outcomes (“parā gati”), and the act of honoring the liṅga is treated as honoring the triad of Śiva, Viṣṇu, and Brahmā.
The core legend is Śiva’s wandering after Satī’s separation, the ascetics’ curse causing the liṅga to fall into the earth and enter Pātāla, the ensuing cosmic omens, and the devas’ intervention culminating in the installation and worship of a golden liṅga named Hāṭakeśvara.