Adhyaya 57

Verse 1

। सूत उवाच । तस्मिन्क्षेत्रे तथादित्यः स्थापितो द्विजसत्तमाः । भीष्मेण ब्राह्मणेंद्राणां संमतेन तथात्मना

સૂત બોલ્યા—હે દ્વિજશ્રેષ્ઠો! તે પુણ્યક્ષેત્રમાં ભીષ્મે બ્રાહ્મણેન્દ્રોની સંમતિથી અને દૃઢ અંતઃસંકલ્પથી આદિત્યદેવની વિધિપૂર્વક પ્રતિષ્ઠા કરી।

Verse 2

शंतनोर्दयितः पुत्रो गांगेय इति विश्रुतः । आसीत्पुरा वरो नृणामूर्ध्वरेताः सुविश्रुतः

શંતનુનો પ્રિય પુત્ર ‘ગાંગેય’ તરીકે વિખ્યાત હતો; તે પ્રાચીનકালে મનુષ્યોમાં શ્રેષ્ઠ અને ઊર્ધ્વરેતા (બ્રહ્મચર્ય-તેજ) માટે સુપ્રસિદ્ધ હતો।

Verse 3

तस्यासीत्तुमुलं युद्धं भार्गवेण समं महत् । त्रयोविंशद्दिनान्येव देवासुररणोपमम् । अंबाकृते शितैः शस्त्रैरस्त्रैश्च तदनंतरम्

તેનું ભાર్గવ સાથે મહાન અને તુમુલ યુદ્ધ થયું; તે ત્રેવીસ દિવસ દેવાસુર-રણ સમાન ચાલ્યું. ત્યારબાદ અંબા માટે તેણે તીક્ષ્ણ શસ્ત્રો અને દિવ્યાસ્ત્રોથી પણ યુદ્ધ કર્યું।

Verse 4

ततो ब्रह्मादयो देवाः स्वयमेव व्यवस्थिताः । ताभ्यां निवारणार्थाय शांत्यर्थं सर्वदेहिनान् । गताश्च ते समुत्थाप्य पुनरेव त्रिविष्टपम्

પછી બ્રહ્મા આદિ દેવો સ્વયં ઉપસ્થિત થયા. તે બંનેને રોકવા અને સર્વ દેહધારીઓની શાંતિ માટે તેઓ ગયા, તેમને સંઘર્ષમાંથી ઉઠાવ્યા અને પછી ફરી ત્રિવિષ્ટપ (સ્વર્ગ) પરત ગયા।

Verse 5

अंबापि प्राप्य परमं गांगेयोत्थं पराभवम् । प्रविष्टा कोपरक्ताक्षी सुसमिद्धे हुताशने

અંબાએ પણ ગાંગેયના કારણે થયેલો પરમ પરાભવ પ્રાપ્ત કરીને, ક્રોધથી રક્ત થયેલી આંખો સાથે, સુપ્રજ્વલિત હુતાશનમાં (અગ્નિમાં) પ્રવેશ કર્યો।

Verse 6

भर्त्सयित्वा नदीपुत्रं बाष्पव्याकुललोचना । ततःप्रोवाच मध्यस्था वह्नेः कुरुपितामहम्

નદીપુત્રને ઠપકો આપી, આંસુથી વ્યાકુલ નેત્રોવાળી તે પછી અગ્નિના મધ્યમાં ઊભી રહી કુરુપિતામહ ભીષ્મને સંબોધી બોલી।

Verse 7

यस्माद्भीष्म त्वया त्यक्ता कामार्ताहं सुदुर्मते । तस्मात्तव वधायाशु भविष्यामि पुनः क्षितौ

હે ભીષ્મ, હે દુર્મતિ! કામાર્ત મને તું ત્યજી દીધેલી; તેથી તારા વધ માટે હું શીઘ્ર જ ફરી પૃથ્વી પર જન્મ લઈશ।

Verse 8

स्त्रीहत्यया समायुक्तस्त्वं च नूनं भविष्यसि । प्रमाणं यदि धर्मोऽत्र स्मृतिशास्त्रसमुद्भवः

તું પણ નિશ્ચયે સ્ત્રીહત્યાના પાપથી યુક્ત થશ—જો અહીં ધર્મનું પ્રમાણ સ્મૃતિશાસ્ત્રોમાંથી ઉત્પન્ન અધિકાર જ માનવામાં આવે।

Verse 9

ततः स घृणयाऽविष्टो भीष्मः कुरुपितामहः । मार्कंडेयं मुनिश्रेष्ठं पप्रच्छ विनयान्वितः

ત્યારે કરુણા અને પશ્ચાત્તાપથી આવૃત કુરુપિતામહ ભીષ્મે વિનયપૂર્વક મુનિશ્રેષ્ઠ માર્કંડેયને પ્રશ્ન કર્યો।

Verse 10

भगवन्काशिराजस्य सुतया मे प्रजल्पितम् । मम मृत्युकरं पापं सकलं ते भविष्यति

ભીષ્મ બોલ્યા: હે ભગવન! કાશીરાજની પુત્રી દ્વારા મને કહેવાયેલા વચનોને કારણે—મારા મૃત્યુનું કારણ બનનાર તે સર્વ પાપ ખરેખર મારા પર આવશે શું?

Verse 11

तत्किं स्याद्वाक्यमात्रेण नो वा ब्राह्मणसत्तम । अत्र मे संशयस्तत्त्वं यथावद्वक्तुमर्हसि

હે બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠ! શું માત્ર વચનમાત્રથી જ તે ફળ આપે છે કે નહિ? આ વિષયે મને સંશય છે; કૃપા કરીને યથાવત્ તત્ત્વ સાચું કહી સમજાવો।

Verse 12

श्रीमार्कंडेय उवाच । आक्षिप्तस्ताडितो वापि यमुद्दिश्य त्यजेदसून् । स्त्रीजनो वा द्विजो वापि तस्य पापं तु तद्भवेत्

શ્રી માર્કંડેયે કહ્યું—અપમાનિત કે માર પડ્યો હોવા છતાં, જેને ઉદ્દેશીને કોઈ પ્રાણ ત્યજે—સ્ત્રી હોય કે દ્વિજ—તો તે મૃત્યુનું પાપ કારણ બનેલા પર જ આવે છે।

Verse 13

स्त्रियं वा ब्राह्मणं वापि तस्मान्नैव प्रकोपयेत् । निघ्नंतं वा शपंतं वा यदीच्छेच्छुभमात्मनः

અતએવ સ્ત્રીને કે બ્રાહ્મણને કદી ક્રોધિત ન કરવો. તેઓ મારતા હોય કે શાપ આપતા હોય, તો પણ જે પોતાનું કલ્યાણ ઇચ્છે તે તેમના ક્રોધને વધુ ન ભડકાવે।

Verse 15

भीष्म उवाच । तदर्थं वद मे ब्रह्मन्प्रायश्चित्तं विशुद्धये । तपो वा यदि वा दानं व्रतं नियममेव वा

ભીષ્મે કહ્યું—હે બ્રહ્મન! તે માટે મારી શુદ્ધિ માટે પ્રાયશ્ચિત્ત કહો—તપ હોય કે દાન, વ્રત હોય કે નિયમપાલન।

Verse 16

मार्कंडेय उवाच । दशानां ब्राह्मणेंद्राणां यद्वधे पातकं स्मृतम् । तत्पापं स्त्रीवधे कृत्स्नं जायते भरतर्षभ

માર્કંડેયે કહ્યું—હે ભરતશ્રેષ્ઠ! દસ બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠોના વધમાં જે પાતક સ્મૃત છે, તે જ સંપૂર્ણ પાપ સ્ત્રીવધથી ઉત્પન્ન થાય છે।

Verse 17

तदत्र विषये दानं न तपो न व्रतादिकम् । तीर्थसेवां परित्यज्य तस्मात्त्वं तां समाचर

આ વિષયમાં તીર્થસેવા છોડીને દાન, તપ કે વ્રત વગેરે પર્યાપ્ત નથી; તેથી તું તે તીર્થસેવાનું જ આચરણ કર.

Verse 19

ततः क्रमात्समायातो भ्रममाणो महीतले । चमत्कारपुरे क्षेत्रे नानातीर्थसमाकुले

ત્યારબાદ પૃથ્વી પર ભ્રમણ કરતાં કરતાં તેઓ ક્રમશઃ અનેક તીર્થોથી યુક્ત ચમત્કારપુર ક્ષેત્રમાં આવી પહોંચ્યા.

Verse 20

अथापश्यन्महात्मा स सुपुण्यं तद्गयाशिरः । स्नात्वा श्राद्धं च विधिवद्यावच्छ्रद्धासम न्वितः

ત્યારબાદ તે મહાત્માએ પરમ પુણ્યશાળી ગયાશિરનાં દર્શન કર્યા અને સ્નાન કરીને પૂર્ણ શ્રદ્ધા સાથે વિધિવત શ્રાદ્ધ કર્યું.

Verse 21

चक्रे तावन्नभोवाणी वाक्यमेतदुवाच ह । भीष्मभीष्म महाबाहो नार्हस्त्वं श्राद्धजं विधिम्

ત્યારે જ આકાશવાણી થઈ અને તેણે આ વચન કહ્યું - "હે મહાબાહુ ભીષ્મ! હે ભીષ્મ! તું શ્રાદ્ધ કર્મ કરવાને યોગ્ય નથી."

Verse 22

कर्तुं स्त्रीहत्ययायुक्तस्तस्माच्छृणु वचो मम । शर्मिष्ठातीर्थमित्येव ख्यातं पातकनाशनम्

"કારણ કે તું સ્ત્રી-હત્યાના પાપથી યુક્ત છે, તેથી મારા વચન સાંભળ. 'શર્મિષ્ઠા તીર્થ' નામે પ્રખ્યાત એક તીર્થ છે જે પાપોનો નાશ કરનારું છે."

Verse 23

अस्मात्स्थानात्समीपस्थं वारुण्यां दिशि पुण्यकृत् । कृष्णांगारकषष्ठ्यां यो नरः स्नानं समाचरेत्

આ સ્થાનના નજીક, વારુણ (પશ્ચિમ) દિશામાં પુણ્યપ્રદ તીર્થ છે. કૃષ્ણપક્ષમાં ભૌમવારે આવતી ષષ્ઠી તિથિએ જે પુરુષ ત્યાં વિધિપૂર્વક સ્નાન કરે…

Verse 24

स स्त्रीहत्याकृतात्पापान्मुच्यते नात्र संशयः । तस्मादद्य दिने पुत्र भौमवारसमन्विता

તે સ્ત્રીહત્યાથી ઉત્પન્ન પાપોથી મુક્ત થાય છે—એમાં શંકા નથી. તેથી, પુત્ર, આજનો દિવસ ભૌમવારથી યુક્ત છે…

Verse 25

सैव षष्ठी तिथिः पुण्या तस्मात्तत्र द्रुतं व्रज । अहं तव पिता पुत्र शंतनुः पृथिवीपतिः

એ જ ષષ્ઠી તિથિ પવિત્ર છે; તેથી ત્યાં ઝડપથી જા. હું તારો પિતા છું, પુત્ર—પૃથ્વીપતિ શંતનુ.

Verse 26

स्त्रीहत्ययान्वितं ज्ञात्वा ततस्तूर्णमिहागतः । ततो भीष्मो द्रुतं गत्वा तत्र स्थाने समाहितः

તે સ્ત્રીહત્યાના પાપથી ભારિત છે એમ જાણી તે (શંતનુ) તરત અહીં આવ્યો. પછી ભીષ્મ પણ ઝડપથી ત્યાં ગયો અને તે સ્થાને મન એકાગ્ર કરીને સ્થિર થયો.

Verse 27

स्नानं कृत्वा ततः श्राद्धं चक्रे श्रद्धासमन्वितः । ततो भूयः समागत्य स तं प्रोवाच शतनुः

સ્નાન કરીને તેણે શ્રદ્ધાપૂર્વક શ્રાદ્ધ કર્યું. ત્યારબાદ ફરી આવીને શંતનુએ તેને કહ્યું.

Verse 28

विपाप्मा त्वं कुरुश्रेष्ठ संजातोऽसि न संशयः । तस्मान्निजं गृहं गच्छ राज्यचिंतां समाचर

હે કુરુશ્રેષ્ઠ! તું નિઃસંદેહ પાપમુક્ત થયો છે. તેથી પોતાના ગૃહે જા અને રાજ્યધર્મ તથા રાજ્યશાસનની જવાબદારીઓ નિભાવ.

Verse 29

ततः स विस्मयाविष्टो ज्ञात्वा तीर्थमनुत्तमम् । वासुदेवात्मिकामर्चां तथान्यां कुरुसत्तमः

પછી તે અનુક્રમ તીર્થને જાણી આશ્ચર્યથી ભરાઈ, કુરુસત્તમે ત્યાં વાસુદેવ-સ્વરૂપ અર્ચામૂર્તિ તથા બીજી એક દેવમૂર્તિ પણ સ્થાપી.

Verse 30

पारिजातमयीं मूर्तिं रवेर्लक्षणलक्षिताम् । सुप्रमाणां सुरूपां च श्रद्धापूतेन चेतसा

શ્રદ્ધાથી પવિત્ર થયેલા ચિત્તથી તેણે પારિજાતમયી જેવી એક દિવ્ય મૂર્તિ ઘડીને સ્થાપી; તે રવિ (સૂર્ય)ના લક્ષણચિહ્નોથી ચિહ્નિત, સુપ્રમાણ અને સૂરુપ હતી.

Verse 31

तथान्यत्स्थापयामास लिंगं देवस्य शूलिनः । दुर्गां च भक्तिसंयुक्तो विधिदृष्टेन कर्मणा

એ જ રીતે ભક્તિપૂર્વક, વિધિપ્રમાણે કર્મ કરીને તેણે શૂલધારી દેવ (શિવ)નું લિંગ સ્થાપ્યું અને દુર્ગાદેવીની પણ પ્રતિષ્ઠા કરી.

Verse 32

ततः सर्वान्समाहूय स विप्रान्पुरसंभवान् । प्रोवाच कौरवो भीष्मो विनयावनतः स्थितः

પછી તેણે નગરના સર્વ બ્રાહ્મણોને બોલાવ્યા. ત્યારબાદ વિનયથી નમ્ર બની, આદરપૂર્વક ઊભા રહી કૌરવ ભીષ્મે તેમને સંબોધ્યા.

Verse 33

मया विनिर्मितं विप्रा देवागारचतुष्टयम् । एतत्क्षेत्रे च युष्माकं दयां कृत्वा ममोपरि

હે વિપ્રો! મેં દેવતાઓનાં ચાર દેવાલય બનાવડાવ્યાં છે. આ પવિત્ર ક્ષેત્રમાં મારા પર દયા કરીને તેમનો ભાર તમે સ્વીકારી લો.

Verse 34

पालयध्वं प्रयास्यामि स्वगृहं प्रति सत्वरम् । प्रेरितः पितृभिर्दिव्यैः स्वर्गमार्गसमाश्रितैः

તમે આનું રક્ષણ અને પાલન કરો; હું ત્વરિત મારા ગૃહ તરફ પ્રસ્થાન કરીશ. સ્વર્ગમાર્ગમાં સ્થિત મારા દિવ્ય પિતૃઓની પ્રેરણાથી હું જઈ રહ્યો છું.

Verse 35

ब्राह्मणा ऊचुः । गच्छगच्छ कुरुश्रेष्ठ सुविश्रब्धः स्वमायया । वयं सर्वे करिष्यामो युष्मच्छ्रेयोऽभिवर्धनम्

બ્રાહ્મણોએ કહ્યું—જાઓ, જાઓ, હે કુરુશ્રેષ્ઠ! તમારી જ્ઞાનમય વ્યવસ્થાથી નિશ્ચિંત રહો. અમે સૌ તમારા કલ્યાણ અને પુણ્યવૃદ્ધિ માટે સર્વ કાર્ય કરીશું.

Verse 36

देवश्रेणिरियं राजन्या त्वयात्र विनिर्मिता । अस्याः पूजादिकं सर्वं करिष्यामः सदा वयम्

હે રાજન! આ દેવશ્રેણી અહીં તમે જ સ્થાપી છે. તેની પૂજા વગેરે સર્વ કર્તવ્યો અમે સદા કરીશું.

Verse 37

तवापि विनयं दृष्ट्वा परितुष्टा वयं नृप । सर्वान्प्रार्थय तस्मात्त्वं वरं स्वं मनसि स्थितम्

હે નૃપ! તમારો વિનય જોઈને અમે પ્રસન્ન છીએ. તેથી તમારા હૃદયમાં સ્થિત જે વર છે તે અમ સૌ પાસે માગો.

Verse 38

भीष्म उवाच । एष एव वरोऽस्माकं यत्संतुष्टा द्विजोत्तमाः । तथाप्याशु वचः कार्यं युष्मदीयं मयाधुना

ભીષ્મ બોલ્યા—શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો સંતોષ પામે, એ જ અમારો વર છે. તેમ છતાં તમારું વચન મને હમણાં જ તત્કાળ કરવું જોઈએ.

Verse 39

एतानि देवसद्मानि मदीयानि नरो भुवि । यो यं काममभिध्याय पूजयेच्छ्रद्धयाऽन्वितः । प्रसादादेव युष्माकं तस्य तत्स्यादसंशयम्

પૃથ્વી પરનાં આ દિવ્ય દેવાલય મારા જ છે. જે મનુષ્ય જે ઇચ્છાનું ધ્યાન કરીને શ્રદ્ધાપૂર્વક અહીં પૂજા કરે, તમારી કૃપાથી તેને તે ફળ નિઃસંદેહ પ્રાપ્ત થશે.

Verse 40

ब्राह्मणा ऊचुः । आदित्यस्य करिष्यामो यात्रां भाद्रपदे वयम् । सप्तम्यां सूर्यवारेण सर्वदैव समाहिताः

બ્રાહ્મણોએ કહ્યું—ભાદ્રપદ માસમાં અમે આદિત્યની યાત્રા કરીશું. રવિવારે આવતી સપ્તમી તિથિએ, અમે સદા સમાહિત અને ભક્તિપૂર્વક તે કરીશું.

Verse 41

तथा शिवस्य चाष्टम्यां चैत्रशुक्ले विशेषतः । चतुर्दश्यां महाभाग तव स्नेहान्न संशयः

એ જ રીતે શિવ માટે પણ—વિશેષ કરીને ચૈત્ર શુક્લ અષ્ટમીના દિવસે. અને ચતુર્દશી તિથિએ પણ, હે મહાભાગ, તમારા પ્રત્યેના સ્નેહથી—કોઈ સંશય નથી.

Verse 42

शयने बोधने विष्णोः संप्राप्ते द्वादशीदिने । विष्णोरपि च दुर्गायाः संप्राप्ते नवमीदिने

વિષ્ણુના શયન અને બોધન સમયે, જ્યારે દ્વાદશી તિથિ આવે; તેમજ નવમી તિથિ આવે ત્યારે—વિષ્ણુ તથા દુર્ગા માટે પણ (વ્રત-પૂજા) કરવામાં આવે છે.

Verse 43

आश्विने शुक्लपक्षे च गीतवादित्रनिस्वनैः । महोत्सवं तथा चित्रैर्हास्यलास्यैः पृथग्विधैः

આશ્વિન માસના શુક્લપક્ષમાં ગીતો અને વાદ્યોના ગુંજતા નાદ સાથે મહોત્સવ કરવો; વિવિધ ચિત્રવિનોદ, હાસ્ય અને નાનાવિધ નૃત્યોથી તે શોભિત થવો।

Verse 44

यस्तत्र मानवो नित्यं श्रद्धया परया युतः । करिष्यति च गीतादि स यास्यति परां गतिम्

જે ત્યાં મનુષ્ય નિત્ય પરમ શ્રદ્ધાથી યુક્ત થઈ ભજન-કીર્તન આદિ કરશે, તે પરમ ગતિને પ્રાપ્ત કરશે।

Verse 45

वयं तस्य भविष्यामः सदैव प्रीतमानसाः । प्रदास्यामस्तथा कामान्मनसा वांछितान्नृप

હે નૃપ! અમે સદા તેના પ્રત્યે પ્રસન્નમન રહીશું અને તેના મનમાં ઇચ્છિત કામનાઓ પણ તેને પ્રદાન કરીશું।

Verse 46

एवमुक्त्वाथ ते विप्राः स्वानि स्थानानि भेजिरे । भीष्मोऽपि हर्षसंयुक्तः स्वगृहं प्रस्थितस्ततः

આમ કહીને તે બ્રાહ્મણો પોતાના પોતાના સ્થાનો પર ગયા; અને ભીષ્મ પણ હર્ષથી યુક્ત થઈ ત્યારબાદ પોતાના ઘેર પ્રસ્થાન કર્યો।