Adhyaya 85
આ અધ્યાયમાં ઋષિઓ સૂતને પૂછે છે—પદ્માએ માધવીને આપેલા શાપનું ફળ શું થયું, અને ક્રોધિત બ્રાહ્મણના શાપથી કમલા/લક્ષ્મી કેવી રીતે ગજવક્ત્રા (હાથીમુખી) રૂપ ધારણ કરી અને પછી ફરી શુભ મુખ કેવી રીતે પ્રાપ્ત કર્યું. સૂત શાપની તત્કાળ અસર વર્ણવે છે અને હરિની આજ્ઞા કહે છે—દ્વાપરયુગના અંત સુધી તે જ રૂપમાં રહેવું, ત્યારબાદ દૈવી શક્તિથી પુનઃસ્થાપના થશે. લક્ષ્મી તે ક્ષેત્રમાં ત્રિકાલ સ્નાન કરીને, દિવસ-રાત થાક વિના બ્રહ્માની ઉપાસના સાથે કઠોર તપ કરે છે. વર્ષના અંતે પ્રસન્ન બ્રહ્મા વર આપે ત્યારે લક્ષ્મી માત્ર પોતાનું પૂર્વ મંગલરૂપ પાછું મળે એવી યાચના કરે છે. બ્રહ્મા તે રૂપ પરત આપે છે અને આ સ્થળ-પ્રસંગમાં ‘મહાલક્ષ્મી’ નામ પણ સ્થાપિત કરે છે. ફલશ્રુતિ મુજબ—ગજવક્ત્રા રૂપે તેની પૂજા કરનારને ઐશ્વર્ય મળે અને તે ગજાધિપતિ સમો રાજા બને; અને દ્વિતીયા તિથિએ ‘મહાલક્ષ્મી’નું આવાહન કરીને શ્રીસૂક્તથી પૂજન કરનારને સાત જન્મ સુધી દરિદ્રતા-મુક્તિ મળે. અંતે દેવી કેશવના સાન્નિધ્યમાં પરત જાય છે, વૈષ્ણવ સંબંધને દૃઢ રાખીને તીર્થમાં બ્રહ્માના વરદાતૃત્વને પણ પ્રતિષ્ઠિત કરે છે.
Shlokas
Verse 1
ऋषय ऊचुः । माधव्याः पद्मया दत्तो यः शापस्तस्य यत्फलम् । परिणामोद्भवं सर्वं श्रुतमस्माभिरद्य तत्
ઋષિઓ બોલ્યા—પદ્મા (લક્ષ્મી) એ માધવીને આપેલો જે શાપ, તેનું ફળ અને તેનો સમગ્ર પરિણામી પ્રસંગ આજે અમે સંપૂર્ણ રીતે સાંભળ્યો।
Verse 2
तेन यत्कमला शप्ता ब्राह्मणेन महात्मना । सा कथं गज वक्त्राऽथ पुनर्जाता शुभानना
તે મહાત્મા બ્રાહ્મણના શાપથી કમલા કેવી રીતે ગજમુખી બની, અને પછી શુભમુખી થઈ ફરી કેવી રીતે જન્મી?
Verse 3
सूत उवाच । शापेन तस्य विप्रस्य तत्क्षणादेव सा द्विजाः । गजवक्त्रा समुत्पन्ना महाविस्मयकारिणी
સૂત બોલ્યા—હે દ્વિજોઃ તે બ્રાહ્મણના શાપથી તે તત્ક્ષણે ગજમુખી બની; આ ઘટના મહા આશ્ચર્યકારક હતી.
Verse 4
सा प्रोक्ता हरिणा तिष्ठ किञ्चित्कालांतरे शुभे । अनेनैव तु रूपेण यावत्स्याद्द्वापरक्षयः
પછી હરિએ તેને કહ્યું—‘શુભ કાળના થોડા અંતર સુધી આ જ રૂપમાં રહેજે, જ્યાં સુધી દ્વાપરયુગનો અંત ન આવે.’
Verse 5
ततोऽहं मेदिनीपृष्ठे ह्यवतीर्य समुद्रजे । तपः शक्त्या करिष्यामि भूयस्त्वां तु शुभाननाम्
‘ત્યારબાદ, હે સમુદ્રજા! હું પૃથ્વીના પૃષ્ઠ પર અવતરી તપશક્તિથી તને ફરી શુભમુખી કરી દઈશ.’
Verse 6
अवज्ञायाथ सा तस्य तद्वाक्यं शार्ङ्गधन्विनः । शुभास्यत्वकृते तेपे तपस्तीव्रं सुहर्षिता
પરંતુ શારઙ્ગધન્વી (વિષ્ણુ)ના તે વચનને અવગણી, તે હર્ષિત થઈ શુભમુખ મેળવવા માટે તીવ્ર તપ કરવા લાગી.
Verse 7
एतत्क्षेत्रं समासाद्य त्रिकालं स्नानमाचरत् । ब्रह्माणं तोषयामास दिवारात्रिमतंद्रिता
આ પુણ્યક્ષેત્રે પહોંચી તેણે ત્રિકાળ સ્નાનનું આચરણ કર્યું. દિવસ-રાત અવિરત ભક્તિનિયમથી તેણે બ્રહ્માને પ્રસન્ન કર્યા॥
Verse 8
तामुवाच ततो ब्रह्मा वर्षांते तुष्टिमागतः । वरं प्रार्थय तुष्टोऽहं तव केशववल्लभे
વર્ષના અંતે પૂર્ણ તૃપ્ત થયેલા બ્રહ્માએ તેણીને કહ્યું— “હે કેશવવલ્લભે! વર માગ; હું તારા પર પ્રસન્ન છું.”
Verse 9
लक्ष्मीरुवाच । गजास्याहं कृता देव शापं दत्त्वा सुदारुणम् । ब्राह्मणेन सुक्रुद्धेन कस्मिश्चित्कारणांतरे
લક્ષ્મી બોલ્યાં— “હે દેવ! કોઈ કારણાંતરે અત્યંત ક્રોધિત બ્રાહ્મણે મને અતિ ભયંકર શાપ આપ્યો, તેથી હું ગજમુખી બની ગઈ.”
Verse 10
तस्मात्तद्रूपिणीं भूयो मां कुरुष्व पितामह । यदि मे तुष्टिमापन्नो नान्यत्किंचिद्वृणोम्यहम्
“અતએવ હે પિતામહ! મને ફરી તે પૂર્વરૂપમાં કરો. જો તમે મારા પર પ્રસન્ન હો, તો હું બીજું કશું માંગતી નથી.”
Verse 11
ब्रह्मोवाच । भविष्यति शुभं वक्त्रं मत्प्रसादादसंशयम् । तव भद्रे विशेषेण तस्मात्त्वं स्वगृहं व्रज
બ્રહ્માએ કહ્યું— “મારા પ્રસાદથી નિઃસંદેહ તારો મુખ ફરી શુભ થશે, હે ભદ્રે, વિશેષરૂપે. તેથી તું પોતાના ધામે જા.”
Verse 12
महत्त्वं ते मया दत्तमद्यप्रभृति शोभने । महालक्ष्मीति ते नाम तस्मादत्र भविष्यति
હે શોભને! આજથી મેં તને મહત્ત્વ આપ્યું છે; તેથી અહીં તારો નામ ‘મહાલક્ષ્મી’ થશે.
Verse 13
गजवक्त्रां नरो यस्त्वां पूजयिष्यति भक्तितः । स गजाधिपतिर्भूपो भविष्यति च भूतले
જે મનુષ્ય તને ગજમુખી રૂપે ભક્તિથી પૂજશે, તે પૃથ્વી પર ગજાધિપતિ રાજા બનશે.
Verse 14
द्वितीयादिवसे यस्त्वां महालक्ष्मीरिति ब्रुवन् । श्रीसूक्तेन सुभक्त्याऽथ देवि संपूजयिष्यति
હે દેવી! જે બીજા દિવસથી ‘મહાલક્ષ્મી’ કહી, શ્રીસૂક્ત વડે સદ્ભક્તિથી તારી સમ્યક પૂજા કરશે.
Verse 15
सप्तजन्मांतराण्येव न भविष्यति सोऽधनः । एवमुक्त्वा चतुर्वक्त्रो विरराम ततः परम्
સાત જન્માંતરો સુધી તે ગરીબ નહીં બને. એમ કહી ચતુર્મુખ બ્રહ્મા ત્યારપછી મૌન રહ્યા.
Verse 16
साऽपि हृष्टा गता देवी यत्र तिष्ठति केशवः
એ દેવી પણ હર્ષિત થઈ જ્યાં કેશવ નિવાસ કરે છે ત્યાં ગઈ.