Adhyaya 180

Verse 1

ऋषय ऊचुः । अत्यद्भुतमिदं सूत यत्त्वया समुदाहृतम् । ब्रह्मणा यत्कृतो यज्ञस्तत्र क्षेत्रे महात्मना

ઋષિઓએ કહ્યું—હે સૂત! તું જે વર્ણન કર્યું તે અતિ અદ્ભુત છે; તે પવિત્ર ક્ષેત્રમાં મહાત્મા બ્રહ્માએ યજ્ઞ કર્યો હતો।

Verse 2

अग्निष्टोमादयो यज्ञा ये वर्तन्ते धरातले । यष्टव्यस्तेषु यज्ञेषु स एव हि सुरेश्वरः

ધરાતલ પર થતા અગ્નિષ્ટોમ વગેરે યજ્ઞોમાં, તે યજ્ઞો કરનાર તરીકે નિશ્ચયે એ જ દેવેશ્વર યોગ્ય છે।

Verse 3

तेनैव यजता तत्र को हीष्टः प्रब्रवीहि नः । ऋत्विजः के स्थितास्तत्र यैस्तत्कर्म मखोद्भवम् । तत्प्रत्यक्षे कृतं सर्वमेतन्नः कौतुकं परम्

તેઓ પોતે ત્યાં યજ્ઞ કરતા હતા ત્યારે મુખ્યત્વે કયા દેવતાની ઇષ્ટિ થઈ? અમને કહો. ત્યાં કયા કયા ઋત્વિજ હાજર હતા, જેમના દ્વારા મખોદ્ભવ તે યજ્ઞકર્મ સંપન્ન થયું? આ બધું તેમના પ્રત્યક્ષમાં થયું—આ જ અમારું પરમ આશ્ચર્ય છે.

Verse 4

का चैव दक्षिणा दत्ता तेन तेषां द्विजन्मनाम् । कोऽध्वर्युर्विहितस्तत्र येन तद्यजनं कृतम्

અને તે દ્વિજન્મા પુરોહિતોને તેમણે કઈ દક્ષિણા આપી? તેમજ ત્યાં કોને અધ્વર્યુ તરીકે નિમવામાં આવ્યો, જેના દ્વારા તે યજન વિધિપૂર્વક સંપન્ન થયું?

Verse 5

को होता कश्च वाऽग्नीध्रः को ब्रह्मा तत्र संस्थितः । उद्गाता कः स्थितस्तत्र ह्याचार्यो यज्ञकर्मणि

ત્યાં હોતા કોણ હતા અને અગ્નીધ્ર કોણ? ત્યાં બ્રહ્મા (નિયામક પુરોહિત) તરીકે કોણ બિરાજમાન હતા? અને ઉદ્ગાતા કોણ હતા—યજ્ઞકર્મમાં આચાર્ય કોણ હતા?

Verse 6

सूत उवाच । अहं वः कीर्तयिष्यामि सर्वं यज्ञस्य संभवम् । वृत्तांतं यच्च तत्रस्थ माश्चर्यं द्विजपुंगवाः

સૂત બોલ્યા—હે દ્વિજપુંગવો! હું તે યજ્ઞની સંપૂર્ણ ઉત્પત્તિ અને વિસ્તારનું વર્ણન કરીશ, તેમજ ત્યાં બનેલા તે અદ્ભુત વર્તાંતને પણ કહેશ.

Verse 7

ये सदस्याः स्थितास्तत्र ऋत्विजश्च द्विजोत्तमाः । दक्षिणा याः प्रदत्ताश्च तेभ्यस्तेन महात्मना

ત્યાં હાજર રહેલા સભાસદો—ઋત્વિજ અને દ્વિજોત્તમ—તેમ સૌને તે મહાત્માએ યથોચિત દક્ષિણાઓ અર્પણ કરી.

Verse 8

यजता देवदेवेन ब्रह्मणाऽमिततेजसा । यज्ञकामं चतुर्वक्त्रं ज्ञात्वा देवः शतक्रतुः

જ્યારે દેવદેવ, અમિત તેજવાળા ચતુર્મુખ બ્રહ્મા યજ્ઞ કરી રહ્યા હતા, ત્યારે યજ્ઞસિદ્ધિની તેમની ઇચ્છા જાણી શતક્રતુ ઇન્દ્રે તે ધ્યાનમાં લઈ અનુરૂપ પ્રતિભાવ આપ્યો।

Verse 9

सर्वैः सुरगणैः सार्धं साहाय्यार्थमुपागतः । तथा च भगवाञ्छंभुः सर्वदेवगणैः सह

સહાય માટે તે સર્વ સૂરગણો સાથે ત્યાં આવ્યો. તેવી જ રીતે ભગવાન શંભુ (શિવ) પણ સર્વ દેવગણો સાથે ત્યાં પધાર્યા।

Verse 10

तान्दृष्ट्वाऽभ्यागतान्ब्रह्मा मर्त्यधर्मसमाश्रितान् । प्रोवाच विनयोपेतः कृतांजलिपुटः स्थितः

તેમને આવેલાં જોઈ બ્રહ્માએ મર્ત્યધર્મને અનુરૂપ શિષ્ટાચાર ધારણ કર્યો; હાથ જોડીને ઊભા રહી વિનયપૂર્વક બોલ્યા।

Verse 11

स्वागतं वः सुरश्रेष्ठाः प्रसादः क्रियतां मम । निविश्यतां यथान्यायं स्थानेषु रुचिरेषु च

હે સૂરશ્રેષ્ઠો, આપનું સ્વાગત છે; મારા પર પ્રસન્ન થાઓ. યોગ્ય ક્રમ પ્રમાણે આ રુચિર સ્થાનોમાં બેસો।

Verse 12

धन्योऽस्म्यनुगृहीतोऽस्मि यद्यूयं स्वयमागताः । मंत्राहूता यथा कृच्छ्रात्सर्वसत्रेषु गच्छथ

હું ધન્ય છું, અનુગ્રહિત છું, કારણ કે તમે સ્વયં આવ્યા છો; અન્ય મહાસત્રોમાં તો મંત્રથી બોલાવ્યા છતાં પણ કઠિનતાથી જ આવો છો।

Verse 13

देवा ऊचुः । येन यच्चात्र कर्तव्यं तच्छीघ्रं वद पद्मज । यज्ञे तव महाभाग तस्य तत्त्वं समादिश

દેવોએ કહ્યું—હે પદ્મજ! અહીં કોના દ્વારા શું કર્તવ્ય છે તે ત્વરિત કહો. હે મહાભાગ! તમારા યજ્ઞનું તત્ત્વ અને વિધાન અમને સમ્યક્ ઉપદેશો.

Verse 14

ब्रह्मोवाच । विश्वकर्मन्द्रुतं गच्छ यज्ञमण्डपसिद्धये । पत्नीशालां ततश्चैव यज्ञवेदीस्तथैव च

બ્રહ્માએ કહ્યું—હે વિશ્વકર્મા! યજ્ઞમંડપની સિદ્ધિ માટે તાત્કાલિક જા. પછી પત્નીશાળા તથા યજ્ઞવેદીઓ પણ યથાવિધિ બનાવ.

Verse 15

कुण्डानि चैव सर्वाणि यथास्थानेषु कारय । यज्ञपात्राणि सर्वाणि ग्रहाश्च चमसास्तथा

બધાં કુંડો તેમના યોગ્ય સ્થાનોમાં કરાવ. અને યજ્ઞનાં સર્વ પાત્રો—ગ્રહો તથા ચમસ (કલછીઓ)—પણ સમ્યક્ તૈયાર કરાવ.

Verse 16

यूपाश्च यत्प्रमाणेन कर्तव्याः सचषालकाः । पचनार्थं तथा गर्ताः कर्तव्या यत्प्रमाणतः

યૂપો (યજ્ઞસ્તંભો) નિર્ધારિત પ્રમાણ મુજબ, ઉપાંગો સહિત બનાવવાના. તેમજ પકાવા માટેના ગર્તો (ખાડા) પણ યોગ્ય માપ મુજબ કરવાના.

Verse 17

इष्टिकानां सहस्राणि दश चाष्टशतानि च । कर्तव्यानि त्वया शीघ्रं चयनानीति सत्वरम्

દસ હજાર ઇષ્ટિકાઓ અને વધુ આઠસો—આ બધું તારે ત્વરિત બનાવવું છે; વેદી-ચયન માટે તરત તૈયાર કર.

Verse 18

तथा हिरण्मयश्चापि पुरुषः कार्य एव हि । तथेत्युक्ता ततस्त्वष्टा शीघ्राच्छीघ्रतरं ययौ

“સુવર્ણમય પુરુષ-પ્રતિમા પણ અવશ્ય બનાવવી.” એમ કહ્યે ત્વષ્ટાએ “તથાસ્તુ” કહી અતિશય વેગથી પ્રસ્થાન કર્યું.

Verse 19

ततस्तु पद्मजः प्राह देवाचार्यं बृह स्पतिम् । बृहस्पते त्वमानीहि यज्ञार्हानृत्विजोऽखिलान्

પછી કમળજ બ્રહ્માએ દેવગુરુ બૃહસ્પતિને કહ્યું—“હે બૃહસ્પતે, યજ્ઞયોગ્ય સર્વ ઋત્વિજોને અહીં લઈ આવ.”

Verse 20

यावत्षोडशसंख्याश्च नान्यस्यैतद्धि युज्यते । त्वया शक्र सदा कार्या शुश्रूषा च द्विजन्मनाम्

“તેઓ સોળ સંખ્યામાં જ હોવા જોઈએ; અન્ય કોઈ વ્યવસ્થા યોગ્ય નથી. અને હે શક્ર, તારે સદા દ્વિજોની સેવા-શુશ્રૂષા કરવી.”

Verse 21

हस्तपादावमर्द्दश्च श्रांतानां पृष्ठमर्द्दनम् । धनाध्यक्ष त्वया देया दक्षिणा कालसंभवा

“થાકેલાંના હાથ-પગ દબાવ અને તેમની પીઠનું મર્દન કર. અને હે ધનાધ્યક્ષ, યોગ્ય સમયે તારે દક્ષિણા આપવી.”

Verse 22

सुवस्त्राणि हिरण्यं च तथान्यद्वापि वांछितम् । त्वया विष्णो सदा कार्यं कृत्याकृत्यपरीक्षणम्

“ઉત્તમ વસ્ત્રો, સોનું અને જે કંઈ ઇચ્છિત હોય તે આપ. અને હે વિષ્ણુ, તારે સદા કર્તવ્ય-અકર્તવ્યનું પરીક્ષણ કરવું.”

Verse 23

युक्तं कृतमथो नैव सावधानेन सर्वदा । लोकपालाश्च ये सर्वे रक्षंतु सकला दिशः । भूतप्रेतपिशाचानां प्रवेशं राक्षसोद्भवम्

કોઈ કાર્ય અયોગ્ય રીતે ન થાય; સદા સાવધાન રહો. સર્વ લોકપાલો સર્વ દિશાઓનું રક્ષણ કરે અને ભૂત‑પ્રેત‑પિશાચ તથા રાક્ષસોદ્ભવ અશુભ શક્તિઓનો પ્રવેશ રોકે।

Verse 24

यो यं कामयते कामं किंचिद्वस्त्रं धनं च वा । विचार्य तस्य तद्देयं सर्वयज्ञाधिपेन तु

જે જે ઇચ્છે—વસ્ત્ર હોય કે ધન—તેની ઇચ્છા યોગ્ય રીતે વિચાર્યા પછી, સર્વયજ્ઞાધિપતિ પ્રભુએ તેને તે જ આપવું જોઈએ।

Verse 25

आदित्या वसवो रुद्रा विश्वेदेवा मरुद्गणाः । भवंतु परिवेष्टारो भोक्तुकामजनस्य च

આદિત્ય, વસુ, રુદ્ર, વિશ્વેદેવ અને મરુદ્ગણ—ભોગ ગ્રહણ કરવા ઇચ્છનાર જન માટે પરોસનાર સેવક બની રહે।

Verse 26

एतस्मिन्नंतरे प्राप्तो विश्वकर्मा त्वरान्वितः । अब्रवीत्पंकजभवं संसिद्धो यज्ञमण्डपः

આ દરમિયાન વિશ્વકર્મા ઉતાવળથી આવી પંકજભવ (બ્રહ્મા)ને બોલ્યા—“યજ્ઞમંડપ સંપૂર્ણ રીતે તૈયાર છે।”

Verse 27

सर्वमन्यत्समादिष्टं यत्त्वयोक्तं चतुर्मुख

હે ચતુર્મુખ! તમે જે કહ્યું હતું તે મુજબ બાકીનું બધું પણ યોગ્ય રીતે ગોઠવાઈ ગયું છે।

Verse 28

ततो बृहस्पतिः प्राह समभ्येत्य पितामहम् । समानीता मया देव ब्राह्मणा यज्ञकर्मणि

ત્યારે બૃહસ્પતિ પિતામહ બ્રહ્મા પાસે જઈ બોલ્યા— “હે દેવ! યજ્ઞકર્મ માટે મેં બ્રાહ્મણોને અહીં લાવ્યા છે।”

Verse 29

विप्राः षोडशसंख्याश्च ऋत्विक्कर्मणि योजय । स्वयं परीक्ष्य देवेश यज्ञकर्मप्रसिद्धये

“સોળ વિપ્રોને ઋત્વિકોના કર્તવ્યોમાં નિયુક્ત કરો; હે દેવેશ! તમે સ્વયં તપાસીને, જેથી યજ્ઞકર્મ સુપ્રસિદ્ધ રીતે સિદ્ધ થાય।”

Verse 30

ततो ब्रह्मा स्वयं दृष्ट्वा तान्परीक्ष्य प्रयत्नतः । ऋत्विक्त्वे च नियोज्याथ ततश्चक्रे तदर्हणम्

પછી બ્રહ્માએ સ્વયં તેમને જોઈ પ્રયત્નપૂર્વક તપાસ્યા; ઋત્વિજપદે નિયુક્ત કરીને, ત્યારબાદ તેમનું યોગ્ય અર્હણ-સત્કાર કર્યું।

Verse 31

ऋषय ऊचुः । ऋत्विजां चैव सर्वेषां सूत नामानि कीर्तय । येन यो विहितस्तत्र पदार्थः सूत तं वद

ઋષિઓએ કહ્યું— “હે સૂત! સર્વ ઋત્વિજોના નામો કીર્તન કર; અને હે સૂત, ત્યાં કોને કયો પદ અને વિશેષ કાર્ય નિર્ધારિત થયું હતું, તે કહો।”

Verse 32

सूत उवाच । भृगुर्हौत्रे ततस्तेन वृतो ब्राह्मणसत्तमाः । मैत्रावरुणसंज्ञस्तु तथैव च्यवनो मुनिः

સૂતે કહ્યું— “હોતૃ પદ માટે બ્રાહ્મણોમાં શ્રેષ્ઠ ભૃગુ પસંદ થયા; અને મૈત્રાવરુણ પદ માટે એ જ રીતે મુનિ ચ્યવન નિયુક્ત થયા।”

Verse 33

अच्छावाको मरीचिश्च ग्रावस्तुद्गालवो मुनिः । पुलस्त्यश्च तथा ऽध्वर्युः प्रस्थातात्रिश्च संस्थितः

ત્યાં મરીચિ અચ્છાવાક બન્યા, મુનિ ગાલવ ગ્રાવસ્તુત્ તરીકે નિમાયા, પુલસ્ત્ય અધ્વર્યુ થયા અને અત્રિ પ્રસ્થાતૃ રૂપે પ્રતિષ્ઠિત થયા।

Verse 34

तत्र रैभ्यो मुनिर्नेष्टा तत्रोन्नेता सनातनः । ब्रह्मा च नारदो गर्गो ब्राह्मणाच्छंसिरेव च

ત્યાં મુનિ રૈભ્ય નેષ્ટા બન્યા અને સનાતન ઉન્નેતા થયા. બ્રહ્મા, નારદ, ગર્ગ તથા બ્રાહ્મણાચ્છંસિ પુરોહિત પણ ત્યાં હાજર અને નિયુક્ત હતા।

Verse 35

आग्नीध्रश्च भरद्वाजो होता पाराशरस्तथा । तथैव तत्र क्षेत्रे च उद्गाता गोभिलो मुनिः

ભરદ્વાજ આગ્નીધ્ર બન્યા અને પારાશર હોતા થયા. એ જ પવિત્ર ક્ષેત્રમાં મુનિ ગોભિલ ઉદ્ગાતા બન્યા।

Verse 36

तथैव कौथुमो जज्ञे प्रस्तौता यज्ञकर्मणि । शांडिल्यः प्रतिहर्त्ता च सुब्रह्मण्यस्तथांगिराः

એ જ રીતે યજ્ઞકર્મમાં કૌથુમ પ્રસ્તોતા બન્યા. શાંડિલ્ય પ્રતિહર્તા થયા અને અંગિરા સુબ્રહ્મણ્ય પુરોહિત પણ બન્યા।

Verse 37

तस्य यज्ञस्य सिद्ध्यर्थमित्येते षोडशर्त्विजः । वस्त्राभरणशोभाढ्या विनयेन कृताश्च ते

તે યજ્ઞની સિદ્ધિ માટે આ સોળ ઋત્વિજ નિમાયા—ઉત્તમ વસ્ત્રો અને આભૂષણોથી શોભિત તથા વિનયથી યુક્ત।

Verse 38

ततः कृत्वा स्वयं ब्रह्मा सर्वेषामर्हणक्रियाम् । गृह्योक्तेन विधानेन ततः प्रोवाच सादरम्

ત્યારબાદ સ્વયં બ્રહ્માએ ગૃહ્યપરંપરામાં કહેલા વિધાન મુજબ સર્વનો અર્હણ-સત્કાર કર્યો અને પછી સાદર ભાવથી તેમને સંબોધીને કહ્યું।

Verse 39

एषोऽह शरणं प्राप्तो युष्माकं द्विजसत्तमाः । अनुगृह्णीत मां सर्वे दीक्षायै यज्ञकर्मणः

હે દ્વિજસત્તમો! હું આપની શરણમાં આવ્યો છું. આપ સૌ મારી ઉપર અનુગ્રહ કરો, જેથી આ યજ્ઞકર્મ માટે મને દીક્ષા પ્રાપ્ત થાય।

Verse 180

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे ब्रह्मयज्ञोपाख्याने यज्ञमण्ड पप्राप्तब्राह्मणसत्कारपूर्वकर्त्विगादिस्थानयोजनापूर्वकाध्वरकर्मारंभोनामाशीत्युत्तरशततमोऽध्यायः

આ રીતે શ્રી સ્કંદ મહાપુરાણની એકાશીતિસાહસ્રી સંહિતાના ષષ્ઠ નાગરખંડમાં બ્રહ્મયજ્ઞોપાખ્યાન અંતર્ગત ‘યજ્ઞમંડપે આવેલા બ્રાહ્મણોના સત્કાર, ઋત્વિજાદિની સ્થાનયોજના અને અધ્વરકર્મનો આરંભ’ નામનો ૧૮૦મો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।