Adhyaya 224

Verse 1

आनर्तौवाच । श्रुता मया महाभाग श्राद्धार्हा ब्राह्मणाश्च ये । ये च त्याज्यास्तथा पुत्रा बहवश्चैव सुव्रत

આનર્તાએ કહ્યું—હે મહાભાગ! મેં શ્રાદ્ધને યોગ્ય બ્રાહ્મણો વિષે તથા જે ત્યાજ્ય છે તેમના વિષે પણ સાંભળ્યું છે; તેમજ પુત્રોના અનેક પ્રકારો વિષે પણ, હે સુવ્રત!

Verse 2

सांप्रतं कथयाऽस्माकं मन्त्रपूर्वश्च यो विधिः । गृहस्थेन सदा कार्यः पितॄणां परितुष्टये

હવે કૃપા કરીને અમને તે મંત્રપૂર્વકની વિધિ કહો, જે ગૃહસ્થએ પિતૃઓની સંપૂર્ણ તૃપ્તિ માટે સદા કરવી જોઈએ।

Verse 3

भर्तृयज्ञ उवाच । प्रणम्यामंत्रिता ये च श्राद्रार्थं ब्राह्मणोत्तमाः । आनीय कुतपे काले तान्सर्वान्प्रार्थयेदि दम्

ભર્તૃયજ્ઞે કહ્યું—શ્રાદ્ધાર્થે જેમને નમસ્કાર કરીને ઉત્તમ બ્રાહ્મણોને આમંત્રિત કર્યા હોય, તેમને કૂતપકાળે લાવી, સૌને આ રીતે પ્રાર્થના કરવી।

Verse 4

आगच्छंतु महाभागा विश्वेदेवा महाबलाः । ये यत्र विहिताः श्राद्धे सावधाना भवंतु ते

હે મહાભાગો, મહાબળવાન વિશ્વેદેવો પધારો. શ્રાદ્ધમાં જેમને જ્યાં જે વિધિ-ભાગ નિર્ધારિત છે, તેઓ ત્યાં સાવધાન રહી ઉપસ્થિત રહો.

Verse 5

एवमभ्यर्च्य तान्सर्वांस्ततः कृत्वा प्रदक्षिणाम् । जानुनी भूतले न्यस्य ततश्चार्घं प्रदापयेत्

આ રીતે સૌનું પૂજન કરીને પછી પ્રદક્ષિણા કરવી. ત્યારબાદ વિનયથી બંને ઘૂંટણ ભૂમિ પર મૂકી, પછી અર્ઘ્ય અર્પણ કરવું.

Verse 6

मंत्रेणानेन राजेंद्र सपुष्पाक्षतचंदनैः । अर्घमेनं प्रगृह्णंतु मया दत्तं द्विजोत्तमाः । पादप्रक्षालनार्थाय प्रकुर्वंतु मम प्रियम्

હે રાજેન્દ્ર! આ મંત્રથી, પુષ્પ, અક્ષત અને ચંદન સહિત, મેં અર્પિત કરેલું આ અર્ઘ્ય દ્વિજોત્તમો સ્વીકારો; અને પાદપ્રક્ષાલનાર્થે જે મને પ્રિય છે તે કરો.

Verse 7

एवमुक्त्वा महीपृष्ठे अनुलिप्ते ततः परम् । साक्षतान्प्रक्षिपेद्दर्भान्विश्वेदेवान्प्रकीर्तयन्

આ રીતે કહીને, સારી રીતે લિપેલી ભૂમિ પર, પછી અક્ષત સહિત દર્ભા મૂકવી અને વિશ્વેદેવોના નામો ઉચ્ચારતા રહેવું.

Verse 8

अपसव्यं ततः कृत्वा दर्भांस्तिलसमन्वितान् । द्विगुणान्प्रक्षिपेद्भूमौ पितॄनुद्दिश्य चात्मनः

પછી અપસવ્ય થઈને (યજ્ઞોપવીત જમણી તરફ), તિલ સહિત દર્ભા દ્વિગુણ પ્રમાણમાં ભૂમિ પર મૂકવી અને તેને પોતાના પિતૃઓના નિમિત્ત અર્પણ કરવી.

Verse 9

एवं सर्वाः क्रियाः कार्या दैविका सव्यपूर्विकाः । पैतृकाश्चापसव्येन मुक्त्वा नांदीमुखान्पितॄन्

આ રીતે સર્વ દૈવિક ક્રિયાઓ સવ્ય-ક્રમથી આરંભ કરીને કરવી જોઈએ; અને પિતૃકર્મ અપસવ્ય રીતથી—નાન્દીમુખ પિતૃઓને છોડીને।

Verse 10

सर्वे पूर्वामुखाः स्थाप्या युग्माश्च शक्तितो नृप । पितरो मातृपक्षीयाः स्थाप्याश्चोदङ्मुखास्तथा

હે નૃપ! સર્વ (આહ્વાન-સ્થાન/પાત્ર) પૂર્વમુખે સ્થાપવા અને શક્તિ મુજબ જોડામાં રાખવા; પરંતુ માતૃપક્ષના પિતૃઓને તેમ જ ઉત્તરમુખે સ્થાપવા।

Verse 11

एकैकं वा त्रयो वाऽपि स्युरेकैकं वा पृथक्पृथक । पैतृकान्स्थाप्प चक्रेण पितॄणां परितुष्टये

એક એક કરીને, અથવા ત્રણને સાથે, અથવા અલગ અલગ એક એક—પૈતૃક પિતૃઓને ચક્રાકાર ક્રમમાં સ્થાપવા જોઈએ, જેથી પિતૃગણ સંપૂર્ણ તૃપ્ત થાય।

Verse 12

षष्ठ्या विभक्त्या तु तेषामासनं च प्रदापयेत् । ऋजुभिः साक्षतैर्दर्भैः सोदकैर्दक्षिणांगतः

ષષ્ઠી વિભક્તિના મંત્રપ્રયોગથી તેમને આસન અર્પણ કરવું; સીધી દર્ભ, અક્ષત અને જળ સહિત દક્ષિણ દિશા તરફ ક્રમે આગળ વધવું।

Verse 13

विषमौ द्विगुणैर्दर्भैः सतिलैर्वामपार्श्वतः । पाणौ तोयं परिक्षिप्य न दर्भांस्तु कथं चन

ડાબી બાજુએ વિધાન મુજબ વિષમ રીતે, બમણા દર્ભ અને તિલ સહિત (વિન્યાસ) કરવો; હાથ પર જળ છાંટી, દર્ભ બાબતે ક્યારેય કોઈ ભૂલ ન કરવી।

Verse 14

यो हस्ते चासनं दद्याच्चेद्दार्भं बुद्धिवर्जितः । पितरो नासने तत्र प्रकुर्वंति निवेशनम्

જો માણસ વિવેક વિના દર્ભાસન હાથમાં આપી દે, તો ત્યાં પિતૃઓ તે આસન પર નિવાસ કરતા નથી।

Verse 15

आवाहनं प्रकर्तव्यं विभक्त्या च द्वितीयया । येनागच्छंति ते सर्वे समाहूताः पृथक्पृथक्

આવાહન દ્વિતીયા વિભક્તિથી કરવું જોઈએ; જેથી અલગ અલગ આમંત્રિત થયેલા તેઓ બધા નિશ્ચિત રીતે આવે છે।

Verse 16

अन्यया च विभक्त्या चेत्पितॄनावाहयेत्क्वचित् । नागच्छंति महाभागा यद्यपि स्युर्बुभुक्षिताः

જો કોઈ બીજી વિભક્તિથી ક્યાંક પિતૃઓનું આવાહન કરે, તો તે મહાભાગ્યશાળી પિતૃઓ ભૂખ્યા હોય તોય નથી આવતા।

Verse 17

विश्वेदेवास आगत मंत्रेणानेन पार्थिव । तेषामावाहनं कार्यमक्षतैश्च शिरोंऽतिकात्

હે રાજન, ‘વિશ્વેદેવાસ આગત’ આ મંત્રથી વિશ્વેદેવોનું આવાહન કરવું; તેમનું આવાહન શિર ઉપરથી અક્ષત (અખંડ ચોખા) વડે કરવું જોઈએ।

Verse 18

उशंतस्त्वेति च तिलैः पितॄनावाहयेत्ततः । आयंतु न इति जपेत्ततः पार्थिवसत्तम

પછી ‘ઉશંતસ્ત્વે…’ મંત્રથી તલ સાથે પિતૃઓનું આવાહન કરવું; ત્યારબાદ, હે નૃપશ્રેષ્ઠ, ‘આયંતુ નઃ’—‘અમારી પાસે આવો’—એવું જપ કરવું।

Verse 19

शन्नो देवीति मंत्रेण स्वाहाकारसमन्वितम् । पितॄणामर्घपात्रेषु तथैव च जलं क्षिपेत्

‘શન્નો દેવી…’ મંત્રનો ‘સ્વાહા’ સહ ઉચ્ચાર કરીને, પિતૃઓના અર્ઘ્યપાત્રોમાં પણ એ જ રીતે જળ અર્પણ કરવું।

Verse 20

यवोऽसि यवयास्मद्द्वेत्यक्षतांस्तत्र निक्षिपेत् । चंदनं गंधपुष्पाणि धूपं दद्याद्यथाक्रमम् । सपवित्रेषु हस्तेषु दद्यादर्घ्यं समाहितः

‘યવોऽસિ યવયાસ્મદ્દ્વે…’ મંત્ર બોલીને ત્યાં અક્ષત મૂકે। પછી ક્રમશઃ ચંદન, સુગંધિત પુષ્પો અને ધૂપ અર્પણ કરે। પવિત્ર ધારિત હાથોથી, એકાગ્ર થઈ અર્ઘ્ય અર્પે।

Verse 21

या दिव्या इति मन्त्रेण स्वाहाकारसमन्वितम् । पितॄणामर्घपात्रेषु तथैव च जलं क्षिपेत्

‘યા દિવ્યા…’ મંત્રનો ‘સ્વાહા’ સહ ઉચ્ચાર કરીને, પિતૃઓના અર્ઘ્યપાત્રોમાં પણ એ જ રીતે જળ ઢાળવું।

Verse 22

तिलोऽसि सोमदैवत्यो गोसवे देवनिर्मितः । प्रत्नवद्भिः पृक्तः स्वधया पितॄनिमांल्लोकान्प्रीणाहि नः स्वधेति प्रक्षिपेत्तिलान्

‘તિલોऽસિ સોમદૈવત્યೋ… સ્વધે, આ લોકોમાં અમારા પિતૃઓને તૃપ્ત કર’ એમ મંત્ર બોલીને તલ અર્પણમાં નાખવા।

Verse 23

यादिव्येति च मन्त्रेण ततो ह्यर्घ्यं प्रदापयेत् । पितृपात्रे समादाय अर्घ्यपात्राणि कृत्स्नशः

પછી ‘યા દિવ્યા…’ મંત્રથી અર્ઘ્ય અર્પણ કરાવવું—પિતૃપાત્ર હાથમાં લઈ સર્વ અર્ઘ્યપાત્રોને યોગ્ય ક્રમે સંપૂર્ણ રીતે ગોઠવીને।

Verse 24

अधोमुखं च तत्पात्रं मन्त्रवत्स्थापयेत्ततः । आयुष्कामस्तु तत्तोयं लोचनाभ्यां न वीक्षयेत्

ત્યારબાદ મંત્રસહિત તે પાત્રને ઊંધું મૂકીને સ્થાપિત કરવું. દીર્ઘાયુ ઇચ્છનારએ તે જળને આંખોથી ન જોવું.

Verse 25

ततस्तु चन्दनादीनि दीपांतानि समाददेत् । ततः पाकं समादाय पृच्छेद्विप्रान्द्विजो त्तमान्

પછી ચંદન વગેરે થી લઈને દીપ સુધીના ઉપચાર ગ્રહણ કરવા. ત્યારબાદ પક્વ અન્ન લઈને દ્વિજ શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણોને વિધિ વિષે વિનયપૂર્વક પૂછવું.

Verse 26

अहमग्नौ करिष्यामि होमं पितृसमुद्भवम् । अनुज्ञा दीयतां मह्यमपसव्याश्रितस्य भोः

હું પિતૃઓના નિમિત્તે ઉત્પન્ન થયેલ આ હોમ અગ્નિમાં કરીશ. હે પૂજ્યજન, અપસવ્ય ભાવમાં સ્થિત મને અનુજ્ઞા આપો.

Verse 27

कुरुष्वेति च तैः प्रोक्ते गत्वाग्नि शरणं ततः । अग्नये कव्यवाहनाय स्वाहेति प्रथमाहुतिः

તેઓ ‘કરો’ એમ કહ્યા પછી તે અગ્નિનું શરણ ગયો. ‘કવ્યવાહન અગ્નયે સ્વાહા’—આ પ્રથમ આહુતિ છે.

Verse 28

सोमाय पितृमते स्वधेति च ततः परम् । हुतमन्नं च शेषं च श्राद्धार्हेभ्यः प्रदीयते

પછી ‘પિતૃપ્રિય સોમાય સ્વધા’ કહી આગળની આહુતિ આપવી. અગ્નિમાં હુત અન્ન તથા બાકી રહેલું અન્ન શ્રાદ્ધાર્હોને અર્પણ કરવું.

Verse 29

इष्टमन्नं ततो दत्त्वा पात्रमालभ्य संजपेत् । विप्रांगुष्ठं समादाय पाकमध्ये निधाय च

ત્યારબાદ ઇચ્છિત અન્ન દાન કરીને પાત્રને સ્પર્શ કરી મંદ સ્વરે મંત્ર જપવો. પછી બ્રાહ્મણનો અંગૂઠો લઈને પક્વ અન્નના મધ્યમાં પણ સ્થાપવો.

Verse 30

पृथिवी ते पात्रमादाय वैष्ण व्या च ऋचा तथा । स्वहस्तेन न वै दद्यात्प्रत्यक्षं लवणं तथा

પૃથ્વીને જ પાત્રરૂપે ગ્રહણ કરીને વૈષ્ણવી ઋચાનો ઉચ્ચાર કરવો. શ્રાદ્ધમાં પોતાના હાથથી પ્રત્યક્ષ મીઠું આપવું નહીં.

Verse 31

स्वहस्तेन च यद्दत्तं प्रत्यक्षलवणं नृप । तच्छ्राद्धं व्यर्थतां याति धृते दत्तेर्द्धभुक्तके । तृप्ताञ्ज्ञात्वा ततो विप्रानग्रे त्वन्नं परिक्षिपेत्

હે નૃપ! પોતાના હાથથી પ્રત્યક્ષ મીઠું આપવાથી તે શ્રાદ્ધ નિષ્ફળ બને છે. પીરસેલું અન્ન અર્ધું ભોજન થયા પછી, બ્રાહ્મણો તૃપ્ત છે એમ જાણી તેમની આગળ વિધાન મુજબ બાકી અન્ન મૂકવું.

Verse 32

अग्निदग्धाश्च ये जीवा येप्यदग्धाः कुले मम । भूमौ दत्तेन तृप्यंतु तृप्ता यांतु परां गतिम्

મારા કુળના જે જીવો અગ્નિદગ્ધ (દાહસંસ્કારિત) છે અને જે અદગ્ધ છે, તેઓ ભૂમિ પર અર્પિત દાનથી તૃપ્ત થાઓ; તૃપ્ત થઈ પરમ ગતિને પામો.

Verse 33

सकृत्सकृज्जलं दत्त्वा गायत्रीत्रितयं जपेत् । मधुवातेति संकीर्त्य ततः पृच्छेद्द्विजोत्तमान्

એક વાર અને ફરી જળ અર્પણ કરીને ત્રણ ગાયત્રીઓનો જપ કરવો. ‘મધુવાતા’ કહી પછી શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણોને (તૃપ્તિ વિષે) પૂછવું.

Verse 34

तृप्ताः स्थ इति राजेन्द्र अनुज्ञां प्रार्थयेत्ततः । बन्धूनां भोजनार्थाय शेषस्यान्नस्य भक्तिमान्

“શું તમે તૃપ્ત છો?” એમ પુછીને, હે રાજેન્દ્ર, પછી અનુમતિ માગવી; અને ભક્તિભાવથી બાકી રહેલું અન્ન સ્વજનોના ભોજનાર્થે વાપરવું।

Verse 35

उच्छिष्टसन्निधौ पश्चात्पितृवेदिं समाचरेत् । पितृविप्रासनस्थानां नोच्छिष्टं द्विजसन्निधौ

પછી ઉચ્છિષ્ટની નજીક પિતૃવેદિ-વિધિ કરવી; પરંતુ દ્વિજોની હાજરીમાં પિતૃ અને વિપ્રોના આસનસ્થાનો પાસે ઉચ્છિષ્ટ ન રાખવું।

Verse 36

ततो वेदिं समाधाय पैतृकीं दक्षिणाप्लवाम् । तस्यां दर्भान्समाधाय कुर्याच्चैवावनेजनम्

પછી દક્ષિણાભિમુખ પિતૃવેદિ યોગ્ય રીતે રચીને, તેમાં દર્ભા ગોઠવી, અવનેજન (શુદ્ધિ-પ્રક્ષાલન) કરવું।

Verse 37

विभक्त्या पूर्वया पश्चात्पिंडान्दद्याद्यथाक्रमम् । भूयोऽप्यत्र जलं दद्यात्पितृतीर्थेन पार्थिव । सूत्रं च प्रतिपिण्डे वै दयात्तेषु पृथक्पृथक्

વિધિ મુજબ વિભાગ કરીને ક્રમશઃ પિંડ અર્પણ કરવા; ફરી, હે પાર્થિવ, પિતૃતીથૅથી ત્યાં જળ અર્પણ કરવું; અને દરેક પિંડ પર અલગ અલગ સૂત્ર મૂકવું।

Verse 38

यः सूत्रं पूर्वपिण्डेषु सततं विनियोजयेत् । स विरोधं चरेत्तेषां त्रोटनाच्च परस्परम्

જે પૂર્વ પિંડોમાં સૂત્રને સતત જ લગાડે છે, તે તેમના વચ્ચે પરસ્પર વિરોધ ઊભો કરે છે; અને તેથી તૂટણ તથા વિભાજન થાય છે।

Verse 39

ततः संपूजयेत्सर्वान्पिंडान्यद्वद्द्विजोत्तमान् । आचम्य प्रक्षाल्य तथा हस्तौ पादौ च पार्थिव

ત્યારબાદ વિધિપૂર્વક સર્વ પિંડો તથા શ્રેષ્ઠ દ્વિજોની પૂજા કરવી. આચમન કરીને શુદ્ધ થઈ, હે રાજન, હાથ અને પગ પણ ધોવા.

Verse 40

नमस्कृत्य पितॄन्पश्चात्सुप्रोक्षितं ततः परम् । कृत्वा सव्येन राजेन्द्र याचयित्वा वराशिषः

પિતૃઓને નમસ્કાર કરીને, ત્યારબાદ પવિત્ર જળથી યોગ્ય રીતે પ્રોક્ષણ કરવું. હે રાજેન્દ્ર, સવ્ય (ડાબી) રીત મુજબ આગળ વધીને શુભ આશીર્વાદ યાચવા.

Verse 41

अक्षय्यसलिलं देयं षष्ठ्या चैव ततः परम् । पवित्राणि समादाय ऊर्ध्वं स्वधेति कीर्तयेत् । अस्तु स्वधेति तैरुक्ते पिंडोपरि परिक्षिपेत्

‘અક્ષય્ય-સલિલ’ અર્પણ કરવું અને ત્યારબાદ ષષ્ઠી ભાગ/ક્રમમાં પણ આપવું. પવિત્ર ધારણ કરીને ઊંચે સ્વરે ‘સ્વધા’ ઉચ્ચારવું. તેઓ ‘અસ્તુ સ્વધા’ કહે ત્યારે પિંડ ઉપર છાંટવું.

Verse 42

ततो मधु समादाय पायसं च तिलोदकम् । ऊर्जस्वेति च मन्त्रेण पितॄणामुपरिक्षिपेत् ओ

પછી મધુ, પાયસ અને તિલોદક લઈને ‘ઊર્જસ્વે’ મંત્રથી પિતૃઓ માટે (અર્પણ પર) છાંટવું.

Verse 43

उत्तानमर्घपात्रं तु कृत्वा दद्याच्च दक्षिणाम् । हिरण्यं देवतानां च पितॄणां रजतं तथा

અર્ઘ્યપાત્રને ઉપરમુખ રાખીને દક્ષિણા આપવી. દેવતાઓ માટે સોનું અને પિતૃઓ માટે તેમ જ ચાંદી આપવી.

Verse 44

ततः स्वस्त्युदकं दद्यात्पितृपूर्वं च सव्यतः । न स्त्रीभिर्न च बालेन नान्ये नैव च केनचित्

ત્યારબાદ પિતૃઓને પ્રથમ રાખીને ડાબી બાજુથી ‘સ્વસ્ત્યોદક’ અર્પણ કરવું. આ કર્મ સ્ત્રીઓથી, બાળકથી અથવા અન્ય કોઈથી (અધિકૃત કર્તાના સ્થાને) કરાવવું નહિ.

Verse 45

श्राद्धीयविप्रपात्रं च स्वयमेव प्रचालयेत्

અને શ્રાદ્ધમાં બ્રાહ્મણ ગ્રાહી માટેનું પાત્ર/વ્યવસ્થા પોતે જ સંભાળી અને ચલાવવી.

Verse 46

ततः कृतांजलिर्भूत्वा प्रार्थयेत्पार्थिवोत्तम । अघोराः पितरः सन्तु अस्मद्गोत्रं विवर्द्धताम्

પછી કરજોડીને, હે ઉત્તમ નૃપ, એવી પ્રાર્થના કરવી— “અમારા પિતૃઓ અઘોર, શાંત રહો; અમારું ગોત્ર/વંશ વધે-ફલે.”

Verse 47

दातारो नोऽभिवर्धंतां वेदाः सन्ततिरेव नः । श्रद्धा च नो मा व्यगमद्बहुधेयं च नोऽस्त्विति

“અમારા વચ્ચે દાતાઓ વધે; વેદો/વેદવિદ્યા અમારી પાસે સ્થિર રહે અને અમારી સંતતિપરંપરા ચાલતી રહે. અમારી શ્રદ્ધા કદી ન ખસે, અને વહેંચવા યોગ્ય સમૃદ્ધિ અમને પ્રાપ્ત થાઓ.”

Verse 48

अन्नं च नो बहु भवेदतिथींश्च लभेमद्दि । याचितारश्च नः सन्तु मा च याचिष्म कश्चन

“અમારે ત્યાં અન્ન બહુ રહે, અને સન્માન કરવા યોગ્ય અતિથિઓ અમને મળે. અમારે ત્યાં યાચકો રહે (જેથી અમે દાન આપી શકીએ), અને અમામાંથી કોઈ પણ કદી યાચક ન બને.”

Verse 49

एता एवाशिषः सन्तु विश्वेदेवाः प्रीयंतां ततः । स्वस्त्यर्थमुदकं दद्यात्पितृपूर्वं च सव्यतः

આ જ આશીર્વાદો સિદ્ધ થાઓ; વિશ્વેદેવો પ્રસન્ન થાઓ. ત્યારબાદ કલ્યાણાર્થે જળ અર્પણ કરવું—પ્રથમ પિતૃઓને, અને ડાબી બાજુથી.

Verse 51

पादावमर्दनं कृत्वा आसीमांतमनुव्रजेत् । बलिं च निक्षिपेत्तस्माद्भोजनं च समाचरेत्

પગનું મર્દન કરીને, મર્યાદા-સીમા સુધી આદરપૂર્વક અનુસરે. પછી ત્યાં બલિ મૂકે; ત્યારબાદ વિધિપૂર્વક ભોજન કરે.

Verse 52

मौनेन दृश्यते सूर्यो यावत्तावन्नराधिप

હે નરાધિપ! સૂર્ય જેટલો સમય દૃશ્ય રહે, તેટલો સમય મૌન ધારણ કરવું.

Verse 53

यश्चैवास्तमिते सूर्ये भुंक्ते च श्राद्धकृन्नरः । व्यर्थतां याति तच्छ्राद्धं तस्माद्भुंजीत नो निशि

શ્રાદ્ધ કરનાર પુરુષ સૂર્યાસ્ત પછી ભોજન કરે તો તે શ્રાદ્ધ નિષ્ફળ થાય; તેથી રાત્રે ભોજન ન કરવું.

Verse 224

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये श्राद्धकल्पे श्राद्धविधिवर्णनंनाम चतुर्विंशत्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः

આ રીતે શ્રી સ્કંદ મહાપુરાણની એકાશીતિસાહસ્રી સંહિતાના ષષ્ઠ નાગરખંડમાં, હાટકેશ્વર-ક્ષેત્રમાહાત્મ્યના શ્રાદ્ધકલ્પમાં ‘શ્રાદ્ધવિધિ-વર્ણન’ નામનો ૨૨૪મો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.