Adhyaya 230
આ અધ્યાયમાં અંધકવધ પછીની કથા આગળ વધે છે અને અંધકનો પુત્ર વૃક શેષ રહેલા અસુરરૂપે પ્રગટ થાય છે. તે પહેલાં સમુદ્રની અંદર અત્યંત સુરક્ષિત આશ્રયમાં છુપાઈ રહે છે; પછી જંબૂદ્વીપમાં આવી હાટકેશ્વર-ક્ષેત્રને સિદ્ધિપ્રદ સ્થાન માને છે, કારણ કે ત્યાં અગાઉ અંધકે તપ કર્યું હતું. ગુપ્ત રીતે વૃક ક્રમે ક્રમે કઠોર તપ કરે છે—પ્રથમ જલાહાર, પછી વાયુહાર—અતિશય દેહનિગ્રહ અને એકાગ્રતાથી કમલસમ્ભવ પિતામહ બ્રહ્માનું ધ્યાન કરીને દીર્ઘકાળ સ્થિર રહે છે. દીર્ઘ તપથી પ્રસન્ન થઈ બ્રહ્મા પ્રગટ થાય છે, તેને ઉગ્ર તપ છોડવા કહે છે અને વર આપે છે. વૃક જરા અને મૃત્યુથી મુક્તિ માગે છે; બ્રહ્મા તે વર આપી અંતર્ધાન થાય છે. વરબળથી સમર્થ બનેલો વૃક રૈવતક પર્વત પર યુક્તિ રચી ઇન્દ્ર સામે આગળ વધે છે. વૃકની અવધ્યતા જાણી ઇન્દ્ર અમરાવતી ત્યજી દેવો સાથે બ્રહ્મલોકમાં શરણ લે છે. વૃક દેવલોકમાં પ્રવેશી ઇન્દ્રાસન ગ્રહણ કરે છે, શુક્રાચાર્યથી અભિષેક પામે છે, અને આદિત્ય-વસુ-રુદ્ર-મરુતના પદોમાં દૈત્યોને બેસાડી યજ્ઞભાગોની વ્યવસ્થા પણ શુક્રની આજ્ઞાથી બદલે છે. અધ્યાય વરદાનની શક્તિ અને જોખમ, તપસ્યાથી મળતી સત્તાની નૈતિક દ્વિધા અને વિશ્વશાસનની ભંગુરતા દર્શાવે છે.
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच । एवं गणत्वमापन्ने ह्यन्धके दानवोत्तमे । तस्य पुत्रो वृकोनाम निरुत्साहो द्विषज्जये
સૂત બોલ્યા—આ રીતે દાનવોમાં શ્રેષ્ઠ અંધક ગણત્વને પ્રાપ્ત થયો ત્યારે, તેનો ‘વૃક’ નામનો પુત્ર શત્રુજય વિષયે નિરુત્સાહ થયો.
Verse 2
भयेन महता युक्तो हतशेषैश्च दानवैः । प्रविवेश समुद्रांतं सुदुर्गं ब्राह्मणोत्तमाः
મહાન ભયથી યુક્ત થઈ, અને હત થયેલામાંથી બચેલા દાનવો સાથે, હે બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠો, તે સમુદ્રથી ઘેરાયેલા અતિ દુર્ગમ પ્રદેશમાં પ્રવેશ્યો.
Verse 3
ततः शक्रः प्रहृष्टात्मा प्रणम्य वृषभध्वजम् । तस्यादेशं समासाद्य प्रविवेशामरावतीम्
ત્યારે હર્ષિત હૃદયવાળો શક્ર (ઇન્દ્ર) વૃષભધ્વજ મહાદેવને પ્રણામ કરી, તેમની આજ્ઞા પ્રાપ્ત કરીને અમરાવતીમાં પ્રવેશ્યો.
Verse 4
चकार च सुखी राज्यं त्रैलोक्येऽपि द्विजोत्तमाः । यज्ञभागान्पुनर्लेभे यथार्थं च धरातले
હે દ્વિજોત્તમો! તેણે ત્રિલોક્યમાં પણ સુખપૂર્વક રાજ્ય કર્યું અને ધરાતળ પર વિધિપૂર્વક યજ્ઞના યથાર્થ ભાગો ફરી પ્રાપ્ત કર્યા.
Verse 5
एतस्मिन्नेव काले तु ह्यंधकस्य सुतो वृकः । निष्क्रम्य सागरात्तूर्णं जंबुद्वीपं समागतः
એ જ સમયે અંધકનો પુત્ર વૃક સમુદ્રમાંથી ત્વરિત બહાર આવી જંબુદ્વીપમાં આવી પહોંચ્યો.
Verse 6
हाटकेश्वरजं क्षेत्रं मत्वा पुण्यं सुसिद्धिदम् । पित्रा यत्र तपस्तप्तमंधकेन दुरात्मना
હાટકેશ્વરનું ક્ષેત્ર પવિત્ર અને ઉત્તમ સિદ્ધિ આપનારું છે એમ માનીને તે ત્યાં ગયો, જ્યાં તેના દુષ્ટહૃદય પિતા અંધકે તપ કર્યું હતું.
Verse 7
सगुप्तस्तु तपस्तेपेऽयथा वेत्ति न कश्चन । ध्यायमानः सुरश्रेष्ठं भक्त्या कमलसंभवम्
તે ગોપન રીતે તપ કરવા લાગ્યો, જેથી કોઈને ખબર ન પડે. ભક્તિપૂર્વક તે દેવશ્રેષ્ઠ કમલસમ્ભવ બ્રહ્માનું ધ્યાન કરતો હતો.
Verse 8
यावद्वर्षसहस्रांतं जलाहारो द्वितीयकम् । तपस्तेपे स दैत्येन्द्रो ध्यायमानः पितामहम्
પૂર્ણ એક હજાર વર્ષ સુધી જળને જ એકમાત્ર આહાર બનાવી, તે દૈત્યેન્દ્ર પિતામહ બ્રહ્માનું ધ્યાન કરતો મહાન તપ કરતો રહ્યો।
Verse 9
वायुभक्षस्ततो जातस्तावत्कालं द्विजोत्तमाः । अंगुष्ठाग्रेण भूपृष्ठं स्पर्शमानो जितेन्द्रियः
પછી, હે દ્વિજોત્તમો, એટલા જ સમય સુધી તે વાયુભક્ષી બન્યો; ઇન્દ્રિયો જીતીને તે અંગૂઠાની અગ્રથી માત્ર ભૂમિપૃષ્ઠને સ્પર્શ કરતો રહ્યો।
Verse 10
एवं च पञ्चमे प्राप्ते सहस्रे द्विजसत्तमाः । ब्रह्मा तस्य गतस्तुष्टिं दृष्ट्वा तस्य तपो महत्
આ રીતે, હે દ્વિજસત્તમો, પાંચમું સહસ્ર વર્ષ પૂર્ણ થતાં, તેની મહાન તપસ્યા જોઈ બ્રહ્મા તેના પર પ્રસન્ન થયા।
Verse 11
ततोऽब्रवीत्तमागत्य तां गर्तां ब्राह्मणोत्तमाः । भोभो वृक निवर्तस्व तपसोऽस्मात्सुदारुणात्
ત્યારે, હે બ્રાહ્મણોત્તમો, બ્રહ્મા તે ખાડા પાસે આવીને બોલ્યા— “હે વૃક, આ અતિ દારુણ તપસ્યાથી નિવૃત્ત થા।”
Verse 12
वरं वरय भद्रं ते यो नित्यं मन सि स्थितः
વર માગ; તને મંગળ થાઓ— જે વર સદા તારા મનમાં સ્થિત છે, એ જ વર પસંદ કર।
Verse 13
वृक उवाच । यदि तुष्टोऽसि मे देव यदि देयो वरो मम । जरामरणहीनं मां तत्कुरुष्व पितामह
વૃક બોલ્યો—હે દેવ! જો તમે મારે પર પ્રસન્ન હો અને જો મને વર આપવો હોય, તો હે પિતામહ! મને જરા અને મરણથી રહિત કરો।
Verse 14
श्रीब्रह्मोवाच । मम प्रसादतो वत्स जरामरणवर्जितः । भविष्यसि न सन्देहः सत्यमेतन्मयोदितम्
શ્રીબ્રહ્માએ કહ્યું—વત્સ! મારા પ્રસાદથી તું જરા અને મરણથી વર્જિત થશે; તેમાં શંકા નથી. મેં જે કહ્યું તે સત્ય છે।
Verse 15
एवमुक्त्वा ततो ब्रह्मा तत्रैवांतरधी यत । वृकोऽपि कृतकृत्यस्त्वागतश्च स्वगृहं पितुः
આવું કહી બ્રહ્મા ત્યાં જ અંતર્ધાન થયા. અને વૃક પણ કૃતકૃત્ય બની પોતાના પિતાના ગૃહે પાછો ફર્યો.
Verse 16
गिरिं रैवतकं नाम सर्वर्तुकुसुमोज्ज्वलम् । तत्र गत्वा निजामात्यैः समं मन्त्र्य च सत्व रम् । इन्द्रोपरि ततश्चक्रे यानं युद्धपरीप्सया
તે રૈવતક નામના પર્વત પર ગયો, જે સર્વ ઋતુઓના પુષ્પોથી તેજસ્વી હતો. ત્યાં પોતાના અમાત્યો સાથે ઝડપથી મંત્રણા કરીને, યુદ્ધની ઇચ્છાથી ઇન્દ્ર પર ચઢાઈ કરી.
Verse 17
इंद्रोऽपि च परिज्ञाय दानवं तं महाबलम् । जरामृत्युपरित्यक्तं प्रभावात्परमेष्ठिनः
ઇન્દ્રે પણ તે મહાબળવાન દાનવને ઓળખી લીધો કે પરમેષ્ઠી (બ્રહ્મા)ના પ્રભાવથી તે જરા અને મરણથી પરે થયો છે.
Verse 18
परित्यज्य भयाच्चैव पुरीं चैवामरावतीम् । ब्रह्मलोकं गतस्तूर्णं देवैः सर्वैः समन्वितः
ભયના કારણે તેણે અમરાવતી પુરીનો ત્યાગ કર્યો અને સર્વ દેવતાઓ સાથે ત્વરિત બ્રહ્મલોકમાં ગયો।
Verse 19
एतस्मिन्नंतरे प्राप्तो वृकश्च त्रिदशालये । ससैन्यपरिवारेण प्रहृष्टेन समन्वितः
એ જ સમયે વૃક ત્રિદશોના નિવાસસ્થાને પહોંચ્યો; સૈન્ય અને પરિવારથી ઘેરાયેલો, હર્ષથી પરિપૂર્ણ હતો।
Verse 20
ततश्चैंद्रपदे तस्मिन्स्वयमेव व्यवस्थितः । शुक्रात्प्राप्याभिषेकं च पुष्पस्नानसमुद्भवम्
પછી તે સ્વયં તે ઇન્દ્રપદના સિંહાસન પર બેસી ગયો; અને શુક્રાચાર્ય પાસેથી પુષ્પસ્નાનથી ઉત્પન્ન અભિષેક, એટલે રાજ્યાભિષેક, પ્રાપ્ત કર્યો।
Verse 21
सोऽभिषिक्तस्तु शुक्रेण देवराज्यपदे वृकः । स्थापयामास दैतेयान्देवतानां पदेषु च
શુક્રાચાર્ય દ્વારા અભિષિક્ત થઈ વૃક દેવરાજ્યપદે બેસી ગયો; અને તેણે દૈત્યોને દેવતાઓના જ પદો તથા અધિકારોમાં સ્થાપિત કર્યા।
Verse 22
आदित्यानां वसूनां च रुद्राणां मरुतामपि । यज्ञभागकृते विप्राः शुक्रशासनमाश्रिताः
આદિત્ય, વસુ, રુદ્ર અને મરુત—તેમના યજ્ઞભાગના નિર્ધારણ માટે બ્રાહ્મણો શુક્રાચાર્યના શાસન-આદેશને આશ્રિત રહ્યા।
Verse 230
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये जलशाय्युपाख्याने वृकेन्द्रराज्यलंभनवर्णनंनाम त्रिंशदुत्तरद्विशततमोऽध्यायः
આ રીતે શ્રી સ્કંદ મહાપુરાણની એકાશીતિસાહસ્રી સંહિતાના ષષ્ઠ નાગરખંડમાં, હાટકેશ્વર-ક્ષેત્રના તીર્થમાહાત્મ્ય હેઠળ, જલશાયી ઉપાખ્યાનમાં “વૃકનું ઇન્દ્રરાજ્યલાભ વર્ણન” નામનો બે સો ત્રીસમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।