Adhyaya 8

Verse 1

। सूत उवाच । एवं स्वर्गमनुप्राप्ते त्रिशंकौ नृपसत्तमे । सशरीरे द्विजश्रेष्ठा विश्वामित्रसमुद्यमात्

સૂત બોલ્યા—હે નૃપશ્રેષ્ઠ! આ રીતે ત્રિશંકુએ પોતાના શરીર સહિત સ્વર્ગ પ્રાપ્ત કર્યો; દ્વિજશ્રેષ્ઠ વિશ્વામિત્રના મહાપ્રયત્નથી।

Verse 2

तत्तीर्थं ख्यातिमायातं समस्ते भुवनत्रये । ततःप्रसूति लोकानां धर्मकामार्थमोक्षदम्

તે તીર્થ ત્રણે લોકમાં સર્વત્ર પ્રસિદ્ધ થયું; તેમાંથી પ્રાણીઓનું હિત ઉત્પન્ન થાય છે અને તે ધર્મ, કામ, અર્થ તથા મોક્ષ આપે છે।

Verse 3

अस्पृष्टं कलिदोषेण तथान्यैरुपपातकैः । ब्रह्महत्यादिकैश्चैवत्रिपुरारेः प्रभावतः

આ તીર્થ કલિદોષથી અસ્પૃષ્ટ છે અને અન્ય ઉપપાતકોથી પણ નહિ; બ્રહ્મહત્યાદિ પાપો પણ અહીં લાગતા નથી—ત્રિપુરારિ શિવના પ્રભાવથી।

Verse 4

यस्तत्र त्यजति प्राणाञ्छ्रद्धा युक्तेन चेतसा । स मोक्षमाप्नुयान्मर्त्यो यद्यपि स्यात्सुपापकृत्

જે ત્યાં શ્રદ્ધાયુક્ત ચિત્તથી પ્રાણ ત્યજે છે, તે મનુષ્ય મોક્ષ પામે છે, ભલે તે મહાપાપ કરનાર હોય તોય।

Verse 5

कृमिपक्षिपतंगा ये पशवः पक्षिणो मृगाः । तेऽपि तत्र मृता यांति शिवलोकमसंशयम्

કૃમિ, પક્ષી, પતંગ, પશુ અને વન્ય મૃગ—જે ત્યાં મરે, તે પણ નિઃસંદેહ શિવલોકને પામે છે.

Verse 6

स्नानं ये तत्र कुर्वंति श्रद्धापूतेन चेतसा । त्रिशंकुरिव ते स्वर्गे प्रयांत्यपि विधर्मिणः

શ્રદ્ધાથી શુદ્ધ થયેલા ચિત્તે જે ત્યાં સ્નાન કરે છે, તે ત્રિશંકુની જેમ સ્વર્ગે જાય છે—વિધર્મી હોય તોય.

Verse 7

घर्मार्त्ता वा तृषार्ता वा येऽवगाहंति तज्जलम् । तेऽपि यांति परं स्थानं यत्र देवो महेश्वरः

ગરમીથી પીડિત હોય કે તરસથી વ્યાકુળ—જે તે જળમાં ડૂબકી મારે છે, તે પણ જ્યાં દેવ મહેશ્વર વસે છે તે પરમ ધામને પામે છે.

Verse 8

विश्वामित्रोऽपि तद्दृष्ट्वा तीर्थमाहात्म्यमुत्तमम् । कुरुक्षेत्रं परित्यज्य तत्र वासमथाकरोत्

તે તીર્થનું ઉત્તમ માહાત્મ્ય જોઈને વિશ્વામિત્રે પણ કુરુક્ષેત્ર ત્યજી ત્યાં જ નિવાસ કર્યો.

Verse 9

तथान्ये मुनयः शांतास्त्यक्त्वा तीर्थानि दूरतः । तत्राश्रमपदं कृत्वा प्रयाताः परमं पदम्

એ જ રીતે અન્ય શાંત મુનિઓએ દૂરનાં તીર્થો ત્યજી ત્યાં આશ્રમ સ્થાપી પરમ પદને પ્રાપ્ત કર્યું.

Verse 10

तथैव मनुजाः सर्वे दूरादागत्य सत्वराः । तत्र स्नात्वा दिवं यांति कृत्वा पापशतान्यपि

એ જ રીતે બધા મનુષ્યો દૂરથી ઉતાવળે આવી ત્યાં સ્નાન કરે છે અને સૈકડો પાપ કર્યા હોવા છતાં સ્વર્ગે જાય છે।

Verse 11

एवं तस्य प्रभावेण तीर्थस्य द्विजसत्तमाः । गच्छमानेषु लोकेषु सुखेन त्रिदिवालयम्

હે દ્વિજશ્રેષ્ઠો! તે તીર્થના પ્રભાવથી લોકો આ લોકમાંથી પ્રસ્થાન કરીને સહેજે ત્રિદિવના ધામે પહોંચે છે।

Verse 12

अग्निष्टोमादिका सर्वाः समुच्छेदं गताः क्रियाः । न कश्चिद्यजते मर्त्यो न व्रतं कुरुते नरः

અગ્નિષ્ટોમ વગેરે સર્વ ક્રિયાઓ ક્ષય પામી; કોઈ મર્ત્ય યજ્ઞ કરતો ન હતો અને કોઈ પુરુષ વ્રત પાળતો ન હતો।

Verse 13

न यच्छति तथा दानं न च तीर्थं निषेवते । केवलं कुरुते स्नानं लिंगभेदे समाहितः

તે વિધિ મુજબ દાન આપતો નથી, ન તો તીર્થનું યથોચિત સેવન કરે છે; માત્ર લિંગભેદની આસક્તિમાં સ્નાન જ કરે છે।

Verse 14

ततः प्रगच्छति स्वर्गं विमानवरमाश्रितः

ત્યારબાદ તે શ્રેષ્ઠ વિમાનને પ્રાપ્ત કરીને સ્વર્ગે જાય છે।

Verse 15

ततः प्रपूरिताः सर्वे स्वर्गलोका नरैर्द्विजाः । ब्रह्मविष्णुशिवेन्द्रादीन्स्पर्धमानैः सुरोत्तमान्

ત્યારે, હે દ્વિજોએ, મનુષ્યોથી સર્વ સ્વર્ગલોકો ભરાઈ ગયા; તેઓ બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, શિવ, ઇન્દ્ર વગેરે શ્રેષ્ઠ દેવો સાથે પણ સ્પર્ધા કરતાં ચારે તરફથી ધસી આવ્યા.

Verse 16

ततो देवगणाः सर्वे यज्ञभागविवर्जिताः । कृच्छ्रं परमनुप्राप्ता मन्त्रं चक्रुः परस्परम्

પછી યજ્ઞભાગથી વંચિત થયેલા સર્વ દેવગણ ભારે કષ્ટમાં પડ્યા અને પરસ્પર મંત્રણા કરવા લાગ્યા.

Verse 17

हाटकेश्वरमाहात्म्यात्स्वर्गलोकः प्रपूरितः । ऊर्ध्वबाहुभिराकीर्णः स्पर्धमानैः समंततः

હાટકેશ્વરના મહાત્મ્યથી સ્વર્ગલોક ભરાઈ ગયો; હાથ ઊંચા કરીને સ્પર્ધા કરનારાઓ ચારે તરફથી ગીચ થઈ ગયા.

Verse 18

तस्मात्तत्क्रियतां कर्म येनोच्छेदं प्रगच्छति । तीर्थमेद्धरापृष्ठे हाटकेश्वरसंज्ञितम्

અતએવ એવું કર્મ કરવું જોઈએ કે જેથી ધરાપૃષ્ઠ પર ‘હાટકેશ્વર’ નામે પ્રસિદ્ધ તે તીર્થનો ઉચ્છેદ થાય.

Verse 19

ततः संवर्तको वायुः शक्रादेशात्समंततः । तत्क्षेत्रं पूरयामास पांसुभिर्द्विजसत्तमाः

પછી ઇન્દ્રના આદેશથી સંવર્તક પવન ચારે તરફથી ફૂંકાયો અને, હે દ્વિજશ્રેષ્ઠો, તે ક્ષેત્રને ધૂળથી ભરિ દીધું.

Verse 20

एवं नाशमनुप्राप्ते तस्मिंस्तीर्थे स्थलोच्चये । जाते जाताः क्रियाः सर्वा भूयोऽपि क्रतुसंभवाः

આ રીતે જ્યારે તે તીર્થસ્થળનો નાશ થયો, ત્યારે સર્વ ધાર્મિક ક્રિયાઓ ફરી પ્રગટ થઈ અને વિધિપૂર્વક ક્રતુજન્ય યજ્ઞકર્મો પણ પુનઃ પ્રવર્ત્યા।

Verse 21

ततः कालेन महता वल्मीकः समपद्यत । तस्मिन्क्षेत्रे स पाताले संप्रयातः शनैःशनैः

પછી ઘણો સમય વીત્યા બાદ ત્યાં વલ્મીક (ચાંટીઓનું ટેકરું) બન્યું; અને તે પવિત્ર ક્ષેત્રમાં તે ધીમે ધીમે પાતાળમાં ધસી ગયું।

Verse 22

अथ पातालतो नागास्तेन मार्गेण कौतुकात् । मर्त्यलोकं समायांति भ्रमंति च धरातले

ત્યારે કૌતુકવશ પાતાળમાંથી નાગો એ જ માર્ગે ઉપર આવી મર્ત્યલોકમાં પહોંચે છે અને ધરતી પર વિહરે છે।

Verse 23

तत्र ते मानवान्भोगान्भुक्त्वा चैव यथेच्छया । पुनर्निर्यांति तेनैव मार्गेण निजमंदिरम्

ત્યાં તેઓ મનુષ્યોના ભોગસુખો ઇચ્છામુજબ ભોગવીને, પછી એ જ માર્ગે ફરી નીકળી પોતાના નિવાસસ્થાને પરત જાય છે।

Verse 24

ततो नागबिलः ख्यातः स सर्वस्मिन्धरातले । गतागतेन नागानां स वल्मीको द्विजोत्तमाः

આથી, હે દ્વિજોત્તમ! નાગોના સતત આવાગમનને કારણે તે વલ્મીક સમગ્ર ધરતી પર ‘નાગબિલ’ નામે પ્રસિદ્ધ થયો।

Verse 25

कस्यचित्त्वथ कालस्य भगवान्पाकशासनः । ब्रह्महत्यासमोपेतो निस्तेजाः समपद्यत

એક સમયે ભગવાન પાકશાસન (ઇન્દ્ર) બ્રહ્મહત્યાના પાપથી પીડિત થઈ તેજહીન થયો.

Verse 26

ततः पितामहादेशं लब्ध्वा मार्गेण तेन सः । प्रविश्य चेक्षयामास पाताले हाट केश्वरम्

પછી પિતામહ બ્રહ્માની આજ્ઞા મેળવી તે જ માર્ગે પ્રવેશ કરીને પાતાળમાં હાટકેશ્વરનું દર્શન કર્યું.

Verse 27

अथाऽभूत्पापनिर्मुक्तस्तत्क्षणात्तस्य दर्शनात् । तेजसा च समायुक्तः पुनः प्राप त्रिविष्टपम्

તેમના દર્શનમાત્રથી તે ક્ષણમાં જ તે પાપમુક્ત થયો; તેજથી યુક્ત થઈ ફરી ત્રિવિષ્ટપ (સ્વર્ગ) પહોંચ્યો.

Verse 28

स दृष्ट्वा तत्प्रभावं तल्लिंगं देवस्य शूलिनः । हाटकेश्वरसंज्ञस्य भयं चक्रे नरोद्भवम्

તે પ્રભાવ જોઈ—શૂલધારી દેવના હાટકેશ્વર નામના તે લિંગને—માનવોને સુલભ થઈ જશે એમ વિચારી તે ભયભીત થયો.

Verse 29

यदि कश्चित्पुमानत्र त्रिशंकुरिव भूपतिः । पूजयिष्यति तल्लिंगं विपाप्मा श्रद्धया सह

જો અહીં કોઈ પુરુષ—રાજા ત્રિશંકુ જેવો પણ—શ્રદ્ધાસહિત તે લિંગની પૂજા કરશે, તો તે પાપમુક્ત થશે.

Verse 30

यापयिष्यति तन्नूनं मामस्मात्त्रिदशालयात् । तस्मात्संपूरयाम्येनं मार्गं पाता लसंभवम्

આ નિશ્ચયે મને આ દેવાલયમાંથી દૂર હાંકી દેશે; તેથી પાતાળથી ઉત્પન્ન થયેલો આ માર્ગ હું પૂરીને બંધ કરી દઉં છું।

Verse 31

ततश्च त्वरया युक्तो रक्तशृंगं नगोत्तमम् । प्रचिक्षेप बिले तस्मिन्स्वयमेव शतक्रतुः

પછી તાત્કાલિકતા વડે પ્રેરિત થઈ શતક્રતુ ઇન્દ્રે પોતે જ તે ગુફામાં ‘રક્તશૃંગ’ નામનો ઉત્તમ પર્વત ફેંકી દીધો।

Verse 32

ऋषय ऊचुः । ब्रह्महत्या कथं जाता देवेन्द्रस्य महात्मनः । कस्मिन्काले च सर्वं नो विस्तरात्सूत कीर्तय

ઋષિઓએ કહ્યું—હે સૂત! મહાત્મા દેવೇಂದ್ರ ઇન્દ્રને બ્રહ્મહત્યાનું પાપ કેવી રીતે લાગ્યું? અને તે કયા કાળે થયું? બધું અમને વિસ્તારે કહો।

Verse 33

रक्तशृंगो गिरिः कोऽयं संक्षिप्तस्तत्र तेन यः । मानुषाणां भयं तस्य कतमस्य शचीपतेः

આ ‘રક્તશૃંગ’ પર્વત કયો છે, અને તેણે તેને ત્યાં કેમ ફેંક્યો? શચીપતિના કયા કર્મથી મનુષ્યોમાં ભય ઉપજ્યો?

Verse 34

सूत उवाच । पुरा त्वष्ट्रा द्विजश्रेष्ठा हिरण्यकशिपोः सुता । विवाहिता रमानाम श्रेष्ठरूपगुणान्विता

સૂતે કહ્યું—પ્રાચીન કાળમાં દ્વિજશ્રેષ્ઠ ત્વષ્ટાએ હિરણ્યકશિપુની પુત્રી ‘રમા’ને, જે ઉત્તમ રૂપ અને ગુણોથી યુક્ત હતી, વિવાહ કરી।

Verse 35

अथ तस्या ययौ कालः सुप्रभूतः सुतं विना । ततो वैराग्यसंपन्ना सुतार्थं तपसि स्थिता

પુત્ર વિના તેના ઘણા દિવસો વીતી ગયા. ત્યારબાદ વૈરાગ્યથી યુક્ત થઈ તે પુત્રપ્રાપ્તિ માટે તપશ્ચર્યામાં સ્થિર થઈ.

Verse 36

ध्यायमाना सुराधीशं देवदेवं महेश्वरम् । बलिपूजोपहारेण सम्यक्छ्रद्धासमन्विता

દેવોના દેવ અને સુરાધીશ મહેશ્વરનું ધ્યાન કરતાં, તે દૃઢ શ્રદ્ધાથી બલિ, પૂજા અને ઉપહારોથી યથાવિધી આરાધના કરતી રહી.

Verse 37

नियता नियताहारा स्नानजप्यपरायणा । यच्छमाना द्विजाग्र्येभ्यो दानानि विविधानि च

તે નિયમિત અને મિતાહારી હતી, સ્નાન તથા જપમાં પરાયણ રહેતી, અને શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણોને સતત વિવિધ દાન આપતી હતી.

Verse 38

ततो वर्षसहस्रांते तस्यास्तुष्टो महेश्वरः । उवाच वरदोऽस्मीति वृणुष्व यदभीप्सितम्

પછી હજાર વર્ષના અંતે મહેશ્વર તેના પર પ્રસન્ન થયા અને બોલ્યા—“હું વરદાતા છું; તને જે અભીષ્ટ હોય તે માગ.”

Verse 39

सा वव्रे मम पुत्रोऽस्तु भगवंस्त्वत्प्रसादतः । शूरः शस्त्रैरवध्यश्च विप्रदानवरूपधृक्

તેણે વર માગ્યો—“હે ભગવન્, આપના પ્રસાદથી મને પુત્ર થાય; તે શૂરવીર હોય, શસ્ત્રોથી અવધ્ય હોય, અને બ્રાહ્મણ તથા દાનવ—બન્ને રૂપ ધારણ કરી શકે એવો હોય.”

Verse 40

वेदाध्ययन संपन्नो यज्ञकर्मसमुद्यतः । तेजसा यशसा ख्यातः सर्वेषामपि देहिनाम्

તે વેદાધ્યયનમાં સમ્પન્ન, યજ્ઞકર્મોમાં તત્પર, અને તેજ તથા યશથી સર્વ દેહધારીઓમાં પ્રસિદ્ધ થાઓ।

Verse 41

भगवानुवाच । भविष्यति न संदेहः पुत्रस्ते बलवान्सुधीः । अवध्यः सर्वशस्त्राणां महातेजोभिरन्वितः

ભગવાને કહ્યું—આ નિશ્ચય થશે, તેમાં સંદેહ નથી. તારો પુત્ર બલવાન અને સુધી થશે; સર્વ શસ્ત્રોથી અવધ્ય અને મહાતેજથી યુક્ત રહેશે।

Verse 42

यज्वा दानपतिः शूरो वेदवेदांगपारगः । ब्राह्मणोक्ताः क्रियाः सर्वाः करिष्यति स कृत्स्नशः । अजेयः संगरे चैव कृत्स्नैरपि सुरासुरैः

તે યજ્વા, દાનનો અધિપતિ, શૂરવીર અને વેદ-વેદાંગોમાં પારંગત થશે. બ્રાહ્મણોએ કહેલી સર્વ ક્રિયાઓ તે પૂર્ણરૂપે કરશે; અને યુદ્ધમાં દેવ-અસુરોની સમગ્ર સેનાથી પણ અજય રહેશે।

Verse 43

एवमुक्त्वा स देवेशस्ततश्चादर्शनं गतः । ऋतौ सापि दधे गर्भं सकाशाद्विश्वकर्मणः

આમ કહી દેવેશ્વર ત્યારબાદ અદૃશ્ય થઈ ગયા. યોગ્ય ઋતુમાં તેણીએ પણ વિશ્વકર્માના સાન્નિધ્યથી ગર્ભ ધારણ કર્યો।

Verse 44

ततश्च सुषुवे पुत्रं दशमे मासि शोभनम् । द्वादशार्कप्रतीकाशं सर्वलक्षणलक्षितम्

ત્યારબાદ દસમો માસ આવતા તેણીએ એક શોભન પુત્રને જન્મ આપ્યો—બાર સૂર્ય સમાન તેજસ્વી અને સર્વ શુભ લક્ષણોથી ચિહ્નિત।

Verse 45

तस्य चक्रे पिता नाम प्राप्ते द्वादशमे दिने । प्रसिद्धं वृत्र इत्येव पूजयित्वा द्विजोत्तमान्

બારમા દિવસે પિતાએ નામકરણ કર્યું; શ્રેષ્ઠ દ્વિજોને પૂજીને બાળકને પ્રસિદ્ધ “વૃત્ર” નામ આપ્યું।

Verse 46

अथासौ ववृधे बालः शुक्लपक्षे यथोडुराट् । पितृमातृकृतानंदो बन्धुवर्गेण लालितः

પછી તે બાળક શુક્લપક્ષના ચંદ્રની જેમ દિવસે દિવસે વધવા લાગ્યો; માતા-પિતાને આનંદ આપતો અને સગાંવહાલાંના સ્નેહથી લાલિત થયો।

Verse 47

ततोऽस्य प्रददौ काले व्रतं विप्रजनोचितम् । समभ्येत्य स्वयं शुक्रो दानवस्यापि संद्विजः

પછી યોગ્ય સમયે તેને બ્રાહ્મણજન્મના વિદ્યાર્થીને યોગ્ય વ્રત (બ્રહ્મચર્ય-દીક્ષા) અપાયું; દાનવોના ગુરુ, પૂજ્ય દ્વિજ શુક્રાચાર્ય સ્વયં આવી પહોંચ્યા।

Verse 48

स चापि चतुरो वेदान्ब्रह्मचारिव्रते स्थितः । वेदांगैः सहितान्वृत्रः पपाठ गुरुवत्सलः

વૃત્ર પણ બ્રહ્મચર્યવ્રતમાં સ્થિત રહી, ગુરુ પ્રત્યે પ્રેમભક્તિ રાખીને, વેદાંગો સહિત ચારેય વેદોનો પાઠ કર્યો।

Verse 49

ततो यौवनमासाद्य भूमिपालानशेषतः । जित्वा धरां वशे चक्रे पातालं तदनंत रम्

પછી યુવાન બની તેણે સર્વ રાજાઓને નિઃશેષ જીત્યા; ધરતીને વશમાં કરી, ત્યારબાદ પાતાળલોકને પણ પોતાના અધિકારમાં લીધો।

Verse 50

ततश्चेंद्रजयाकांक्षी समासाय सुरालयम् । सहस्राक्षमुखान्देवान्युद्धे चक्रे पराङ्मुखान्

ત્યારબાદ ઇન્દ્રને જીતવાની ઇચ્છાથી તે દેવાલયે પહોંચ્યો અને યુદ્ધમાં સહસ્રનેત્ર ઇન્દ્રના નેતૃત્વવાળા દેવોને પરાઙ્મુખ કરી પીછેહઠ કરવા મજબૂર કર્યા।

Verse 51

अथ तेन समं वज्री चक्रेऽष्टादश संयुगान् । एकस्मिन्नपि नो लेभे विजयं द्विजसत्तमाः

પછી વજ્રધારી ઇન્દ્ર તેની સમાન બની અઢાર યુદ્ધો લડ્યો; પરંતુ હે દ્વિજશ્રેષ્ઠો, એકમાં પણ તેને વિજય મળ્યો નહીં।

Verse 52

हतशेषैः सुरैः सार्धं सर्वांगक्षतविक्षतैः । ततो जगाम वित्रस्तो ब्रह्मलोकं दिवा लयात्

ત્યારે બચેલા દેવો સાથે—જેઓ સર્વ અંગે ઘાયલ અને વિક્ષત હતા—તે ભયભીત થઈ સ્વર્ગલોક છોડીને બ્રહ્મલોકમાં ગયો।

Verse 53

वृत्रोऽपि बुभुजे कृत्स्नं त्रैलोक्यं सचराचरम् । शाक्रं पदं समास्थाय निहताशेषकंटकम्

વૃત્રે પણ શાક્રપદ ગ્રહણ કરીને, બાકી રહેલા સર્વ વિરોધરૂપ કંટકોનો નાશ કરી, ચરાચર સહિત સમગ્ર ત્રિલોક્યનો ભોગ કર્યો।

Verse 54

यज्ञभागभुजश्चक्रे दानवान्बल गर्वितान् । देवस्थानेषु सर्वेषु यथोक्तेषु महाबलः

તે મહાબળીએ, પૂર્વોક્ત પ્રમાણે, સર્વ દેવસ્થાનોમાં બલગર્વિત દાનવોને યજ્ઞભાગના ભોક્તા બનાવ્યા।

Verse 55

एवं त्रैलोक्यराज्येऽपि लब्धे तस्य द्विजोत्तमाः । न संतोषश्च संजज्ञे ब्रह्मलोकाभि कांक्षया

આ રીતે ત્રિલોકનું રાજ્ય પ્રાપ્ત થયા છતાં, હે દ્વિજોત્તમો, તેને સંતોષ થયો નહીં; કારણ કે બ્રહ્મલોકની પ્રબળ ઇચ્છા તેના મનમાં હતી.

Verse 56

ततः शुक्रं समाहूय प्रोवाच मधुरं वचः । विनयावनतो भूत्वा चतुर्भिः सचिवैः सह

પછી તેણે શુક્રને બોલાવી, વિનયથી નમીને, પોતાના ચાર મંત્રીઓ સાથે મધુર વચનો કહ્યાં.

Verse 57

वृत्र उवाच । ब्रह्मलोकं गतः शक्रो भयाद्गुरुकुलोद्वह । कथं गतिर्भवेत्तत्र मम ब्रूहि यथातथम्

વૃત્ર બોલ્યો—હે ગુરુકુલના શ્રેષ્ઠ! ભયથી શક્ર બ્રહ્મલોક ગયો છે. ત્યાં મને પ્રવેશ કેવી રીતે મળે? સાચું અને યથાતથ્ય કહી આપો.

Verse 58

येन शक्रं विरंचिं च सूदयिष्ये तथाखिलम् । तुभ्यं दत्त्वा ब्रह्म लोकं भोक्ष्यामि त्रिदिवं स्वयम्

જે ઉપાયથી હું શક્રને, વિરંચિ (બ્રહ્મા) ને અને અન્ય સર્વને પણ સંહારું—તે કહો. તમને બ્રહ્મલોક આપી હું પોતે ત્રિદિવ (સ્વર્ગ) ભોગવીશ.

Verse 59

शुक्र उवाच । न गतिर्विद्यते तत्र तव दानवसत्तम । तस्मात्त्रैलोक्यराज्येन संतोषं कर्तुम र्हसि

શુક્ર બોલ્યા—હે દાનવશ્રેષ્ઠ! ત્યાં તને પ્રવેશ નથી. તેથી ત્રિલોકના રાજ્યથી જ તારે સંતોષ માનવો જોઈએ.

Verse 60

वृत्र उवाच । यावत्तिष्ठति सुत्रामा तावन्नास्ति सुखं मम । तस्मान्निष्कंटकार्थाय यतिष्येऽहं द्विजोत्तम

વૃત્ર બોલ્યો—જ્યાં સુધી સુત્રામા (ઇન્દ્ર) રહે છે, ત્યાં સુધી મને સુખ નથી. તેથી કંટક (શત્રુ) દૂર કરવા હું પ્રયત્ન કરીશ, હે દ્વિજોત્તમ।

Verse 61

कथं शक्रस्य संजाता गतिस्तत्र भृगूद्वह । न भविष्यति मे ब्रूहि कथं साऽद्य महामते

હે ભૃગુશ્રેષ્ઠ! ત્યાં શક્ર (ઇન્દ્ર) ને એવી ગતિ કેવી રીતે પ્રાપ્ત થઈ? મને સ્પષ્ટ કહો—આજે તે મને કેવી રીતે ન મળશે, હે મહામતે?

Verse 62

शुक्र उवाच । तेन पूर्वं तपस्तप्तं नैमिषे दानवोत्तम । यावद्वर्षसहस्रांतं ध्यायमानेन शंकरम्

શુક્ર બોલ્યા—હે દાનવોત્તમ! તેણે પૂર્વે નૈમિષમાં તપ કર્યું, અને હજાર વર્ષ પૂરાં થાય ત્યાં સુધી શંકરનું ધ્યાન કર્યું।

Verse 63

तत्प्रभावाद्गतिस्तस्य तत्र जाता सदैव हि । सभृत्यपरिवारस्य नान्यदस्तीह कारणम्

તે (તપ/તીર્થ) ના પ્રભાવથી તેની ગતિ ત્યાં સદૈવ સ્થિર થઈ. સેવક-પરિવાર સહિત તેના માટે અહીં બીજું કોઈ કારણ નથી।

Verse 64

योऽन्योऽपि नैमिषारण्ये तद्रूपं कुरुते तपः । ब्रह्मलोके गतिस्तस्य जायते नात्र संशयः

નૈમિષારણ્યમાં જે કોઈ પણ એ જ પ્રકારનું તપ કરે, તેની બ્રહ્મલોક-ગતિ થાય—એમાં શંકા નથી।

Verse 65

सूत उवाच । तच्छ्रुत्वा सत्वरं गत्वा नैमिषं तीर्थमुत्तमम् । तपश्चक्रे ततस्तीव्रं ध्यायमानो महेश्वरम्

સૂતજી બોલ્યા—આ સાંભળી તે તત્કાળ ઉત્તમ તીર્થ નૈમિષમાં ગયો. ત્યાં મહેશ્વરનું ધ્યાન કરતાં તેણે અતિ કઠોર તપ કર્યું.

Verse 66

त्रैलोक्यरक्षणार्थाय संनिरूप्य दनूत्त मान् । महाबलसमोपेताञ्छक्राधिकपराक्रमान्

ત્રિલોકના રક્ષણ માટે દેવોએ દનુના પુત્રોમાં શ્રેષ્ઠોને નિર્ધાર્યા—જે મહાબલથી યુક્ત હતા અને જેમનો પરાક્રમ શક્રથી પણ અધિક હતો.

Verse 67

वर्षास्वाकाशस्थायी स हेमन्ते सलिलाश्रयः । पंचाग्निसाधको ग्रीष्मे स वभूवा निलाशनः

વર્ષાઋતુમાં તે ખુલ્લા આકાશ નીચે રહ્યો; હેમંતમાં જળનો આશ્રય લીધો; ગ્રીષ્મમાં પંચાગ્નિ સાધના કરી; અને માત્ર વાયુને જ આહારરૂપે ધારણ કર્યો.

Verse 68

एवं तस्य व्रतस्थस्य जग्मुर्वर्षशतानि च । तत्र भीतास्ततो देवा ब्रह्मविष्णुपुरःसराः

આ રીતે વ્રતસ્થ રહી તેના સૈકડો વર્ષો વીતી ગયા. ત્યારબાદ બ્રહ્મા-વિષ્ણુના નેતૃત્વમાં દેવો તે તપથી ભયભીત થયા.

Verse 69

चक्रुश्च सततं मंत्रं तद्विनाशाय केवलम् । वीक्षयंति च च्छिद्राणि न च पश्यंति दुःखिताः

તેના વિનાશ માટે તેમણે સતત માત્ર મંત્રજપ કર્યો. છતાં છિદ્રો શોધતાં પણ કોઈ દુર્બળતા ન મળી; દુઃખિત થઈ તેઓને કોઈ ઉપાય દેખાયો નહીં.

Verse 70

अथाब्रवीत्स्वयं विष्णुश्चिरं निश्चित्य चेतसा । वधोपायं समालोक्य वृत्रस्य प्रमुदान्वितः

ત્યારે સ્વયં વિષ્ણુએ મનમાં લાંબા સમય સુધી વિચાર કરીને, વૃત્રવધનો ઉપાય જોઈને આનંદથી પરિપૂર્ણ થયા।

Verse 71

विष्णुरुवाच । तस्य शक्र वधोपायो मया ज्ञातोऽधुना ध्रुवम् । तच्छ्रुत्वा कुरु शीघ्रं त्वमुपायो नास्ति कश्चन

વિષ્ણુએ કહ્યું—હે શક્ર! તેનો વધનો ઉપાય મેં હવે નિશ્ચિત રીતે જાણી લીધો છે. તે સાંભળીને તું તાત્કાલિક કાર્ય કર; બીજો કોઈ ઉપાય નથી।

Verse 72

अवध्यः सर्वशस्त्राणां स कृतः शूलपाणिना । तस्मादस्थिमयं वज्रं तद्वधार्थं निरूपय

શૂલપાણિ (શિવ) દ્વારા તે સર્વ શસ્ત્રોથી અવધ્ય બનાવાયો છે; તેથી તેના વધ માટે અસ્થિમય વજ્રની વ્યવસ્થા કર।

Verse 73

इन्द्र उवाच । अस्थिभिः कस्य जीवस्य वज्रं देव भविष्यति । गजस्य शरभस्याथ किं वान्यस्य वदस्व मे

ઇન્દ્રએ કહ્યું—હે દેવ! કયા જીવની અસ્થિઓથી વજ્ર બનશે? હાથીની, શરભની, કે અન્ય કોઈની—મને કહો।

Verse 74

विष्णुरुवाच । शतहस्तप्रमाणं तत्षडस्रि च सुराधिप । मध्ये क्षामं तु पार्श्वाभ्यां स्थूलं रौद्रसमाकृति

વિષ્ણુએ કહ્યું—હે સુરાધિપ! તે શતહસ્ત પ્રમાણનું અને ષડસ્રિ (છ ધારવાળું) હશે; મધ્યમાં પાતળું, પરંતુ બંને બાજુ જાડું—ભયંકર આકારવાળું।

Verse 75

इंद्र उवाच । न तादृग्दृश्यते सत्त्वं त्रैलोक्येपि सुरेश्वर । यस्यास्थिभिर्विधीयेत वजमेवंविधाकृति

ઇન્દ્રે કહ્યું—હે દેવેશ્વર! ત્રિલોકમાં પણ એવો કોઈ સત્ત્વ દેખાતો નથી, જેના અસ્થિઓથી આ પ્રકારનું વજ્ર ઘડી શકાય।

Verse 76

विष्णुरुवाच । दधीचिर्नाम विप्रोऽस्ति तपः परममा स्थितः । द्विगुणं च तथा दीर्घः सरस्वत्यां कृताश्रमः

વિષ્ણુએ કહ્યું—દધીચિ નામનો એક બ્રાહ્મણ છે, જે પરમ તપમાં સ્થિત છે. તે અસાધારણ દીર્ઘદેહી છે અને સરસ્વતી તટે આશ્રમ સ્થાપ્યો છે।

Verse 77

तं गत्वा प्रार्थयाशु त्वं स्वान्यस्थीनि प्रदास्यति । नादेयं विद्यते किंचित्तस्य संप्रार्थितस्य हि

ત્યાં જઈને તું ત્વરિત પ્રાર્થના કર; તે પોતાની અસ્થિઓ પણ દાન આપશે. કારણ કે યોગ્ય રીતે વિનંતી કરાય તો તેના માટે ‘અદેય’ કંઈ નથી।

Verse 79

ततः शक्रः सुरैः सार्धं गत्वा तस्य तदाश्रमम् । प्राचीसरस्वतीतीरे पुष्करे द्विजसत्तमाः

પછી શક્ર (ઇન્દ્ર) દેવતાઓ સાથે મળીને તેના આશ્રમમાં ગયો—પ્રાચી સરસ્વતીના તટે, પુષ્કરમાં, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજોય।

Verse 80

स प्रणम्य सहस्राक्षं तथान्यानपि सन्मुनिः । अर्घ्यादिभिस्ततः पूजां चक्रे तेषां ततः परम्

તે સન્મુનિએ સહસ્રાક્ષ (ઇન્દ્ર) તથા અન્ય સૌને પ્રણામ કરીને, પછી અર્ઘ્ય આદિ અર્પણોથી તેમની વિધિપૂર્વક પૂજા કરી।

Verse 81

ततः प्रोवाच हृष्टात्मा विनयावनतः स्थितः । स्वयमेव सहस्राक्षं प्रणिपत्य मुहुर्मुहुः

ત્યારે હર્ષિત હૃદયથી, વિનયપૂર્વક નમ્ર બની ઊભો રહી, તે પોતે સહસ્રાક્ષ (ઇન્દ્ર)ને વારંવાર પ્રણામ કરીને બોલ્યો।

Verse 82

दधीचिरुवाच । किमर्थमागता देवाः कृत्यं चाशु निवेद्यताम् । धन्योऽहमागतो यस्य गृहे त्वं बलसूदन

દધીચિ બોલ્યા—દેવતાઓ કયા હેતુથી આવ્યા છો? કરવાનું કાર્ય તત્કાળ જણાવો. હે બલસૂદન, તમે મારા ઘેર આવ્યા તેથી હું ધન્ય છું।

Verse 83

शक्र उवाच । वृत्रेण निर्जिताः सर्वे वयं ब्राह्मणसत्तम । स वध्यो नहि शस्त्राणां सर्वेषां वरपुष्टितः

શક્ર બોલ્યા—હે બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠ, અમે સર્વે વૃત્ર દ્વારા પરાજિત થયા છીએ. તે વરદાનોથી બળવાન છે; કોઈપણ શસ્ત્રથી તેનો વધ થતો નથી।

Verse 84

सोऽस्थिसंभववज्रस्य वध्यः स्यादब्रवीद्धरिः । शतहस्तप्रमाणस्य न च जीवोस्ति तादृशः

હરિએ કહ્યું—તે અસ્થિમાંથી બનેલા વજ્રથી જ વધ્ય થશે. અને શતહસ્ત પ્રમાણનું એવું કોઈ જીવ નથી।

Verse 85

त्वां मुक्त्वा ब्राह्मणश्रेष्ठ तस्मादस्थीनि यच्छ नः । स्वकीयानि भवेद्येन वज्रं तस्य विनाशकम्

અતએવ, હે બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠ, તમને છોડીને બીજો ઉપાય નથી; અમને તમારી પોતાની અસ્થિઓ આપો, જેથી તમારા દેહમાંથી ઉત્પન્ન વજ્ર તેનો વિનાશ કરે।

Verse 86

कुरु कृत्यं द्विजश्रेष्ठ देवानामार्तिनाशनम् । अन्यथा विबुधाः सर्वे नाशं यास्यंति कृत्स्नशः

હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ! આ કર્તવ્ય કરો અને દેવતાઓની આર્તિનો નાશ કરો. નહિંતર સર્વ વિબુધો સંપૂર્ણ રીતે વિનાશ પામશે.

Verse 87

सूत उवाच । तच्छ्रुत्वा संप्रहृष्टात्मा दधीचिर्भगवान्मुनिः । अत्यजज्जीवितं तेषां हितार्थाय दिवौकसाम्

સૂત બોલ્યા—આ સાંભળીને ભગવાન મુનિ દધીચિ હર્ષિત થયા અને દિવૌકસોના હિતાર્થે પોતાનું જીવન ત્યાગ્યું.

Verse 88

ततो देवाः प्रहृष्टास्ते गृहीत्वास्थीनि कृत्स्नशः । ततश्चक्रुर्महावज्रं यादृशं विष्णुनोदितम्

પછી તે દેવતાઓ હર્ષિત થઈ સર્વ અસ્થિઓ ગ્રહણ કરીને, વિષ્ણુએ સૂચવ્યા મુજબ એવો જ મહાવજ્ર રચ્યો.

Verse 89

अथ शक्रस्तदादाय नैमिषाभिमुखो ययौ । भयेन महता युक्तो वेपमानो निशागमे

પછી શક્ર તે લઈને નૈમિષ તરફ પ્રસ્થાન કર્યો; મહાભયથી યુક્ત થઈ, રાત્રિ નજીક આવતાં તે કંપવા લાગ્યો.

Verse 90

तत्र ध्यानस्थितं वृत्रं दूरस्थस्त्रिदशाधिपः । वज्रेण ताडयामास पलायनपरायणः

ત્યાં ધ્યાનસ્થિત વૃત્રને જોઈ, દૂર રહેલો ત્રિદશાધિપતિ વજ્રથી પ્રહાર કરવા લાગ્યો—કારણ કે તે માત્ર પલાયનમાં તત્પર હતો.

Verse 91

सोऽपि वजप्रहारेण भस्मसात्सम पद्यत । वृत्रो दानवशार्दूलो वह्निं प्राप्य पतंगवत्

વજ્રના પ્રહારે તે પણ ક્ષણમાં ભસ્મીભૂત થયો. દાનવોમાં વાઘ સમાન વૃત્ર પતંગિયાની જેમ અગ્નિમાં જઈ પડ્યો.

Verse 92

शक्रोऽपि भयसंत्रस्तो गत्वा सागरमध्यगम् । पर्वतं सुदुरारोहं तुंगशृंगं समाश्रितः

ભયથી કંપિત શક્ર (ઇન્દ્ર) સમુદ્રમધ્યস্থিত, અતિ દુર્ગમ ચઢાણવાળા, ઊંચા શિખરવાળા પર્વત પર જઈ આશ્રયે રહ્યો.

Verse 93

न जानाति हतं वृत्रं वज्रघातेन तेन तम् । केवलं वीक्षते मार्गं वृत्रागमनसंभवम्

તેને એ પણ ખબર નથી કે તે વજ્રઘાતથી વૃત્ર મારાયો છે; તે તો માત્ર વૃત્રના આગમનની શક્યતા ધરાવતો માર્ગ જ નિહાળે છે.

Verse 94

एतस्मिन्नंतरे देवाः संप्रहृष्टतनूरुहाः । सूत्रं विनिहतं दृष्ट्वा तुष्टुवुस्त्रिदशाधिपम्

આ દરમિયાન દેવતાઓ આનંદથી રોમાંચિત થયા; શત્રુને નિહત થયેલો જોઈ તેમણે ત્રિદશાધિપતિ (ઇન્દ્ર)ની સ્તુતિ કરી.

Verse 95

न जानंति भयान्नष्टं तस्मिन्सागरपर्वते । अन्विष्य चिरकालेन कृच्छ्रात्संप्राप्य तं ततः

તેઓ જાણતા ન હતા કે ભયથી તે તે સમુદ્ર-પર્વત પર અદૃશ્ય થયો છે; લાંબા સમય સુધી શોધીને, કઠિનતાથી અંતે ત્યાં તેને મળ્યા.

Verse 96

वीक्षांचक्रुः समासीनं विषमे गिरिगह्वरे । तेजोहीनं तथा दीनं ब्रह्महत्यापरिप्लुतम्

તેઓએ તેને કઠિન પર્વત-ગુહામાં બેઠેલો જોયો—તેજહીન, દીન અને બ્રહ્મહત્યાના કલુષથી વ્યાપ્ત।

Verse 97

गात्रदुर्गंधितासंगैः पूरयन्तं दिशो दश

તેના અંગોને ચોંટેલી દુર્ગંધથી તે દસેય દિશાઓને ભરતો હતો।

Verse 98

अथोवाच चतुर्वक्त्रो दृष्ट्वा शक्रं तथाविधम् । समस्तान्देवसंघातान्दूरस्थः पापशंकया

પછી ચતુર્મુખ બ્રહ્માએ શક્રને એવી સ્થિતિમાં જોઈ, પાપ લાગવાની શંકાથી દૂર ઊભા રહી, એકત્રિત દેવસમૂહને કહ્યું।

Verse 99

शक्रोऽयं विबुधश्रेष्ठा ब्रह्महत्यापरिप्लुतः । तस्मातत्त्याज्यः सुदूरेण नो चेत्पापमवाप्स्यथ

હે દેવશ્રેષ્ઠો! આ શક્ર બ્રહ્મહત્યાથી વ્યાપ્ત છે; તેથી તેને બહુ દૂરથી ત્યજી દો, નહીંતર તમને પણ પાપ પ્રાપ્ત થશે।

Verse 100

पश्यध्वं सर्वलिंगानि ब्रह्महत्यान्वितानि च । अस्य गात्रेषु दृश्यंते तस्माद्गच्छामहे दिवि

જુઓ—તેના અંગોમાં બ્રહ્મહત્યાસંબંધિત સર્વ ચિહ્નો દેખાય છે; તેથી આપણે સ્વર્ગે પ્રસ્થાન કરીએ।

Verse 102

पितामहमुखान्दृष्ट्वा देवान्प्राप्तान्सुराधिपः । पराङ्मुखानकस्माच्च संजातान्विस्मयान्वितः । ततः प्रोवाच संभ्रांतः किमिदं गम्यते सुराः । दृष्ट्वापि मामनाभाष्य कच्चित्क्षेमं गृहे मम

પિતામહ બ્રહ્મા આગળ રહીને આવેલા દેવોને જોઈ દેવાધિપતિ ઇન્દ્ર આશ્ચર્યચકિત થયો, કારણ કે તેઓ અચાનક મુખ ફેરવી પરાંમુખ થયા. ત્યારે તે ગભરાઈને બોલ્યો—“હે દેવો, આ શું છે? કેમ જઈ રહ્યા છો? મને જોઈને પણ બોલતા નથી; મારા ગૃહમાં સર્વ ક્ષેમ છે ને?”

Verse 103

कच्चित्स निहतस्तेन मम वज्रेण दानवः । कच्चिन्न मां स युद्धार्थमन्वेष यति दुर्मतिः

“મારા વજ્રથી તે દાનવ ખરેખર નાશ પામ્યો છે ને? અને તે દુષ્ટબુદ્ધિ હવે યુદ્ધ માટે મને શોધતો નથી ને?”

Verse 104

ब्रह्मोवाच । निहतः स त्वया शक्र तेन वज्रेण दानवः । गतो मृत्युवशं पापो न भयं कर्तुमर्हसि

બ્રહ્માએ કહ્યું—“હે શક્ર, તે વજ્રથી તે દાનવ નિશ્ચયે તારા દ્વારા નાશ પામ્યો છે. તે પાપી મૃત્યુના વશમાં ગયો; તારે ભય રાખવો યોગ્ય નથી.”

Verse 105

परं तस्य वधाज्जाता ब्रह्महत्या सुगर्हिता । तव शक्र न तेनाद्य स्पृशामोऽस्पृश्यतां गतम्

“પરંતુ તેના વધથી, હે શક્ર, તારા પર અત્યંત નિંદનીય બ્રહ્મહત્યાનું પાપ ઉત્પન્ન થયું છે. તેથી આજે અમે તને સ્પર્શતા નથી; તું અસ્પૃશ્યતાને પામ્યો છે.”

Verse 106

इन्द्र उवाच । मया विनिहताः पूर्वं बहवः किल दानवाः । ब्रह्महत्या न संजाता मम हत्याधुना कथम्

ઇન્દ્રે કહ્યું—“પૂર્વે મેં ઘણા દાનવોને નાશ કર્યા છે; ત્યારે બ્રહ્મહત્યાનું પાપ ઊભું થયું નહોતું. તો હવે મારી આ હત્યાથી તે કેવી રીતે ઉત્પન્ન થયું?”

Verse 107

ब्रह्मोवाच । ते त्वया निहता युद्धे क्षात्रधर्मेण वासव । विशुद्धा दानवाः सर्वे तेन जातं न पातकम्

બ્રહ્માએ કહ્યું—હે વાસવ! ક્ષાત્રધર્મ અનુસાર યુદ્ધમાં તું જેમને વધ કર્યો, તે સર્વ દાનવો શુદ્ધ થયા; તેથી તે કર્મથી પાતક ઉત્પન્ન થયું નથી।

Verse 108

एष यज्ञोपवीताढ्यो विशेषात्तपसि स्थितः । छलेन निहतः शक्र तेन त्वं पापसंयुतः

પરંતુ આ યજ્ઞોપવીતધારી હતો અને વિશેષ કરીને તપમાં સ્થિત હતો. હે શક્ર! તેને છલથી મારવામાં આવ્યો; તેથી તું પાપથી સંયુક્ત થયો છે।

Verse 109

इन्द्र उवाच । जानाम्यहं चतुर्वक्त्र स्वं कायं पापसंयुतम् । चिह्नैर्ब्रह्मवधोद्भूतैस्तस्माच्छुद्धिं वदस्व मे

ઇન્દ્રએ કહ્યું—હે ચતુર્મુખ! હું જાણું છું કે મારું શરીર પાપથી સંયુક્ત છે અને બ્રહ્મવધથી ઉત્પન્ન ચિહ્નોથી ચિહ્નિત છે. તેથી મને શુદ્ધિનો ઉપાય કહો।

Verse 110

यया याति द्रुतं पापं ब्रह्महत्यासमुद्भवम् । स्पृश्यो भवामि सर्वेषां देवानां प्रपितामह

હે પ્રપિતામહ! બ્રહ્મહત્યાથી ઉત્પન્ન પાપ કયા ઉપાયથી ઝડપથી દૂર થાય, જેથી હું ફરી સર્વ દેવતાઓ માટે સ્પર્શયોગ્ય બની જાઉં?

Verse 111

ब्रह्मोवाच । तीर्थयात्रां सुरश्रेष्ठ तदर्थं कर्तुमर्हसि । तया विना न ते पापं नाशमायाति कृत्स्नशः

બ્રહ્માએ કહ્યું—હે દેવશ્રેષ્ઠ! તે હેતુ માટે તારે તીર્થયાત્રા કરવી યોગ્ય છે. તેના વિના તારો પાપ સંપૂર્ણ રીતે નાશ પામશે નહીં।

Verse 112

सूत उवाच । ततस्तद्वचनाच्छक्रस्तीर्थयात्रापरायणः । बभ्राम सकलां पृथ्वीं स्नानं कुर्वन्पृथक्पृथक्

સૂત બોલ્યા—તે વચન અનુસાર શક્ર તીર્થયાત્રામાં પરાયણ થયો. તે સમગ્ર પૃથ્વી પર ભ્રમણ કરતો રહ્યો અને દરેક તીર્થમાં અલગ અલગ સ્નાન કરતો રહ્યો।

Verse 113

तीर्थेषु सुप्रसिद्धेषु नदीनदयुतेषु च । वाराणस्यां प्रयागे च प्रभासे कुरुजांगले

અતિ પ્રસિદ્ધ તીર્થોમાં અને અસંખ્ય નદી-સરિતાઓના કાંઠે—વારાણસીમાં, પ્રયાગમાં, પ્રભાસમાં અને કુરુજાંગલ પ્રદેશમાં પણ (મેં તીર્થકર્મ કર્યા)।

Verse 115

अहं स्नातः समस्तेषु तीर्थेषु धरणीतले । न च पापेन निर्मुक्तः किं करोमि च सांप्रतम्

મેં ધરતી પરના સર્વ તીર્થોમાં સ્નાન કર્યું છે, છતાં પાપથી મુક્ત થયો નથી. હવે હું શું કરું?

Verse 116

किं पतामि गिरेः शृंगाद्विषं वा भक्षयामि किम् । त्रैलोक्यराज्यविभ्रष्टो नाहं जीवितुमुत्सहे

શું હું પર્વતશિખર પરથી પડી જાઉં, કે વિષ ભક્ષણ કરું? ત્રિલોકના રાજ્યથી વિમુખ થયો હોવાથી મને જીવવાની ઇચ્છા નથી।

Verse 117

एवं वैराग्यमापन्नो गिरिमारुह्य वासवः । यावत्क्षिपति चात्मानं मरणे कृतनिश्चयः

આ રીતે વૈરાગ્યમાં પડેલો વાસવ પર્વત પર ચઢ્યો. મૃત્યુનો નિશ્ચય કરીને તે પોતાને નીચે ફેંકવા જતો હતો।

Verse 118

तावद्देवोत्थिता वाणी गगनाद्द्विजसत्तमाः । मा शक्र साहसं कार्षीर्वैराग्यं प्राप्य चेतसि

ત્યારે જ આકાશમાંથી દિવ્ય વાણી ઉઠી—“હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ! હે શક્ર, ચિત્તમાં વૈરાગ્ય આવ્યું હોય તોય ઉતાવળું સાહસ ન કર।”

Verse 119

त्वया राज्यं प्रकर्तव्यं स्वर्गेऽद्यापि युगाष्टकम् । तस्मात्पापविशुद्ध्यर्थं शृणु शक्र समा हितः

તારે સ્વર્ગમાં હજી પણ આઠ યુગ સુધી રાજ્યધર્મ કરવો જ પડશે. તેથી પાપશુદ્ધિ માટે, હે શક્ર, હિતકારી અને સમાહિત વચન સાંભળ।

Verse 120

कुरुष्व वचनं शीघ्रं भावनीयं न चान्यथा । यत्त्वया पांसुभिः पूर्वं विवरं परिपूरितः

મારું વચન તુરંત કર—આ જ મનમાં ધારવું, બીજું નહીં. તું પહેલાં ધૂળથી જે વિવર ભર્યું હતું, એ જ ઉપાયનું મૂળ છે।

Verse 121

हाटकेश्वरजे क्षेत्रे यत्र देवः स्वयं हरः । तत्र नागबिलो जातो वल्मीकात्त्रिदशाधिप

હાટકેશ્વરના ક્ષેત્રમાં, જ્યાં સ્વયં હર દેવ વિરાજે છે, ત્યાં વલ્મીકમાંથી નાગબિલ ઉત્પન્ન થયું છે, હે ત્રિદશાધિપ।

Verse 122

येन नागा धरापृष्ठे निर्गच्छंति व्रजंति च । तेन मार्गेण गत्वा त्वं पाताले हाटकेश्वरम् । स्नात्वा पातालगंगायां पूजयस्व महेश्वरम्

જે માર્ગે નાગો ધરાપૃષ્ઠે બહાર આવે અને પાછા જાય, એ જ માર્ગે જઈ પાતાળમાં હાટકેશ્વર સુધી પહોંચ. પાતાળ-ગંગામાં સ્નાન કરીને મહેશ્વરની પૂજા કર।

Verse 123

ततः पापविनिर्मुक्तो भविष्यसि न संशयः । संप्राप्स्यसि च भूयोऽपि देवराज्यमकण्टकम्

ત્યારે તું પાપથી મુક્ત થશો—એમાં સંશય નથી—અને ફરી નિષ્કંટક દેવરાજ્ય પ્રાપ્ત કરશો।

Verse 124

सूत उवाच । अथ शक्रः समाकर्ण्य तां गिरं गगनोत्थिताम् । जगाम सत्वरं तत्र यत्र नागबिलः स च

સૂત બોલ્યા: ત્યારબાદ શક્ર (ઇન્દ્ર) એ આકાશમાંથી ઉદ્ભવેલી તે વાણી સાંભળી, જ્યાં નાગબિલ હતું ત્યાં તત્કાળ ઉતાવળે ગયો।

Verse 125

ततः प्रविश्य पातालं गंगातोयपरिप्लुतः । पूजयामास तल्लिंगं हाटकेश्वरसंज्ञितम्

પછી પાતાળમાં પ્રવેશ કરીને, ગંગાજળથી સ્નાત થઈ, તેણે ‘હાટકેશ્વર’ નામે પ્રસિદ્ધ તે લિંગની પૂજા કરી।

Verse 126

अथ तस्य क्षणाज्जातं शरीरं मलवर्जितम् । दुर्गन्धश्च गतो नाशं तेजोवृद्धिर्बभूव ह

એ જ ક્ષણે તેનું શરીર મલરહિત બન્યું; દુર્ગંધ નાશ પામી અને તેનું તેજ અત્યંત વધ્યું।

Verse 127

एतस्मिन्नंतरे प्राप्ता ब्रह्मविष्णुमुखाः सुराः । प्रोचुश्च देवराजं तं मुक्तपापं प्रहर्षिताः

આ દરમિયાન બ્રહ્મા-વિષ્ણુ વગેરે દેવતાઓ ત્યાં આવ્યા અને હર્ષિત થઈ, પાપમુક્ત થયેલા તે દેવરાજને સંબોધીને બોલ્યા।

Verse 128

प्राप्तस्तु मेध्यतां शक्र विमुक्तो ब्रह्महत्यया । तस्मादागच्छ गच्छामः सहितास्त्रिदशालयम्

હે શક્ર! તું પવિત્રતા પ્રાપ્ત કરી છે અને બ્રહ્મહત્યાના પાપથી મુક્ત થયો છે; તેથી આવ—અમે સાથે મળીને ત્રિદશોના ધામ (સ્વર્ગ) તરફ જઈએ.

Verse 129

एतन्नाग बिलं शक्र पुनः पूरय पांसुभिः । नो चेदागत्य चानेन मानुषाः सिद्धिहेतवः

હે શક્ર! આ નાગબિલને ફરી માટીથી ભરી દે; નહિતર આ માર્ગે અહીં આવી મનુષ્યો સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરી લેશે.

Verse 130

एतल्लिंगं समभ्यर्च्य स्नात्वा भागीरथीजले । अपि पापसमायुक्ता यास्यंति परमां गतिम्

આ લિંગની વિધિપૂર્વક પૂજા કરીને અને ભાગીરથી (ગંગા) જળમાં સ્નાન કરવાથી, પાપથી ભરાયેલા લોકો પણ પરમ ગતિને પામે છે.

Verse 132

ततो जज्ञे महांस्तत्र स्वर्गे वृत्रवधोत्सवः । देवेन्द्रत्वमनुप्राप्ते पुनः शक्रे द्विजोत्तमाः

ત્યારબાદ, હે દ્વિજોત્તમો! સ્વર્ગમાં વૃત્ત્રવધનો મહોત્સવ પ્રગટ થયો, જ્યારે શક્રે ફરી દેવೇಂದ್ರત્વ પ્રાપ્ત કર્યું.

Verse 133

सूत उवाच । एतद्वः सर्वमाख्यातं हाटकेश्वरसंभवम् । माहात्म्यं ब्राह्मणश्रेष्ठाः सर्वपातकनाशनम्

સૂત બોલ્યા—હે બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠો! હાટકેશ્વર સંબંધિત આ સર્વ વર્ણન મેં તમને કહી દીધું; આ માહાત્મ્ય સર્વ પાતકોનો નાશ કરનાર છે.

Verse 134

यश्चैतत्कीर्तयेद्भक्त्या शृणोति च समाहितः । स याति परमं स्थानं जरा मरणवर्जितम्

જે ભક્તિપૂર્વક આનું કીર્તન કરે અને એકાગ્ર ચિત્તે શ્રવણ કરે, તે જરા-મરણ રહિત પરમ ધામને પામે છે।