Adhyaya 171

Verse 1

सूत उवाच । एतस्मिन्नेव काले तु विश्वामित्रो महामुनिः । तां शक्तिं व्यर्थतां प्राप्तां ज्ञात्वा कोपसमन्वितः

સૂતજી બોલ્યા—એ જ સમયે મહામુનિ વિશ્વામિત્રે પોતાની શક્તિ વ્યર્થ થઈ ગઈ છે એમ જાણી ક્રોધથી ભરાઈ ગયા।

Verse 2

मुमोच तद्वधार्थाय ब्रह्मास्त्रं सोऽभिमंत्रितम् । तस्य संहितमात्रस्य प्रस्वनः समजायत

તે વધ માટે તેમણે મંત્રબળથી અભિમંત્રિત બ્રહ્માસ્ત્ર છોડ્યું; તેના સંધાનમાત્રથી જ ભયંકર ગર્જના ઊઠી।

Verse 3

ततश्चोल्काः प्रभूताश्च प्रयांति च नभस्तलात् । ततः कुन्ताः शक्तयश्च तोमराः परिघास्तथा

ત્યારે આકાશમંડળમાં બહુ જ્વલંત ઉલ્કાઓ દોડી ગઈ; ત્યારબાદ ક્રમે કુંત, શક્તિ, તોમર અને પરિઘ (લોખંડના દંડ) પણ પ્રગટ થયા।

Verse 4

भिंडिपाला गदाश्चैव खड्गाश्चैव परश्वधाः । बाणाः प्रासाः शतघ्न्यश्च शतशोऽथ सहस्रशः

ભિંડિપાલ, ગદા, ખડ્ગ અને પરશુ; બાણ, પ્રાસ તથા શતઘ્ની પણ—પ્રથમ સૈકડાઓમાં, પછી હજારોમાં ફેંકાયા।

Verse 5

वसिष्ठोऽपि परिज्ञाय प्रेषितं गाधिसूनुना । ब्रह्मास्त्रं मृत्यवे तेन शुचिर्भूत्वा ततः परम्

વસિષ્ઠે પણ જાણ્યું કે ગાધિપુત્ર (વિશ્વામિત્ર)એ મૃત્યુહેતુ બ્રહ્માસ્ત્ર પ્રક્ષેપ્યું છે; તેથી તેઓ પ્રથમ શુદ્ધ થયા અને પછી તેને શમાવવા આગળ વધ્યા।

Verse 6

इषीकां च समादाय ब्रह्मास्त्रं तत्र योजयन् । अब्रवीद्गाधिपुत्राय स्वस्त्यस्तु तव पार्श्वतः

ઇષીકા (સરકંડો) લઈને તેમાં ત્યાં બ્રહ્માસ્ત્ર સ્થાપિત કરતાં તેમણે ગાધિપુત્રને કહ્યું—“તારા પાર्श્વે સ્વસ્તિ રહો।”

Verse 7

हन्यतामस्त्रमेतद्धिमम वाक्यादसंशयम् । ततस्तेन हतं तच्च ब्रह्मास्त्रं तत्समुद्भवम्

તેમણે કહ્યું—“આ અસ્ત્ર નિશ્ચયે હણાઈ જાય; મારા વચનથી તેમાં સંશય નથી।” ત્યારબાદ તેમના વચનબળથી તે બ્રહ્માસ્ત્ર અને તેમાંથી ઉત્પન્ન બધું નષ્ટ થયું।

Verse 8

वज्रास्त्रं च ततो मुक्तं वज्रास्त्रेण विनाशितम् । यद्यदस्त्रं क्षिपत्येष विश्वामित्रः प्रकोपितः

પછી વજ્રાસ્ત્ર છોડાયું, અને વજ્રાસ્ત્રથી જ તેનું વિનાશ થયું. ક્રોધિત વિશ્વામિત્ર જે જે અસ્ત્ર ફેંકે છે,

Verse 9

तत्तद्धंति वसिष्ठस्तु मंत्रस्य च प्रभावतः । एतस्मिन्नेव काले तु क्षुभितो मकरालयः

તે તે બધા અસ્ત્રોને વશિષ્ઠે મંત્રના પ્રભાવથી જ એકે કરીને નાશ કર્યા. એ જ સમયે મકરાલય સમુદ્ર પણ ક્ષુબ્ધ થયો.

Verse 10

शीर्यंते गिरिशृंगाणि रक्तवृष्टिः परा स्थिता । प्रलयस्येव चिह्नानि संजातानि धरातले । किमकाले महानेष प्रलयः संभविष्यति

પર્વતશિખરો તૂટી રહ્યા હતા, ભયંકર રક્તવૃષ્ટિ વરસી રહી હતી. ધરાતળ પર જાણે પ્રલયનાં ચિહ્નો જ ઉપસ્થિત થયા. ‘કયા અકાળે આ મહાપ્રલય થશે?’

Verse 11

ततः पितामहं जग्मुः सर्वे देवाः सवासवाः । प्रोचुः प्रलयचिह्नानि यानि संति धरातले

પછી ઇન્દ્ર સહિત બધા દેવો પિતામહ બ્રહ્મા પાસે ગયા અને ધરાતળ પર દેખાતા પ્રલયચિહ્નો વિશે જણાવ્યું.

Verse 12

ततो ब्रह्मा चिरं ध्यात्वा तानुवाच दिवौकसः । विश्वामित्र वसिष्ठाभ्यां युद्धमेतद्व्यवस्थितम्

પછી બ્રહ્માએ લાંબા સમય સુધી ધ્યાન કરીને સ્વર્ગવાસીઓને કહ્યું— ‘આ સંઘર્ષ વિશ્વામિત્ર અને વશિષ્ઠ વચ્ચે નિશ્ચિત થયો છે.’

Verse 13

दिव्यास्त्रसंभवं देवास्तेनैतद्व्याकुलं जगत्

હે દેવો, દિવ્યાસ્ત્રોના પ્રાદુર્ભાવથી આ સમગ્ર જગત વ્યાકુળ થઈ ગયું છે।

Verse 14

तस्माद्गच्छामहे तत्र यावन्नो जायते क्षयः । सर्वेषामेव भूतानां दिव्यास्त्राणां प्रभावतः

અતએવ, આપણો ક્ષય થાય તે પહેલાં તરત ત્યાં જઈએ; કારણ કે દિવ્યાસ્ત્રોના પ્રભાવથી સર્વ ભૂતોનો વિનાશ સંભવ છે।

Verse 15

ततोऽभिगम्य ते देशं यत्र तौ मुनिसत्तमौ । विचामित्रवसिष्ठौ तौ युध्यमानौ परस्परम्

પછી તેઓ તે પ્રદેશે પહોંચ્યા, જ્યાં તે બે મુનિશ્રેષ્ઠ—વિશ્વામિત્ર અને વસિષ્ઠ—એકબીજા સાથે યુદ્ધ કરી રહ્યા હતા।

Verse 16

ततः प्रोवाच तौ ब्रह्मा साम्ना परमवल्गुना । निवर्त्यतामिदं युद्धमेतद्दिव्यास्त्रसंभवम् । यावन्न प्रलयो भावि समस्ते धरणीतले

ત્યારે બ્રહ્માએ અતિ મૃદુ અને મધુર વચનોમાં તેમને કહ્યું—‘દિવ્યાસ્ત્રોથી ઉત્પન્ન આ યુદ્ધ રોકો, સમગ્ર ધરણી-તળ પર પ્રલય આવે તે પહેલાં।’

Verse 17

वसिष्ठ उवाच । नाहमस्त्रं प्रयुंजामि विश्वामित्रवधेच्छया । आत्मरक्षाकृते देव अस्त्रमस्त्रेण शामयन्

વસિષ્ઠ બોલ્યા—‘હે દેવ, વિશ્વામિત્રના વધની ઇચ્છાથી હું અસ્ત્ર પ્રયોગ કરતો નથી; આત્મરક્ષાર્થે અસ્ત્રને અસ્ત્રથી જ શમાવું છું।’

Verse 18

अयं मम विनाशाय केवलं चास्त्रमोक्षणम् । कुरुते निर्दयो ब्रह्मंस्तं निवारय सांप्रतम्

આ નિર્દય તો માત્ર મારા વિનાશ માટે જ અસ્ત્રો છોડે છે. હે બ્રહ્મન્, તેને અત્યારે જ—તત્કાળ—રોકો.

Verse 19

ब्रह्मोवाच । विश्वामित्र मुनिश्रेष्ठ वसिष्ठं ब्राह्मणोत्तमम् । त्वं रक्ष मम वाक्येन तथा सर्वमिदं जगत्

બ્રહ્માએ કહ્યું—હે મુનિશ્રેષ્ઠ વિશ્વામિત્ર, બ્રાહ્મણોત્તમ વસિષ્ઠનું રક્ષણ કર; અને મારા વચનથી આ સમગ્ર જગતનું પણ રક્ષણ કર.

Verse 20

अस्त्रमोक्षविरामं त्वं ब्रह्मर्षे कुरु सत्वरम्

હે બ્રહ્મર્ષિ, અસ્ત્રપ્રયોગનો વિરામ તત્કાળ કરાવો.

Verse 21

विश्वामित्र उवाच । न मामेष द्विजं ब्रूते कथंचित्प्रपितामह । तस्मादेष प्रकोपो मे संजातोऽस्य वधोपरि

વિશ્વામિત્ર બોલ્યા—હે પ્રપિતામહ, એ કોઈ રીતે પણ મને ‘દ્વિજ’ કહી સ્વીકારતો નથી. તેથી તેના વધ માટે મારો આ ક્રોધ ઉદ્ભવ્યો છે.

Verse 22

तस्माद्वदतु देवेश मामेष ब्राह्मणं द्रुतम् । निवारयामि येनास्त्रं यदस्योपरि संधितम्

અતએવ હે દેવેશ, એ તરત મને ‘બ્રાહ્મણ’ કહી બોલાવે; ત્યારે હું તેના પર સાધેલું અસ્ત્ર પાછું ખેંચી લઉં.

Verse 23

ब्रह्मोवाच । त्वं वसिष्ठाधुना ब्रूहि विश्वामित्रं ममाज्ञया । ब्राह्मणो जायते तेन तव जीवस्य रक्षणम्

બ્રહ્માએ કહ્યું—હે વસિષ્ઠ! મારી આજ્ઞાથી હવે તું વિશ્વામિત્રને બ્રાહ્મણ તરીકે જાહેર કર. તેથી તે બ્રાહ્મણ ગણાશે અને તારા પ્રાણોની રક્ષા થશે.

Verse 24

वसिष्ठ उवाच । नाहं क्षत्रियसंजातं ब्राह्मणं वच्मि पद्मज । न वधे मम शक्तोऽयं कथंचित्क्षत्रियोद्भवः

વસિષ્ઠે કહ્યું—હે પદ્મજ (બ્રહ્મા)! ક્ષત્રિયકુળમાં જન્મેલાને હું બ્રાહ્મણ કહતો નથી. આ ક્ષત્રિયજન્મો પુરુષ કોઈ રીતે પણ મને વધ કરવા સમર્થ નથી.

Verse 25

ब्राह्म्यं तेजो न क्षा त्त्रेण तेजसा संप्रणश्यति । एवं ज्ञात्वा चतुर्वक्त्र यद्युक्तं तत्समाचर

બ્રાહ્મણ્ય તેજ ક્ષાત્ર તેજથી નાશ પામતું નથી. હે ચતુર્વક્ત્ર! આ જાણીને જે યોગ્ય હોય તે જ આચર।

Verse 26

ब्रह्मोवाच । विश्वामित्र द्विजश्रेष्ठ त्यक्त्वा दिव्यास्त्रसंभवम् । कुरु युद्धं वसिष्ठेन नो चेच्छप्स्यामहं च ते

બ્રહ્માએ કહ્યું—હે વિશ્વામિત્ર, દ્વિજશ્રેષ્ઠ! દિવ્યાસ્ત્રોના આશ્રયને ત્યજી વસિષ્ઠ સાથે યુદ્ધ કર; નહીંતર હું પણ તને શાપ આપીશ.

Verse 27

विश्वामित्र उवाच । दिव्यास्त्राणि च संत्यज्य मया वध्यः सुदुर्मतिः । किंचिच्छिद्रं समासाद्य त्वं गच्छ निजसंश्रयम्

વિશ્વામિત્રે કહ્યું—હું દિવ્યાસ્ત્રો ત્યજી દઉં તોય આ દુર્મતિ મારા હાથે જ વધ્ય છે. થોડું પણ છિદ્ર મળતાં તું તારા પોતાના આશ્રયે ચાલ્યો જા.

Verse 28

सूत उवाच । बाढमित्येवमुक्ता च ब्रह्मलोकं गतो विधिः । विश्वामित्रवसिष्ठौ च सरस्वत्यास्तटे स्थितौ

સૂત બોલ્યા—આ રીતે કહ્યા પછી વિધાતા બ્રહ્માએ ‘બાઢમ્’ કહી સંમતિ આપી અને બ્રહ્મલોકમાં ગયા. અને વિશ્વામિત્ર તથા વસિષ્ઠ સરસ્વતીના તટે સ્થિત રહ્યા.

Verse 171

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये वसिष्ठविश्वामित्र युद्धे दिव्यास्त्रनिवर्तनवर्णनंनामैकसप्तत्युत्तरशततमोऽध्यायः

આ રીતે શ્રીસ્કંદ મહાપુરાણની એકાશીતિસાહસ્રી સંહિતાના ષષ્ઠ નાગરખંડમાં, હાટકેશ્વર-ક્ષેત્રમાહાત્મ્યમાં, વસિષ્ઠ-વિશ્વામિત્ર યુદ્ધમાં ‘દિવ્યાસ્ત્ર-નિવર્તન-વર્ણન’ નામનો એકસો એકોતેરમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.