Adhyaya 263

Verse 1

ईश्वर उवाच । यदि चेत्तामसं कर्म त्यक्त्वा कर्मसु जायते । तदा ज्ञानमयो योगी जीवतां मोक्षदायकः

ઈશ્વરે કહ્યું—જે તામસ કર્મ ત્યજીને પણ ધર્મયુક્ત કર્મોમાં પ્રવૃત્ત રહે છે, તે જ્ઞાનમય યોગી જીવતાંજ મોક્ષદાતા બને છે.

Verse 2

यदा निर्ममता देहे यदा चित्तं सुनिर्मलम् । यदा हरौ भक्तियोगस्तदा बन्धो न कर्मणा

જ્યારે દેહ પ્રત્યે મમતા ન રહે, જ્યારે ચિત્ત અતિ નિર્મળ બને, અને હરિમાં ભક્તિયોગ જ યોગ બની જાય—ત્યારે કર્મ બંધન કરતું નથી.

Verse 3

कुर्वन्नेव हि कर्माणि मनः शांतं नृणां यदा । तदा योगमयी सिद्धिर्जायते नात्र संशयः

કર્મ કરતાં કરતાં પણ જ્યારે મનુષ્યનું મન શાંત થાય, ત્યારે યોગમય સિદ્ધિ પ્રગટે છે—એમાં સંશય નથી.

Verse 4

गुरुत्वं स्थानमसकृदनुभूय महामतिः । जीवन्विष्णुत्वमासाद्य कर्म संगात्प्रमुच्यते

ગુરુત્વના સ્થાનનો વારંવાર અનુભવ કરીને મહામતિ પુરુષ જીવતાંજ ‘વિષ્ણુત્વ’ પ્રાપ્ત કરે છે અને કર્મસંગથી મુક્ત થાય છે.

Verse 5

कर्माणि नित्यजातानि नित्यनैमित्तिकानि च । इच्छया नैव सेव्यानि दुःखतापविवृद्धये

નિત્ય કર્મો તથા નિત્ય-નૈમિત્તિક વિધિઓ માત્ર પોતાની ઇચ્છાથી કરવાં ન જોઈએ; કારણ કે તે દુઃખ અને અંતસ્તાપને જ વધારે છે.

Verse 6

कर्मणामीशितारं च विष्णुं विद्धि महेश्वरि । तस्मिन्संत्यज्य सर्वाणि संसारान्मुच्यतेऽखिलात्

હે મહેશ્વરી, સર્વ કર્મોના અધિષ્ઠાતા વિષ્ણુને જાણ. સર્વને તેમાં સમર્પિત કરવાથી જીવ સંપૂર્ણ સંસારબંધનથી મુક્ત થાય છે.

Verse 7

एतदेव परं ज्ञानमेतदेव परं तपः । एतदेव परं श्रेयो यत्कृष्णे कर्मणोऽर्पणम्

આ જ પરમ જ્ઞાન છે, આ જ પરમ તપ છે; આ જ પરમ શ્રેય છે—કે પોતાના કર્મો શ્રીકૃષ્ણને અર્પણ કરવાં.

Verse 8

अयं हि निर्मलो योगो निर्गुणः स उदाहृतः । तद्विष्णोः कर्म जनितं शुभत्व प्रतिपादनम्

આ યોગ નિશ્ચયે નિર્મળ કહેવાયો છે અને નિર્ગુણ તરીકે ઘોષિત છે. તે વિષ્ણુ-સંબંધિત કર્મથી ઉત્પન્ન થઈ શુભત્વ (પવિત્ર કલ્યાણ) સ્થાપે છે.

Verse 9

तावद्भ्रमंति संसारे पितरः पिंडतत्पराः । यावत्कुले भक्तियुतः स्तो नैव प्रजायते

જ્યાં સુધી તે કુળમાં ભક્તિયુક્ત ભક્ત જન્મે નહીં, ત્યાં સુધી પિંડ-અર્પણમાં તત્પર પિતૃઓ સંસારમાં ભટકતા રહે છે.

Verse 10

तावद्द्विजानि गर्जंति तावद्गर्जति पातकम् । तावत्तीर्थान्यनेकानि यावद्भक्तिं न विंदति

જ્યાં સુધી સાચી ભક્તિ પ્રાપ્ત ન થાય, ત્યાં સુધી દ્વિજો વાદવિવાદમાં ગર્જે છે; ત્યાં સુધી પાપ પણ ગર્જે છે; અને ત્યાં સુધી તીર્થો ‘અनेक’ જ લાગે છે।

Verse 11

स एव ज्ञानवांल्लोके योगिनां प्रथमो हि सः । महाक्रतूनामाहर्ता हरिभक्तियुतो हि सः

હરિભક્તિથી યુક્ત એ જ લોકમાં સાચો જ્ઞાની છે; એ જ યોગીઓમાં પ્રથમ છે; એ જ મહાક્રતુઓનો ખરેખર કર્તા છે—કારણ કે તે હરિભક્તિથી સમૃદ્ધ છે।

Verse 12

निमिषं निर्नयन्मेषं योगः समभिजायते । वाणीजये योगिनस्तु गोमेधश्च प्रकीर्तितः

આંખની પલક ઝપકાવવાનું પણ નિયંત્રિત કરવાથી યોગ સંપૂર્ણ રીતે પ્રગટે છે. અને યોગી માટે વાણી પર વિજય ગોમેધ યજ્ઞના સમફળ સમાન કહેવાયો છે।

Verse 13

मनसो विजये नित्यमश्वमेधफलं लभेत् । कल्पनाविजयान्नित्यं यज्ञं सौत्रामणिं लभेत्

મન પર સતત વિજયથી અશ્વમેધનું ફળ મળે છે. અને કલ્પના-રચના પર સતત વિજયથી સૌત્રામણિ યજ્ઞનું પુણ્ય પ્રાપ્ત થાય છે।

Verse 14

देहस्योत्सर्जनान्नित्यं नरयज्ञः प्रकीर्तितः । पंचेंद्रियपशून्हत्वाऽनग्नौ शीर्षे च कुण्डले

દેહાસક્તિનો સતત ત્યાગ એ જ ‘નરયજ્ઞ’ તરીકે કીર્તિત છે. અને પાંચ ઇન્દ્રિય-પશુઓને સંહાર કરીને—બાહ્ય અગ્નિ વિના—યોગી શિરોચિહ્ન અને કુંડળ ધારણ કરે છે (અંતર્યાગના ચિહ્નરૂપે)।

Verse 15

गुरूपदेशविधिना ब्रह्मभूतत्वमश्नुते । स योगी नियताहारोदण्डत्रितयधारकः

ગુરુના ઉપદેશ-વિધાનથી તે બ્રહ્મભાવને પ્રાપ્ત કરે છે. એવો યોગી આહારમાં સંયમી રહી દેહ‑વાણી‑મનના ત્રિદંડને ધારણ કરે છે.

Verse 16

त्रिदंडी स तु विज्ञेयो ज्ञाते देवे निरंजने । मनोदण्डः कर्मदण्डो वाग्दंडो यस्य योगिनः

જેણે નિરંજન, નિર્વિકાર દેવને જાણ્યો છે, તે જ સાચો ત્રિદંડી. તે યોગીના દંડ—મનનો સંયમ, કર્મનો સંયમ અને વાણીનો સંયમ.

Verse 17

स योगी ब्रह्मरूपेण जीवन्नेव समाप्यते । अज्ञानी बाध्यते नित्यं कर्मभिर्बंधनात्मकैः

એ યોગી જીવતો હોવા છતાં બ્રહ્મરૂપે પરિપૂર્ણ થાય છે; પરંતુ અજ્ઞાની સદા બંધનસ્વરૂપ કર્મોથી બંધાઈને પીડાય છે.

Verse 18

कुर्वन्नेव हि कर्माणि ज्ञानी मुक्तिं प्रयाति हि । यदा हि गुरुभिः स्थानं ब्रह्मणः प्रतिपाद्यते

કર્મો કરતા કરતા પણ જ્ઞાની નિશ્ચયે મુક્તિને પામે છે; જ્યારે ગુરુઓ દ્વારા બ્રહ્મનું સ્થાન/સ્થિતિ યોગ્ય રીતે પ્રતિપાદિત અને સ્થાપિત થાય છે.

Verse 19

तदैष मुक्तिमाप्नोति देहस्तिष्ठति केवलम् । यावद्ब्रह्मफलावाप्त्यै प्रयाति पुरुषोत्तमः

ત્યારે તે મુક્તિને પામે છે અને દેહ માત્ર રહે છે; બ્રહ્મના પરમ ફળની પ્રાપ્તિ માટે પુરુષોત્તમ તેને આગળ દોરી જાય ત્યાં સુધી.

Verse 20

तावत्कर्ममयी वृत्तिर्ब्रह्म वृक्षांतराभवेत् । अवांतराणि पर्वाणि ज्ञेयानि मुनिभिः सदा

જ્યાં સુધી વૃત્તિ કર્મમય રહે છે, ત્યાં સુધી બ્રહ્મ જાણે વૃક્ષની ડાળીઓની વચ્ચે માત્ર અંશતઃ જ દેખાય છે; તેથી અવાંતર પર્વો (મધ્ય અવસ્થાઓ) મુનિઓએ સદા જાણવાં જોઈએ.

Verse 21

मोक्षमार्गो द्विजैश्चैव श्रुतिस्मृतिसमुच्चयात् । मोक्षोऽयं नगराकारश्चतुर्द्वार समाकुलः

શ્રુતિ-સ્મૃતિના સમુચ્ચય પરથી દ્વિજોએ મોક્ષમાર્ગ પ્રગટ કર્યો છે; આ મોક્ષ જાણે એક નગર છે, ચાર દ્વારોથી સમાકુલ છે.

Verse 22

द्वारपालास्तत्र नित्यं चत्वारस्तु शमादयः । त एव प्रथमं सेव्या मनुजैर्माक्षदायकाः

ત્યાં નિત્ય ચાર દ્વારપાલ—શમ વગેરે—હોય છે; તેઓ મોક્ષફળ આપનાર હોવાથી મનુષ્યોએ પ્રથમ તેમને જ સેવવા જોઈએ.

Verse 23

शमश्च सद्विचारश्च संतोषः साधुसंगमः । एते वै हस्तगा यस्य तस्य सिद्धिर्न दूरतः

શમ, સદ્વિચાર, સંતોષ અને સાધુસંગ—જેના હાથમાં આ બધું હોય તેમ છે, તેની સિદ્ધિ દૂર નથી.

Verse 24

योगसिद्धिर्विष्णुभक्त्या सद्धर्माचरणेन च । प्राप्यते मनुजैर्देवि ह्येतज्ज्ञानमलं विदुः

હે દેવી, વિષ્ણુભક્તિ અને સદ્ધર્મના આચરણથી મનુષ્યો યોગસિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરે છે; આ જ જ્ઞાનની નિર્મળ, કલુષરહિત શુદ્ધિ છે એમ વિદ્વાનો જાણે છે.

Verse 25

ज्ञानार्थं च भ्रमन्मर्त्यो विद्यास्थानेषु सर्वशः । सद्यो ज्ञानं सद्गुरुतो दीपार्चिरिव निर्मला

જ્ઞાન માટે મનુષ્ય સર્વત્ર ભટકે તોય, સદ્ગુરુ પાસેથી તત્ક્ષણે નિર્મળ જ્ઞાન દીપશિખા સમું પ્રગટે છે।

Verse 26

मुहूर्तमात्रमपि यो लयं चिंत यति ध्रुवम् । तस्य पापसहस्राणि विलयं यांति तत्क्षणात्

જે માત્ર એક મુહૂર્ત પણ તે ધ્રુવ લયનું ચિંતન કરે, તેના હજારો પાપો તે જ ક્ષણે નાશ પામે છે।

Verse 27

रागद्वेषौ परित्यज्य क्रोधलोभविवर्जितः । सर्वत्र समदर्शी च विष्णुभक्तस्य दर्शनम्

રાગ-દ્વેષ ત્યજી, ક્રોધ-લોભથી રહિત રહી, સર્વત્ર સમદૃષ્ટિ રાખવી—આ જ વિષ્ણુભક્તના સત્ય દર્શનનું લક્ષણ છે।

Verse 29

मायाधिपटलैर्हीनो मिथ्या वस्तुविरागवान् । कुसंसर्गविहीनश्च योगसिद्धेश्च लक्षणम्

માયાના પડદાઓથી રહિત, મિથ્યા વસ્તુઓ પ્રત્યે વૈરાગ્યવાન, અને કുസંગથી દૂર—આ યોગસિદ્ધિના લક્ષણો છે।

Verse 30

ममतावह्निसंयोगो नराणां तापदायकः । उत्पन्नः शमनं तस्य योगिनां शांतिचारणम्

‘મમતા’રૂપ અગ્નિનો સંયોગ મનુષ્યોને તાપ આપે છે; તે ઊઠતાં જ યોગીઓના શાંતિમાર્ગના આચરણથી તેનું શમન થાય છે।

Verse 31

इन्द्रियाणामथोद्धृत्य मनसैव निषेधयेत् । यथा लोहेन लोहं च घर्षितं तीक्ष्णतां व्रजेत्

ઇન્દ્રિયોને સંયમમાં લઈ માત્ર મનથી જ તેમનો નિગ્રહ કરવો; જેમ લોખંડ લોખંડ સાથે ઘસાતાં વધુ તીક્ષ્ણ બને છે.

Verse 32

बुद्धिर्हि द्विविधा देहे देया ग्राह्या विशुद्धिदा । संसारविषया त्याज्या परब्रह्मणि सा शुभा

દેહમાં બુદ્ધિ બે પ્રકારની છે—એક ત્યાજ્ય અને એક ગ્રાહ્ય, જે શુદ્ધિ આપે છે. સંસારવિષયોમાં સ્થિર બુદ્ધિ ત્યજવી; પરબ્રહ્મમાં સ્થિત બુદ્ધિ શુભ છે.

Verse 33

अहंकारो यथा देवि पापपुण्यप्रदायकः । ज्ञाते तत्त्वे शुभफले कृतः संधाय नान्यथा

હે દેવી, અહંકાર પાપ અને પુણ્ય આપનાર બને છે. પરંતુ તત્ત્વ જાણી શુભ ફળ સમજી લીધા પછી તેને યોગ્ય રીતે સંધાય (નિયંત્રિત કરીને) વાપરવો જોઈએ; અન્યથા નહીં.

Verse 34

श्यामलं च उपस्थं च रूपातीतान्नराः शिवम् । हृदिस्थं सिरशिस्थं च द्वयं बद्धविमुक्तये

રૂપાતીત શિવને લોકો શોધે છે—અંતઃસ્થ શ્યામલ સ્વરૂપે અને ઉપસ્થસ્થ શક્તિરૂપે પણ. બંધનમુક્તિ માટે તેઓ દ્વિવિધ સાન્નિધ્યનું ધ્યાન કરે છે—હૃદયસ્થ શિવ અને શિરસ્થ શિવ.

Verse 36

एतदक्षरमव्यकममृतं सकलं तव । रूपरूपविष्णुरूपरूपमूर्तिनिवेदितम्

આ તારો અક્ષર તત્ત્વ છે—અવ્યક્ત, અમૃત અને પૂર્ણ. તે રૂપે રૂપે, વિષ્ણુના રૂપો દ્વારા તથા દિવ્ય પ્રકટતાની બહુવિધ મૂર્તિઓ દ્વારા પ્રગટ થયું છે.

Verse 37

यदा गुरुः प्रसन्नात्मा तस्य विश्वं प्रसीदति । गुरुश्च तोषितो येन संतुष्टाः पितृदेवताः

જ્યારે ગુરુનું અંતઃકરણ પ્રસન્ન થાય, ત્યારે શિષ્ય માટે સમગ્ર જગત પ્રસન્ન બને છે. જેણે ગુરુને તોષ આપ્યો, તેના પિતૃઓ અને દેવતાઓ પણ સંતોષ પામે છે.

Verse 38

गुरूपदेशः प्रतिमा सद्विचारः समे मनः । क्रिया च ज्ञानसहिता मोक्षसिद्धेर्हि लक्षणम्

ગુરુનો ઉપદેશ, પ્રતિમા-પૂજન, સદ્વિચાર, સમ અને સ્થિર મન, તથા જ્ઞાનસહિત ક્રિયા—આ જ મોક્ષસિદ્ધિના લક્ષણો છે.

Verse 39

क्रियापतिर्विष्णुरेव स्वयमेव हि निष्क्रि यः । स च प्राणविरूपाय द्वादशाक्षरवीजकः

ક્રિયાઓના અધિપતિ તો વિષ્ણુ જ છે; છતાં તેઓ સ્વયં નિષ્ક્રિય છે. અને પ્રાણના વિકાસ માટે તેઓ દ્વાદશાક્ષર બીજમંત્રરૂપે સ્થિત છે.

Verse 40

द्वादशाक्षरकं चक्रं सर्वपापनिबर्हणम् । दुष्टानां दमनं चैव परब्रह्मप्रदायकम्

દ્વાદશાક્ષરનું આ ચક્ર સર્વ પાપોનો નાશ કરનારું છે; તે દુષ્ટોનું દમન કરે છે અને પરબ્રહ્મનું દાન આપે છે.

Verse 41

एतदेव परं ब्रह्म द्वादशाक्षररूपधृक् । मया प्रकाशितं देवि स्कन्दे हि विमलं तव

આ જ પરબ્રહ્મ છે, જે દ્વાદશાક્ષરરૂપ ધારણ કરે છે. હે દેવી, તારા હિતાર્થે મેં સ્કંદપરંપરામાં તેને નિર્મળ રીતે પ્રકાશિત કર્યું છે.

Verse 42

एतत्सारं योगिनां ध्यानरूपं भक्तिग्राह्यं श्रद्धया चिन्तयेच्च । चातुर्मास्ये जन्मकोट्यां च जातं पापं दग्ध्वा मुक्तिदः कैटभारिः

આ જ સાર છે—યોગીઓના ધ્યાનરૂપ, ભક્તિથી ગ્રહ્ય; શ્રદ્ધાથી તેનું ચિંતન કરવું જોઈએ. ચાતુર્માસ્યમાં કૈટભારિ (વિષ્ણુ) કરોડો જન્મોના સંચિત પાપ દગ્ધ કરી મુક્તિ આપે છે।

Verse 43

ब्रह्मोवाच । एतस्मिन्नगरे तत्र क्षीरसागरमध्यतः । उज्जहार विमानाग्रे तेजोभाराभिपीडितः

બ્રહ્માએ કહ્યું—તે નગરમાં, ક્ષીરસાગરના મધ્યમાંથી, તેજના ભારથી દબાયેલો થઈ, તેણે વિમાનના અગ્રભાગે તેને બહાર કાઢ્યું।

Verse 44

उरो बाहुकृतिं कुर्वन्सान्निध्यं समुपागतः । महामत्स्योऽज्ञातपूर्वः सन्निधानेऽनहंकृतिः

છાતી અને ભુજાઓથી એક મુદ્રા કરીને તે સાન્નિધ્યમાં આવ્યો. ત્યાં એક મહામત્સ્ય પ્રગટ થયો, જે પહેલાં કદી ન જોયેલો—નજીક ઊભો, અહંકારરહિત।

Verse 45

हुंकारगर्भे मत्स्यं च दृष्ट्वा तं स महेश्वरः । तेजसा स्तंभयामास वाक्यमेतदुवाच ह

‘હું’કારના ગર્ભમાં રહેલા તે મત્સ્યને જોઈ મહેશ્વરે પોતાના તેજથી તેને સ્થંભિત કર્યો અને પછી આ વચન કહ્યું।

Verse 46

कस्त्वं मत्स्योदरस्थश्च देवो यक्षोऽथ मानुषः । कथं जीवसि देहांतर्गतो मम वद प्रभो

“તું કોણ છે—મત્સ્યના ઉદરમાં વસનાર—દેવ, યક્ષ કે માનવ? દેહની અંદર પ્રવેશ કરીને તું કેવી રીતે જીવિત છે? હે પ્રભુ, મને કહો।”

Verse 47

मत्स्य उवाच । अहं मत्स्योदरे क्षिप्तः समुद्रे क्षीरसंभवे । मात्रा तु पितृवाक्येन नायं मम कुलान्वितः

મત્સ્ય બોલ્યો—ક્ષીરસમુદ્રથી ઉત્પન્ન સમુદ્રમાં મને એક માછલીના ઉદરમાં ફેંકી દેવાયો. પરંતુ પિતાની આજ્ઞા મુજબ મારી માતાએ કહ્યું—આ મારો કુલજ નથી.

Verse 48

कुलक्षयभयात्तेन जातं स्वकुलनाशनम् । गंडांतयोगजनितो बालो न गृहकर्मकृत्

કુલક્ષયના ભયથી જ તેના કારણે પોતાના જ કુળનો નાશ થયો. ભયંકર ગંડાંત યોગમાં એક બાળક જન્મ્યો, અને તેણે ગૃહસ્થધર્મનાં કર્મો સ્વીકાર્યાં નહીં.

Verse 49

इति मात्रा दुःखितया निरस्तः शृणु वंशजः । झषेणापि गृहीतोऽस्मि कालो मेऽत्र महानभूत्

આ રીતે દુઃખિત માતાએ મને ત્યજી દીધો—હે વંશજ, સાંભળો. પછી એક મહાન ઝષ માછલીએ પણ મને પકડી લીધો, અને ત્યાં મારો સમય બહુ લાંબો થયો.

Verse 50

तव वाक्यामृतैरेभिर्ज्ञानयोगो महानभूत् । तेन त्वं सकलो ज्ञातो मया मूर्तोऽथ मूर्त्तगः

તમારા અમૃતસમાન વચનો દ્વારા મહાન જ્ઞાનયોગ પ્રબોધિત થયો. તેથી મેં તમને સંપૂર્ણ રીતે ઓળખ્યા—સાકાર પ્રભુ, જે સાકાર રૂપે વિહરે છે.

Verse 51

अनुज्ञां मम देवेश देहि निष्क्रमणाय च । यथाऽहं पितृपो ब्रह्मन्भवान्याश्चापि लक्ष्यते

હે દેવેશ! મને નિષ્ક્રમણ માટે પણ અનુજ્ઞા આપો, જેથી, હે બ્રહ્મન, હું પિતૃઋણ ચૂકવનાર તરીકે ઓળખાવું અને ભવાની દ્વારા પણ સ્વીકૃત થાઉં.

Verse 52

हर उवाच विप्रोऽसि सुतरूपोऽसि पूज्योस्यासि बभाषतः । बहिर्निष्क्रम वेगेन स्तंभितोऽसि महाझषः

હરે કહ્યું—તું બ્રાહ્મણ છે, સુરૂપ છે અને પૂજ્ય છે. તું બોલતાં જ તે મહામાછલો સ્તબ્ધ થયો; ઝડપથી બહાર નીકળી આવ.

Verse 53

ततोऽसौ शिरसा जात उत्क्लेशान्मत्स्ययोजितः । ततो हि विकृतं वक्त्रं क्षणाद्बहिरुपागतः

પછી તે માછલીમાં બંધાયેલો, ભારે કષ્ટથી વ્યાકુળ થઈ, માથું આગળ કરીને બહાર આવ્યો. ક્ષણમાં જ તેનું મુખ વિકૃત થઈ બહાર પ્રગટ થયો.

Verse 56

यस्मान्मत्स्योदराज्जातो योगिनां प्रवरो ह्ययम् । तस्मात्तु मत्स्य नाथेति लोके ख्यातो भविष्यति

કારણ કે આ યોગીઓમાં શ્રેષ્ઠ પુરુષ માછલીના ઉદરથી જન્મ્યો છે, તેથી તે લોકમાં ‘મત્સ્યનાથ’ નામે પ્રસિદ્ધ થશે.

Verse 57

अच्छेद्यः स्यान्नरतनुर्ज्ञानयोगस्य पारगः । निर्मत्सरोऽपि निर्द्वंद्वो निराशो ब्रह्मसेवकः

તેનું માનવદેહ અછેદ્ય રહેશે; તે જ્ઞાનયોગના પાર તટે પહોંચશે. તે નિર્મત્સર, દ્વંદ્વાતીત, નિરાશ (આકાંક્ષારહિત) અને બ્રહ્મસેવામાં તત્પર રહેશે.

Verse 58

जीवन्मुक्तश्च भविता भुवनानि चतुर्दश । इत्युक्तश्च महेशानं प्रणमंश्च पुनःपुनः । महेश्वरेण सहितो मंदराचलमाययौ

તે જીવન્મુક્ત થશે અને ચૌદ ભુવનોમાં પ્રસિદ્ધ થશે. એમ કહ્યા પછી તેણે મહેશાનને વારંવાર પ્રણામ કર્યો; અને મહેશ્વર સાથે મંદરાચલ તરફ ગયો.

Verse 59

ब्रह्मोवाच । कृत्वा प्रदक्षिणं देवीं स्कन्दमालिंग्य सोऽगमत्

બ્રહ્માએ કહ્યું—દેવીની પ્રદક્ષિણા કરીને અને સ્કંદને આલિંગન કરીને તે ત્યાંથી પ્રસ્થાન કર્યો।

Verse 60

ततः सा पार्वती हृष्टा प्राप्य ज्ञानमनुत्तमम् । एवं सा परमां सिद्धिं प्रणवस्यप्रभा जनम्

પછી હર્ષિત પાર્વતીએ અનુત્તમ જ્ઞાન પ્રાપ્ત કર્યું; આ રીતે પ્રણવ (ૐ)ના પ્રભાવ-પ્રભાથી તે પરમ સિદ્ધિને પહોંચી।

Verse 61

सा प्राप्य जगतां माता द्वादशाक्षरजांबुना । इमां मत्स्येन्द्रनाथस्य चोत्पत्तिं यः शृणोति च

જગતની માતાએ દ્વાદશાક્ષરી મંત્રરૂપ અમૃતબળથી તે અવસ્થા પ્રાપ્ત કરી; જે મત્સ્યેન્દ્રનાથની ઉત્પત્તિની આ કથા સાંભળે છે…

Verse 62

चातुर्मास्ये विशेषेण सोऽश्वमेधफलं लभेत्

વિશેષ કરીને ચાતુર્માસ્યમાં તે અશ્વમેધ યજ્ઞના સમાન ફળ પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 263

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाह्स्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये शेषशाय्युपाख्याने ब्रह्मनारदसंवादे चातुर्मास्यमाहात्म्ये मत्स्येन्द्रनाथोत्पत्तिकथनं नाम त्रिषष्ट्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः

આ રીતે શ્રી સ્કંદ મહાપુરાણની એકાશીતિસાહસ્રી સંહિતાના ષષ્ઠ નાગરખંડમાં, હાટકેશ્વર ક્ષેત્રમાહાત્મ્યના શેષશાયી ઉપાખ્યાન તથા બ્રહ્મા–નારદ સંવાદના ચાતુર્માસ્યમાહાત્મ્યમાં “મત્સ્યેન્દ્રનાથ ઉત્પત્તિ-કથન” નામનો ૨૬૩મો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।

Verse 281

सर्वेषामपि जीवानां दया यस्य हृदि स्थिरा । शौचाचारसमायुक्तो योगी दुःखं न विंदति

જે યોગીના હૃદયમાં સર્વ જીવો પ્રત્યે દયા દૃઢ રહે છે અને જે શૌચ તથા સદાચારથી યુક્ત છે, તે દુઃખને પ્રાપ્ત થતો નથી।

Verse 854

रूपवान्प्रतिमायुक्तो मत्स्यगंधेन संयुतः । सोमकांतिसमस्तत्र ह्यभवद्दिव्यगंधभाक्

તે રૂપવાન અને સુગઠિત થયો, છતાં માછલીની ગંધથી યુક્ત રહ્યો. ત્યાં ચંદ્રકાંતિ સમ તેજથી દીપ્ત થઈને પણ તેણે દિવ્ય, વિશિષ્ટ સુગંધ પ્રાપ્ત કરી।

Verse 895

उमापि प्रणतं चामुं सुतं स्वोत्संगभाजनम् । चकार तस्य नामापि हरः परमहर्षितः

ઉમાએ પણ પ્રણત એવા પુત્રને પોતાના અંકમાં સ્થાન આપ્યું. અને પરમ હર્ષિત હર (શિવ) એ તેનું નામ પણ રાખ્યું।