Adhyaya 51

Verse 1

। सूत उवाच । अथ ताच्छपथाञ्छ्रुत्वा स व्याघ्रो विस्मयान्वितः । सत्यं मत्वा पुनः प्राह नन्दिनीं पुत्रवत्सलाम्

સૂત બોલ્યા—તે શપથો સાંભળી વાઘ આશ્ચર્યથી ભરાઈ ગયો. તેને સત્ય માનીને તેણે પુત્રવાત્સલ્યવાળી નંદિનીને ફરી કહ્યું.

Verse 2

यद्येवं तद्गृहं गच्छ वीक्षयस्व निजात्मजम् । सखीनामर्पयित्वाथ भूय आगमनं कुरु

જો એવું હોય તો તું ઘેર જા અને પોતાના પુત્રને જોઈ લે. તેને સખીઓને સોંપીને પછી ફરી અહીં આવ.

Verse 3

सूत उवाच । इति व्याघ्रवचः श्रुत्वा सुशीला नन्दिनी तदा । गतालयं समुद्दिश्य यत्र बालः सुतः स्थितः

સૂત બોલ્યા—વાઘના વચન સાંભળી સুশીલા નંદિની ત્યારે પોતાના નિવાસ તરફ નીકળી, જ્યાં તેનો નાનો પુત્ર હતો.

Verse 4

अथाकालागतां दृष्ट्वा मातरं त्रस्तचेतसम् । रंभमाणां समालोक्य वत्सः प्रोवाच विस्मयात्

પછી અસમે આવી પહોંચેલી, ભયથી વ્યાકુળ અને રડતી માતાને જોઈ બાળક આશ્ચર્યથી બોલ્યો.

Verse 5

कस्मात् प्राप्तास्यकाले तु कस्मादुद्भ्रांतमानसा । वाष्पक्लिन्नमुखी कस्माद्वद मातर्द्रुतंमम

આ સમયે તું કેમ આવી? તારો મન કેમ વ્યાકુળ છે? તારો ચહેરો આંસુથી કેમ ભીનો છે? મા, મને તરત કહો.

Verse 6

नंदिन्युवाच । यदि पृच्छसि मां पुत्र स्तनपानं समाचर । येन तृप्तस्य ते सर्वं वृत्तांतं तद्वदाम्यहम्

નંદિની બોલી—હે પુત્ર, જો તું મને પૂછે છે તો પહેલાં સ્તનપાન કર. તું તૃપ્ત થયા પછી હું સમગ્ર વર્તાંત કહું છું.

Verse 7

सूत उवाच । सोऽपि तद्वचनं श्रुत्वा पीत्वा क्षीरं यथोचितम् । आघ्रातश्च तया मूर्ध्नि ततः प्रोवाच सत्वरम्

સૂત બોલ્યા—તે પણ તેણીના વચન સાંભળી યોગ્ય રીતે દૂધ પીધું. પછી તેણીએ સ્નેહથી તેના મસ્તકને સૂંઘી (ચૂમી) દીધું અને તે તરત બોલ્યો.

Verse 8

सर्वं कीर्तय वृत्तांतमद्यारण्यसमुद्भवम् । येन मे जायते स्वास्थ्यं श्रुत्वा मातस्तवास्यतः

આજે અરણ્યમાં જે બન્યું તેનું સમગ્ર વર્તાંત કહો. હે માતા, તમારા મુખેથી સાંભળવાથી મારી શાંતિ અને આરોગ્ય પુનઃ પ્રાપ્ત થશે.

Verse 9

नंदिन्युवाच । अहं गता महारण्ये ह्यद्य पुत्र यथेच्छया । व्याघ्रेणासादिता तत्र भ्रममाणा इतस्ततः

નંદિની બોલી—હે પુત્ર, આજે હું મારી ઇચ્છાથી મહા અરણ્યમાં ગઈ. ત્યાં અહીં-તહીં ભમતી હતી ત્યારે એક વાઘે મને સામનો કર્યો.

Verse 10

स मया प्रार्थितः पुत्र भक्षमाणो नखायुधः । शपथैरागमिष्यामि गोकुले वीक्ष्य चात्मजम्

હે પુત્ર, નખ-આયુધધારી તે મને ભક્ષણ કરવા તૈયાર હતો. મેં તેને વિનંતી કરી અને શપથોથી બંધાઈને કહ્યું—‘ગોકુલ જઈ મારા બાળકને જોઈને હું ફરી પાછી આવીશ.’

Verse 11

साहं तेन विनिर्मुक्ता शपथैर्बहुभिः कृतैः । भूयस्तत्रैव यास्यामि दृष्टः संभाषितो भवान्

આ રીતે અનેક શપથો કરીને તેણે મને મુક્ત કરી. હવે તમને જોઈને અને વાત કરીને હું ફરી એ જ સ્થાને પાછી જઈશ.

Verse 12

वत्स उवाच । अहं तत्रैव यास्यामि यत्र त्वं हि प्रगच्छसि । श्लाघ्यं हि मरणं सम्यङ्मातुरग्रे ममाधुना

વત્સે કહ્યું—તમે જ્યાં જાઓ છો ત્યાં જ હું પણ જઈશ. કારણ કે હવે મારા માટે માતાની સામે યોગ્ય રીતે મરવું જ પ્રશંસનીય મરણ છે.

Verse 13

एकाकिनापि मर्तव्यं त्वया हीनेन वै मया । विनापि क्षीरपानेन स्वल्पेन समयेन तु

તારા વિના હું એકલો હોવા છતાં મરવું જ પડશે. અને દૂધ પીધા વિના પણ થોડા જ સમયમાં પ્રાણ છૂટી જશે.

Verse 14

यदि मातस्त्वया सार्धं व्याघ्रो मां सूदयिष्यति । या गतिर्मातृभक्तानां सा मे नूनं भविष्यति

હે માતા, જો તારી સાથે હોવા છતાં વાઘ મને મારી નાખે, તો માતૃભક્તોને જે ગતિ મળે છે તે જ નિશ્ચયે મને મળશે.

Verse 16

नास्ति मातृसमो बन्धुर्बालानां क्षीरजीविनाम् । नास्ति मातृसमो नाथो नास्ति मातृसमा गतिः

દૂધ પર જીવતા બાળકો માટે માતા સમો કોઈ બંધુ નથી; માતા સમો કોઈ નાથ નથી; અને માતા સમી કોઈ શરણ-ગતિ નથી.

Verse 17

नास्ति मातृसमः पूज्यो नास्ति मातृसमः सखा । नास्ति मातृसमो देव इह लोके परत्र च

માતાસમાન પૂજ્ય કોઈ નથી, માતાસમાન સખા કોઈ નથી. ઇહ લોકે અને પરલોકે માતાસમાન દેવ પણ કોઈ નથી.

Verse 18

एवं मत्वा सदा मातुः कर्तव्या भक्तिरुत्तमैः । तमेनं परमं धर्मं प्रजापतिविनिर्मितम् । अनुतिष्ठंति ये पुत्रास्ते यांति परमां गतिम्

આ રીતે સમજીને ઉત્તમજનોએ સદા માતાપ્રત્યે પરમ ભક્તિ કરવી જોઈએ. પ્રજાપતિએ રચેલો આ પરમ ધર્મ છે; જે પુત્રો તેને આચરે છે તેઓ પરમ ગતિને પામે છે.

Verse 19

तस्मादहं गमिष्यामि त्वं च तिष्ठात्र गोकुले । आत्मप्राणैस्तव प्राणान्रक्षयिष्याम्यसंशयम्

અતએવ હું જઈશ, અને તું અહીં ગોકુળમાં જ રહે. મારા પોતાના પ્રાણોથી હું તારા પ્રાણોની નિઃસંદેહ રક્ષા કરીશ.

Verse 20

नंदिन्युवाच । ममैव विहितो मृत्युर्न ते पुत्राद्य वासरे । तत्कथं मम जीवं त्वं रक्षस्यसुभिरात्मनः

નંદિની બોલી: આજના દિવસે મૃત્યુ તો મારા માટે જ વિધાતાએ નિર્ધારિત કર્યું છે, તારા માટે નહીં, પુત્ર. તો પછી તું પોતાના પ્રાણોથી મારા જીવનને કેવી રીતે બચાવશે?

Verse 21

अपश्चिममिदं पुत्र मातृसंदिष्टमुत्तमम् । त्वया कार्यं प्रयत्नेन मद्वाक्यमनुतिष्ठता

પુત્ર, આ માતાનો અંતિમ અને ઉત્તમ ઉપદેશ છે. મારા વચનનું અનુસરણ કરીને તારે પ્રયત્નપૂર્વક આ કાર્ય અવશ્ય કરવું જોઈએ.

Verse 22

भ्रममाणो वने पुत्र मा प्रमादं करिष्यसि । लोभात्संजायते नाश इहलोके परत्र च

વનમાં ભ્રમણ કરતાં, પુત્ર, પ્રમાદ ન કરશો. લોભથી વિનાશ થાય છે—ઇહલોકમાં પણ પરલોકમાં પણ.

Verse 23

समुद्रमटवीं युद्धं विशंते लोभमोहिताः । इह तन्नास्ति लोभेन यत्र कुर्वंति मानवाः

લોભથી મોહિત લોકો સમુદ્રસમાન અટવીમાં અને યુદ્ધમાં પણ પ્રવેશે છે. અહીં મનુષ્યો જે કર્મ કરે છે, તે લોભ વિના નથી.

Verse 24

लोभात्प्रमादाद्विश्रंभात्पुरुषो वध्यते त्रिभिः । तस्माल्लोभो न कर्तव्यो न प्रमादो न विश्वसेत्

લોભ, પ્રમાદ અને અંધ વિશ્વાસ—આ ત્રણથી પુરુષનો નાશ થાય છે. તેથી લોભ ન કરવો, પ્રમાદ ન કરવો, અને વિવેક વિના વિશ્વાસ ન રાખવો.

Verse 25

आत्मा पुत्र त्वया रक्ष्यः सर्वदैव प्रय त्नतः । सर्वेभ्यः श्वापदेभ्यश्च भ्रमता गहने वने

પુત્ર, તારે સદા પ્રયત્નપૂર્વક પોતાનું રક્ષણ કરવું જોઈએ—ખાસ કરીને ઘન વનમાં ભ્રમણ કરતાં, સર્વ હિંસક પશુઓથી.

Verse 26

विषमस्थं तृणान्नाद्यं कथंचित्पुत्रक त्वया । नैकाकिना प्रगंतव्यं यूथं त्यक्त्वा निजं क्वचित्

પ્રિય બાળક, વિષમ સ્થાને રહેલું તૃણ કદી પણ ન ખાવું. અને પોતાનું ઝુંડ છોડીને ક્યાંય એકલા ન જવું.

Verse 27

एवं संभाष्य तं वत्समवलिह्य मुहुर्मुहुः । शोकेन महताविष्टा बाष्पव्याकुललोचना

આ રીતે કહી તેણે પોતાના વાછરડાને વારંવાર ચાટ્યું. મહાશોકથી આવૃત થઈ તેની આંખો આંસુઓથી વ્યાકુળ થઈ ગઈ.

Verse 28

ततः सखीजनं सर्वं गता द्रष्टुं द्विजोत्तमाः । नन्दिनीं पुत्रशोकेन पीडितांगी सुविह्वला

પછી, હે દ્વિજોત્તમ, તેની બધી સખીઓ નંદિનીને જોવા ગઈ—જે પુત્રશોકથી દેહે પીડિત અને અત્યંત વિહ્વળ હતી.

Verse 29

ततः प्रोवाच ताः सर्वा गत्वाऽरण्यं द्विजोत्तमाः । चरंतीः स्वेच्छया हृष्टा वांछितानि तृणानि ताः

પછી, હે દ્વિજોત્તમ, જંગલમાં જઈ તેણે તે સૌ ગાયો સાથે કહ્યું—જે સ્વેચ્છાએ આનંદથી ફરતી અને ઇચ્છિત તૃણ ચરતી હતી.

Verse 30

बहुले चंपके दामे वसुधारे घटस्रवे । हंसनादि प्रियानंदे शुभक्षीरे महोदये

‘બહુલા, ચંપક, દામ, વસુધારા, ઘટસ્રવમાં; તેમજ હંસનાદ, પ્રિયાનંદ, શુભક્ષીર અને મહોદયમાં (જઈને ચરો).’

Verse 31

तथान्या धेनवो याश्च संस्थिता गोकुलांतिके । शृण्वंतु वचनं मह्यं कुर्वंतु च ततः परम् । अद्याहं निजयूथस्य भ्रमंती नातिदूरतः

‘એ જ રીતે ગોકુલની નજીક રહેલી બીજી ધેનુઓ મારી વાત સાંભળે અને તે મુજબ કરે. આજે હું મારા જ ઝુંડથી બહુ દૂર ભટકીશ નહીં।’

Verse 32

ततश्च गहनं प्राप्ता वनं मानुषवर्जितम् । व्याघ्रेणासादिता तत्र भ्रमंती तृणवांछया

પછી તે માનવવિહોણા ઘન વનમાં પહોંચી. ત્યાં ઘાસ શોધતી ભટકતી હતી ત્યારે એક વ્યાઘ્રે તેને સામનો કર્યો.

Verse 33

युष्माकं दर्शनार्थाय सुतसंभाषणाय च । संप्राप्ता शपथैः कृच्छ्रात्तं विश्वास्य नखायुधम्

‘તમારા દર્શન અને પુત્ર સાથે સંભાષણ કરવા હું ભારે કષ્ટે આવી છું. શપથોથી નખ-આયુધ એવા શત્રુને વિશ્વાસમાં લઈ હું તેની પાસે પહોંચી.’

Verse 34

दृष्टः संभाषितः पुत्रः शासितश्च मया हि सः । अधुना भवतीनां च प्रदत्तः पुत्रको यथा

‘મેં પુત્રને જોયો, તેની સાથે વાત કરી અને તેને શાસન પણ આપ્યું. હવે આ બાળકને હું તમ સૌના હાથે સોંપું છું—સોંપાયેલો માનીને તેનું પાલન કરજો.’

Verse 35

अज्ञानाज्ज्ञानतो वापि भवतीनां मया कृतम् । यत्किंचिद्दुष्कृतं भद्रास्तत्क्षंतव्यं प्रसादतः

‘અજ્ઞાનથી કે જાણીને, તમારાં પ્રત્યે મેં જે કંઈ દોષ કર્યું હોય, હે ભદ્રજનો, કૃપાથી તેને ક્ષમા કરજો.’

Verse 36

अनाथो ह्यबलो दीनः क्षीरपो मम बालकः । मातृशोकाभिसंतप्तः पाल्यः सर्वाभिरेव सः

‘મારો નાનો બાળક અનાથ, નિર્બળ અને દીન છે; તે હજી માત્ર દૂધ પર જીવે છે. માતૃશોકથી દગ્ધ તેને તમ સૌએ મળીને રક્ષી-પાળવો જોઈએ.’

Verse 37

भ्रममाणोऽसमे स्थाने व्रजमानोऽन्यगोकुले । अकार्येषु च संसक्तो निवार्यः सर्वदाऽदरात्

જો તે અસમાન સ્થાને ભટકે, અથવા બીજા ગોકુળમાં ભટકી જાય, અથવા અકાર્યમાં આસક્ત થાય—તો તેને હંમેશાં સાવધ આદરપૂર્વક રોકવો જોઈએ।

Verse 38

अहं तत्र गमिष्यामि स व्याघ्रो यत्र संस्थितः । अपश्चिमप्रणामोऽयं सर्वासां विहितो मया

હું ત્યાં જઈશ જ્યાં તે વ્યાઘ્ર ઊભો છે। વિદાય લેતાં તમ સૌને આ મારો અંતિમ પ્રણામ છે।

Verse 39

धेनव ऊचुः । न गंतव्यं त्वया तत्र कथंचिदपि नंदिनि । आपद्धर्मं न वेत्सि त्वं नूनं येन प्रगच्छसि

ધેનુઓએ કહ્યું—હે નંદિની, તું કોઈ રીતે પણ ત્યાં જવું નહીં. નિશ્ચયે તું આપદ્ધર્મ જાણતી નથી, તેથી જ તું આગળ વધે છે।

Verse 40

न नर्मयुक्तं वचनं हिनस्ति न स्त्रीषु जातिर्न विवाहकाले । प्राणात्यये सर्वधनापहारे पंचानृतान्याहुरपातकानि

હાસ્યમાં કહેલું વચન દોષ કરતું નથી; સ્ત્રીઓ વિષે નહીં, લગ્નકાળે નહીં. પ્રાણસંકટમાં અને સર્વધનહરણમાં—આ પાંચ અસત્ય ‘અપાતક’ કહેવાય છે।

Verse 41

तस्मात्तत्र न गंतव्यं दोषो नास्त्यत्र ते शुभे । पालयस्व निजं पुत्रं व्रजास्माभिर्निजं गृहम्

અતએવ ત્યાં જવું નહીં; હે શુભે, এতে તારો કોઈ દોષ નથી. પોતાના પુત્રનું પાલન કર; અમે અમારા ઘરે પાછા જઈએ છીએ।

Verse 42

नंदिन्युवाच । परेषां प्राणयात्रार्थं तत्कर्तुं युज्यते शुभाः । आत्मप्राणहितार्थाय न साधूनां प्रशस्यते

નંદિની બોલી—હે શુભજનોએ, પરના પ્રાણયાત્રા માટે તેમ કરવું યોગ્ય છે. પરંતુ માત્ર પોતાના પ્રાણહિત માટે કરેલું કર્મ સાધુઓમાં પ્રશંસનીય નથી.

Verse 43

सत्ये प्रतिष्ठितो लोको धर्मः सत्ये प्रतिष्ठितः । उदधिः सत्यवाक्येन मर्यादां न विलंघयेत्

સત્ય પર જ લોક પ્રતિષ્ઠિત છે અને ધર્મ પણ સત્ય પર જ સ્થિત છે. સત્યવચનના પ્રભાવથી સમુદ્ર પણ પોતાની મર્યાદા લંઘતો નથી.

Verse 44

विष्णवे पृथिवीं दत्त्वा बलिः पातालमाश्रितः । सत्यवाक्यं समाश्रित्य न निष्क्रामति दैत्यपः

વિષ્ણુને પૃથ્વી દાન આપી બલિ પાતાળમાં આશ્રયે ગયો. સત્યવચનને આધાર બનાવી તે દૈત્યપતિ ત્યાંથી બહાર નીકળતો નથી.

Verse 45

यः स्वं वाक्यं प्रतिज्ञाय न करोति यथोदितम् । किं तेन न कृतं पापं चौरेणाकृत बुद्धिना

જે પોતાનાં વચનથી પ્રતિજ્ઞા કરીને પણ કહ્યા મુજબ કરતો નથી, તે બુદ્ધિહીન ચોર સમાન માણસથી કયું પાપ ન થાય?

Verse 46

सख्य ऊचुः । त्वं नंदिनि नमस्कार्या सर्वेरपि सुरासुरैः । या त्वं सत्यप्रतिष्ठार्थं प्राणांस्त्यजसि दुस्त्यजान्

સખીઓ બોલી—હે નંદિની, દેવો અને અસુરો સહિત સર્વે દ્વારા તું નમસ્કારયોગ્ય છે; કારણ કે સત્યની પ્રતિષ્ઠા માટે તું ત્યજવા દુષ્કર એવા પ્રાણ પણ ત્યાગે છે.

Verse 47

किं त्वां कल्याणि वक्ष्यामः स्वयं धर्मार्थवादिनीम् । सवरेंपि गुणैर्युक्ता नित्यं सत्ये प्रतिष्ठिताम्

હે કલ્યાણી! અમે તને શું કહીએ? તું સ્વયં ધર્મ અને અર્થયુક્ત વાણી બોલનારી, સર્વ ગુણોથી યુક્ત અને સદા સત્યમાં પ્રતિષ્ઠિત છે।

Verse 48

तस्माद्गच्छ महाभागे न शोच्यः पुत्रकस्तव । भवत्या यद्वयं प्रोक्तास्तत्करिष्याम एव हि

અતએવ, હે મહાભાગે! તું જા; તારો પુત્ર શોક કરવા યોગ્ય નથી. તું અમને જે કહ્યું છે, તે જ અમે નિશ્ચયે કરીશું।

Verse 49

एतत्पुनर्वयं विद्मः सदा सत्यवतां नृणाम् । न निष्फलः क्रियारंभः कथंचिदपि जायते

આ વાત અમે નિશ્ચિત જાણીએ છીએ: સત્યનિષ્ઠ પુરુષો માટે ધર્મકર્મનો આરંભ કોઈ રીતે પણ નિષ્ફળ થતો નથી।

Verse 50

सूत उवाच । एवं संभाष्य तं सर्वं नंदिनी स्वसखीजनम् । प्रस्थिता व्याघ्रमुद्दिश्य पुत्रशोकेन पीडिता

સૂત બોલ્યા—આ રીતે પોતાની સર્વ સખીજન સાથે વાત કરીને, પુત્રશોકથી પીડિત નંદિની વાઘ તરફ પ્રસ્થાન કરી।

Verse 51

शोकाग्निनापि संतप्ता निराशा पुत्रदर्शने । वियुक्ता चक्रवाकीव लतेव पतिता तरोः

શોકાગ્નિથી દહિત, પુત્રદર્શનની આશા વિનાની, તે જાણે સાથીથી વિયોગ પામેલી ચક્રવાકી; જાણે વૃક્ષથી પડી ગયેલી લતા જેવી બની।

Verse 52

अंधेव दृष्टिनिर्मुक्ता प्रस्खलंती पदेपदे । वनाधिदेवताः सर्वाः प्राऽर्थयच्च सुतार्थतः

દૃષ્ટિહીન અંધ જેવી તે પગલે પગલે લથડાતી, માત્ર પુત્રના હિત માટે વનના સર્વ અધિદેવતાઓને પ્રાર્થના કરવા લાગી।

Verse 53

प्रसुप्तं भ्रममाणं वा मम पुत्रं सुबालकम् । वनाधिदेवताः सर्वा रक्षंतु वचनान्मम

મારો નાનો પુત્ર સૂતો હોય કે ભટકતો હોય—વનના સર્વ અધિદેવતાઓ મારા વચનબળથી મારા સારા બાળકનું રક્ષણ કરો।

Verse 54

एवं प्रलप्य मनसा संप्राप्ता तत्र यत्र सः । आस्ते विस्फूर्जितास्यश्च तीक्ष्णदंष्ट्रो भयावहः

આ રીતે મનમાં વિલાપ કરતી તે જ્યાં તે હતો ત્યાં પહોંચી; ત્યાં તે ઊભો હતો—મોઢું ફાડીને કંપતો, તીક્ષ્ણ દંષ્ટ્રાવાળો, જોતા જ ભયંકર।

Verse 55

व्याघ्रः क्षुत्क्षामकण्ठश्च तस्या मार्गावलोककः । संरंभाटोपसंयुक्तः सृक्किणी परिलेहयन्

ભૂખથી ગળું સુકાઈ ગયેલો તે વ્યાઘ્ર તેણીના માર્ગને જોતો હતો; ક્રોધ અને દર્પથી ભરેલો, તે મોઢાના ખૂણા ચાટી રહ્યો હતો।

Verse 56

नंदिन्युवाच । आगताहं महाव्याघ्र सत्ये च शपथे स्थिता । कुरु तृप्तिं यथाकामं मम मांसेन सांप्रतम्

નંદિની બોલી—હે મહાવ્યાઘ્ર! સત્ય અને શપથમાં સ્થિર રહી હું આવી છું. હવે મારા માંસથી, તારી ઇચ્છા મુજબ, તૃપ્તિ પામ.

Verse 57

तां दृष्ट्वा सोऽपि दुष्टात्मा वैराग्यं परमं गतः । सत्याशया पुनः प्राप्ता संत्यज्य प्राणजं भयम्

તેણીને જોઈ તે દુષ્ટહૃદય પણ પરમ વૈરાગ્યને પામ્યો. સત્યનો આશ્રય લઈને તે ફરી પાછી આવી અને પ્રાણસંબંધિત ભય ત્યજી દીધો.

Verse 58

व्याघ्र उवाच । स्वागतं तव कल्याणि सुधेनो सत्यवादिनि । न हि सत्यवतां किंचिदशुभं विद्यते क्वचित्

વાઘે કહ્યું—કલ્યાણી, તારો સ્વાગત છે; હે સুধેનૂ, સત્યવાદિની! સત્યવંતોને ક્યાંય કંઈ અશુભ થતું નથી.

Verse 59

त्वयोक्तं शपथैर्भद्रे आगमिष्याम्यहं पुनः । तेन मे कौतुकं जातं किमेषा प्रकरिष्यति

ભદ્રે, તું શપથપૂર્વક કહ્યું હતું—‘હું ફરી આવીશ.’ તેથી મને કૌતુક થયું કે આ ખરેખર શું કરશે?

Verse 60

सोऽहं भद्रे दुराचारो नृशंसो जीवघातकः । यास्यामि नरकं घोरं कर्मणानेन सर्वदा

ભદ્રે, હું દુર્વર્તનવાળો, નિર્દય અને જીવઘાતક છું. આ કર્મથી હું નિશ્ચયે ઘોર નરકમાં જઈશ.

Verse 61

तस्मात्त्वं मे महाभागे पापास्यातिदुरात्मनः । उपदेशप्रदानेन प्रसादं कर्तुमर्हसि

અતએવ, મહાભાગે, પાપી અને અતિદુરાત્મા એવા મને ઉપદેશ આપીને કૃપા કરવી તને યોગ્ય છે.

Verse 62

येन मे स्यात्परं श्रेय इह लोके परत्र च । न तेऽस्त्यविदितं किंचित्सत्याचारान्मतिर्मम

જેનાથી મને આ લોકમાં અને પરલોકમાં પરમ શ્રેય પ્રાપ્ત થાય, તે મને ઉપદેશ આપો. તમને કશું અજ્ઞાત નથી; મારી બુદ્ધિ સત્યાચાર તરફ વળી ગઈ છે.

Verse 63

तस्मात्त्वं धर्मसर्वस्वं संक्षेपान्मम कीर्तय । सत्संगमफलं येन मम संजायतेऽखिलम्

અતએવ તમે મને સંક્ષેપમાં ધર્મનું સર્વસ્વ—તેનો સાર—કહો, જેથી સత్సંગનું સંપૂર્ણ ફળ મને સર્વથા પ્રાપ્ત થાય.

Verse 64

नंदिन्युवाच । तपः कृते प्रशंसंति त्रेतायां ध्यानमेव च । द्वापरे यज्ञयोगं च दानमेकं कलौ युगे । सर्वेषामेव दानानां नास्ति दानमतः परम्

નંદિની બોલી—કૃતયુગમાં તપની પ્રશંસા થાય છે, ત્રેતામાં ધ્યાન જ; દ્વાપરમાં યજ્ઞ-યોગનું આચરણ. પરંતુ કલિયુગમાં દાન જ એક પરમ માર્ગ છે; સર્વ દાનોમાં આથી ઊંચું દાન નથી.

Verse 65

चराचराणां भूतानामभयं यः प्रयच्छति । स सर्वभयनिर्मुक्तः परं ब्रह्मा धिगच्छति

જે ચલ-અચલ સર્વ ભૂતોને અભય આપે છે, તે સર્વ ભયથી મુક્ત થઈ પરમ બ્રહ્મને પામે છે.

Verse 66

व्याघ्र उवाच । अन्येषां चैव भूतानां तद्दानं युज्यते शुभे । अहिंसया भवेद्येषां प्राणयात्रान्नपूर्वकम्

વ્યાઘ્ર બોલ્યો—હે શુભે! તે (અભયનું) દાન અન્ય જીવોને જ યોગ્ય છે, જેમની પ્રાણયાત્રા અહિંસાથી, અન્નના આધારથી, ચાલી શકે છે.

Verse 67

न हिंसया विनाऽस्माकं यतः स्यात्प्राणधारणम् । तस्माद्ब्रूहि महाभागे किञ्चिन्मम सुखावहम् । उपदेशं सुधर्माय हिंसकस्यापि देहिनाम्

અહિંસા વિના અમારું પ્રાણધારણ શક્ય નથી. તેથી, હે મહાભાગે, મારા કલ્યાણ માટે કંઈક કહો—હિંસક દેહધારીઓ માટે પણ સદ્ધર્મનો ઉપદેશ.

Verse 68

नन्दिन्युवाच । अत्रास्ति सुमहल्लिंगं पुरा बाणप्रतिष्ठितम् । गहने यत्प्रभावेन त्वया मुक्तास्म्यहं ध्रुवम्

નંદિની બોલી—અહીં એક અતિમહાન લિંગ છે, જે પ્રાચીનકાળે બાણે પ્રતિષ્ઠિત કર્યું હતું. આ ઘન વનમાં તેના પ્રભાવથી તારા દ્વારા હું નિશ્ચયે મુક્ત થઈ જઈશ.

Verse 69

तस्य त्वं प्रातरुत्थाय कुरु नित्यं प्रदक्षिणाम् । प्रणामं च ततः सिद्धिं वांछितां समवाप्स्यसि

તમે દરરોજ પ્રાતઃ ઊઠીને તે (લિંગ)ની નિત્ય પ્રદક્ષિણા કરો. પછી પ્રણામ કરો; ત્યારબાદ ઇચ્છિત સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરશો.

Verse 70

नान्यस्य कर्मणः शक्तिर्विद्यते ते नखायुध । पूजादिकस्य हीनत्वाद्धस्ताभ्यामिति मे मतिः

હે નખાયુધ, અન્ય કર્મોમાં તારી શક્તિ નથી. પૂજા વગેરેના સાધનો ન હોવાથી મારું મત છે કે પોતાના ‘બે હાથથી’—અર્થાત્ પ્રદક્ષિણા અને પ્રણામ જેવા સરળ કર્મોથી—ભક્તિ કરવી જ યોગ્ય છે.

Verse 71

एवमुक्त्वाथ सा धेनुर्व्याघ्रस्याथ वनांतिके । तल्लिंगं दर्शयामास पुरः स्थित्वा द्विजोत्तमाः

આમ કહી તે ધેનુ વનના કિનારે વ્યાઘ્રને તે લિંગ દર્શાવ્યું; તેની સામે ઊભી રહીને—હે દ્વિજોત્તમો.

Verse 72

सोऽपि संदर्शनात्तस्य तत्क्षणान्मुक्तिमाप्तवान् । व्याघ्रत्वात्पार्थिवो भूयः स बभूव यथा पुरा

તેના માત્ર દર્શનથી તે પણ તે જ ક્ષણે મુક્તિ પામ્યો; વ્યાઘ્રત્વથી મુક્ત થઈ તે પૂર્વવત્ ફરી રાજા બન્યો।

Verse 73

शापं दुर्वाससा दत्तं राज्यं स्वं सहितैः सुतैः । सस्मार स नृपश्रेष्ठस्ततः प्रोवाच नंदिनीम्

દુર્વાસાએ આપેલો શાપ—જેનાથી પુત્રો સહિત પોતાનું રાજ્ય ગુમાવ્યું હતું—સ્મરીને, નૃપશ્રેષ્ઠે ત્યારબાદ નંદિનીને કહ્યું।

Verse 74

नृपः कलशनामाहं हैहयान्वयसंभवः । शप्तो दुर्वाससा पूर्वं कस्मिंश्चित्कारणांतरे

હું કલશ નામનો રાજા છું, હૈહય વંશમાં જન્મેલો; પૂર્વે કોઈ કારણાંતરે દુર્વાસાએ મને શાપ આપ્યો હતો।

Verse 75

ततः प्रसादितेनोक्तस्तेनाहं नंदिनी यदा । दर्शयिष्यति तल्लिंगं तदा मुक्तिर्भविष्यति

પછી તેઓ પ્રસન્ન થયા ત્યારે મને કહ્યું—‘હે નંદિની, જ્યારે તું તે લિંગ દર્શાવશે, ત્યારે મારી મુક્તિ થશે।’

Verse 76

सा नूनं नन्दिनी त्वं हि ज्ञाता शापान्ततो मया । तत्त्वं ब्रूहि प्रदेशोऽयं कतमो वरधेनुके

નિશ્ચયે તું જ નંદિની છે; શાપના અંતથી મેં તને ઓળખી લીધી છે. હે વરદાયિની ધેનુ, સત્ય કહો—આ પ્રદેશ કયો છે?

Verse 77

येन गच्छाम्यहं भूयः स्वगृहं प्रति सत्वरम् । मार्गं दृष्ट्वा महाभागे मानुषं प्राप्य कञ्चन

હું કયા માર્ગે ઝડપથી ફરી મારા પોતાના ઘેર જઈ શકું? હે મહાભાગે, માર્ગ બતાવી મને કોઈ માનવ માર્ગદર્શક પ્રાપ્ત થાઓ.

Verse 78

नंदिन्युवाच । चमत्कारपुरक्षेत्रमेतत्पातकनाशनम् । सर्वतीर्थमयं राजन्सर्वकामप्रदायकम्

નંદિનીએ કહ્યું—આ ચમત્કારપુરનું પવિત્ર ક્ષેત્ર પાપનાશક છે. હે રાજન, આ સર્વતીર્થમય છે અને સર્વ કામનાઓ આપનારું છે.

Verse 79

यदन्यत्र भवेच्छ्रेयो वत्सरेण तपस्विनाम् । दिनेनैवात्र तत्सम्यग्जायते नात्र संशयः

તપસ્વીઓ અન્યત્ર એક વર્ષમાં જે આધ્યાત્મિક શ્રેય મેળવે છે, તે જ અહીં એક જ દિવસે પૂર્ણરૂપે પ્રાપ્ત થાય છે; તેમાં શંકા નથી.

Verse 80

एवं मत्वा मया लिंगं स्नापितं पयसा सदा । एतद्यूथं परित्यज्य भक्त्या पूतेन चेतसा

આવું જાણી મેં સદા દૂધથી લિંગનું અભિષેક-સ્નાન કર્યું છે. આ ગોવૃંદને ત્યજી, ભક્તિથી પવિત્ર થયેલા ચિત્તથી…

Verse 81

राजोवाच । गच्छ नन्दिनि भद्रं ते निजं प्राप्नुहि बालकम् । गोकुलं च सखीः स्वाश्च तथान्यं च सुहृज्जनम्

રાજાએ કહ્યું—જા નંદિની, તારો મંગલ થાઓ. તારા વાછરડાને, તારા ગોકુલને, તારી સખીઓને તથા અન્ય સુહૃદજનોને જઈને મળ.

Verse 82

एतत्क्षेत्रं मया पूर्वं ब्राह्मणानां मुखाच्छ्रुतम् । वांछितं च सदा प्रष्टुं न च द्रष्टुं प्रपारितम्

આ પવિત્ર ક્ષેત્ર વિશે મેં અગાઉ બ્રાહ્મણોના મુખેથી સાંભળ્યું હતું. તેને વિષે પૂછવાની ઇચ્છા સદા રહી, પરંતુ દર્શન કરવાનો અવસર ન મળ્યો.

Verse 83

राज्यकर्मप्रसक्तेन भोगासक्तेन नंदिनि । स्वयमेवाधुना लब्धं नाहं सन्त्यक्तुमुत्सहे

હે નંદિની, રાજ્યકર્મમાં ફસાયેલો અને ભોગોમાં આસક્ત એવો હું—હમણાં જ સ્વયં પ્રાપ્ત થયેલું ત્યજવા માટે મને ધૈર્ય થતું નથી.

Verse 84

दिष्ट्या मे मुनिना तेन दत्तः शापो महात्मना । कथं स्यादन्यथा प्राप्तिः क्षेत्रस्यास्य सुशोभने

સૌભાગ્યે તે મહાત્મા મુનિએ મને શાપ આપ્યો છે. હે સુશોભને, નહીંતર આ શોભન ક્ષેત્રની પ્રાપ્તિ મને કેવી રીતે થાત?

Verse 85

सूत उवाच । एवमुक्त्वा महीपालो नन्दिनीं तां विसृज्य च । स्थितस्तत्रैव तल्लिंगं ध्यायमानो दिवानिशम्

સૂત બોલ્યા—આમ કહી રાજાએ નંદિનીને વિદાય આપી અને ત્યાં જ રહી, તે લિંગનું દિવસ-રાત ધ્યાન કરતો રહ્યો.

Verse 86

प्रासादं तत्कृते मुख्यं विधायाद्भुतदर्शनम् । कैलासशिखराकारं तपस्तेपे तदग्रतः

તેણે તેના માટે અદ્ભુત દર્શનવાળો મુખ્ય પ્રાસાદ (મંદિર) બનાવ્યો, કૈલાસશિખર સમાન આકારનો, અને તેની સામે તપશ્ચર્યા કરી.

Verse 87

ततस्तस्य प्रभावेन स्वल्पैरेव दिनैर्द्विजाः । संप्राप्तः परमां सिद्धिं दुर्लभां याज्ञिकैरपि

પછી તે તીર્થના પ્રભાવથી, હે દ્વિજોઃ, થોડા જ દિવસોમાં તેણે પરમ સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરી; જે યજ્ઞકર્મમાં રત યાજ્ઞિકોને પણ દુર્લભ છે.

Verse 88

तत्र यः कार्तिके मासि दीपकं संप्रयच्छति । सर्वपापविनिर्मुक्तः शिवलोके महीयते

જે ત્યાં કાર્તિક માસમાં દીપ અર્પણ કરે છે, તે સર્વ પાપોથી મુક્ત થઈ શિવલોકમાં માન પામે છે.

Verse 89

मार्गशीर्षे च सम्प्राप्ते गीतनृत्यादिकं नरः । तदग्रे कुरुते भक्त्या स गच्छति परां गतिम्

અને માર્ગશીર્ષ માસ આવતાં, જે મનુષ્ય ભક્તિથી તેના (લિંગના) સમક્ષ ગીત, નૃત્ય વગેરે કરે છે, તે પરમ ગતિને પામે છે.

Verse 90

एतद्वः सर्वमाख्यातं सर्वपातकनाशनम् । कलशेश्वरमाहात्म्यं विस्तरेण द्विजोत्तमाः

હે દ્વિજોત્તમો, મેં તમને વિસ્તારે સર્વ કહ્યું—કલશેશ્વરનું માહાત્મ્ય, જે સર્વ મહાપાતકોનો નાશ કરે છે.

Verse 91

भक्त्या पठति यश्चैतच्छ्रद्धया परया युतः । सोऽपि पापविनिर्मुक्तः शिवलोके महीयते

પરમ શ્રદ્ધાસહ ભક્તિથી જે આનું પાઠ કરે છે, તે પણ પાપમુક્ત થઈ શિવલોકમાં માન પામે છે.

Verse 151

अथवा ये त्वया तस्य विहिताः शपथाः शुभे । ते संतु मम तिष्ठ त्वं तस्मादत्रैव गोकुले

અથવા, હે શુભે! તું તેના પર જે શપથો વિધ્યાં હતાં, તે મારા માટે જ સ્થિર રહે; તેથી તું અહીં જ આ ગોકુળમાં રહે।