Adhyaya 192

Verse 1

सूत उवाच । अथ श्रुत्वा महानादं वाद्यानां समुपस्थितम् । नारदः सम्मुखः प्रायाज्ज्ञात्वा च जननीं निजाम्

સૂત બોલ્યા—ત્યારે ત્યાં એકત્ર થયેલા વાદ્યોનો મહાન નાદ સાંભળી, નારદે પોતાની જનનીને ઓળખીને સીધા સમ્મુખ આગળ વધ્યા।

Verse 2

प्रणिपत्य स दीनात्मा भूत्वा चाश्रुपरिप्लुतः । प्राह गद्गदया वाचा कण्ठे बाष्पसमावृतः

તે નમસ્કાર કરીને દીનહૃદય થયો; આંસુઓથી ભીંજાઈ, ગળું રડવાથી ભરાઈ ગયેલ હોવાથી ગદગદ વાણીમાં બોલ્યો।

Verse 3

आत्मनः शापरक्षार्थं तस्याः कोपविवृद्धये । कलिप्रियस्तदा विप्रो देवस्त्रीणां पुरः स्थितः

પોતાને શાપથી બચાવવા અને તેણીના ક્રોધને વધુ વધારવા માટે, ત્યારે કલિપ્રિય બ્રાહ્મણ દેવસ્ત્રીઓની સામે ઊભો રહ્યો।

Verse 4

मेघगम्भीरया वाचा प्रस्खलंत्या पदेपदे । मया त्वं देवि चाहूता पुलस्त्येन ततः परम्

મેઘ જેવી ગંભીર વાણીમાં, પગલે પગલે બોલવામાં અડખળાતો તે બોલ્યો—“હે દેવી, મેં તમને આહ્વાન કર્યું; ત્યાર પછી પુલસ્ત્યે પણ (તમને) આહ્વાન કર્યું।”

Verse 5

स्त्रीस्वभावं समाश्रित्य दीक्षाकालेऽपि नागता

સ્ત્રીસ્વભાવને બહાનું બનાવી તે સ્ત્રી દીક્ષા-કાળે પણ ત્યાં આવી નહિ.

Verse 6

ततो विधेः समादेशाच्छक्रेणान्या समाहृता । काचिद्गोपसमुद्भूता कुमारी देव रूपिणी

પછી વિધાતાના (બ્રહ્માના) આદેશથી શક્રે (ઇન્દ્રે) બીજી કન્યાને લાવી—ગોપકુલમાં જન્મેલી, અવિવાહિતા, દેવરૂપા.

Verse 7

गोवक्त्रेण प्रवेश्याथ गुह्यमार्गेण तत्क्षणात् । आकर्षिता महाभागे समानीताथ तत्क्षणात्

ગાયના મુખથી ગુપ્ત માર્ગે તત્ક્ષણે પ્રવેશ કરીને, હે મહાભાગ, તેણીને ખેંચી તરત જ (વિધિમાં) લાવવામાં આવી.

Verse 8

सा विष्णुना विवाहार्थं ततश्चैवानुमोदिता । ईश्वरेण कृतं नाम गायत्री च तवानुगम्

પછી વિવાહાર્થે વિષ્ણુએ તેણીને અનુમોદન આપ્યું; અને ઈશ્વરે તેનું નામ ‘ગાયત્રી’ રાખ્યું, તારી અનુગામિની થવા માટે.

Verse 9

ब्राह्मणैः सकलैः प्रोक्तं ब्राह्मणीति भवत्वियम् । अस्माकं वचनाद्ब्रह्मन्कुरु हस्तग्रहं विभो

સર્વ બ્રાહ્મણોએ કહ્યું—‘આ બ્રાહ્મણી કહેવાય.’ તેથી, હે બ્રહ્મન, અમારા વચનથી, હે વિભો, તેનો હસ્તગ્રહણ (વિવાહવિધિ) કરો.

Verse 10

देवैः सर्वैः स सम्प्रोक्तस्ततस्तां च वराननाम् । ततः पत्न्युत्थधर्मेण योजयामास सत्वरम्

સર્વ દેવોએ સંબોધ્યા પછી તેણે તે સુમુખી કન્યાને સ્વીકારી અને પત્નીજન્ય ધર્મ અનુસાર તત્કાળ તેને પોતાના સાથે જોડીને લીધા।

Verse 11

किं वा ते बहुनोक्तेन पत्नीशालां समागता । रशना योजिता तस्या गोप्याः कट्यां सुरेश्वरि

વધુ શું કહું? તેણીને અંતઃપુર (પત્નીશાળા)માં લાવવામાં આવી; હે સুরેશ્વરી, તે ગોપીની કમરે રશના-કરધણી બાંધવામાં આવી।

Verse 12

तद्दृष्ट्वा गर्हितं कर्म निष्क्रांतो यज्ञमण्डपात् । अमर्ष वशमापन्नो न शक्तो वीक्षितुं च ताम्

તે નિંદનીય કર્મ જોઈને તે યજ્ઞમંડપમાંથી બહાર નીકળી ગયો; રોષથી આવૃત થઈ તે તેણીને જોવામાં પણ અસમર્થ રહ્યો।

Verse 13

एतज्ज्ञात्वा महाभागे यत्क्षमं तत्समाचर । गच्छ वा तिष्ठ वा तत्र मण्डपे धर्मवर्जिते

આ જાણીને, હે મહાભાગ, જે યોગ્ય હોય તે જ આચરો; ઇચ્છા હોય તો જાઓ, અથવા ત્યાં જ રહો—તે ધર્મવર્જિત મંડપમાં।

Verse 14

तच्छ्रुत्वा सा तदा देवी सावित्री द्विजसत्तमाः । प्रम्लानवदना जाता पद्मिनीव हिमागमे

તે સાંભળીને, હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ, દેવી સાવિત્રીનું મુખ મ્લાન થયું—જેમ શિયાળો આવે ત્યારે કમળિની મ્લાન થાય.

Verse 15

लतेव च्छिन्नमूला सा चक्रीव प्रियविच्युता । शुचिशुक्लागमे काले सरसीव गतोदका

તે મૂળથી કપાયેલી લતા જેવી, પ્રિયથી વિયોગ પામેલી ચક્રવાકી જેવી; અને શુચિ-શુક્લ ઋતુ આવે ત્યારે જળ વિહોણું સરોવર જેવી બની ગઈ.

Verse 16

प्रक्षीणचन्द्रलेखेव मृगीव मृगवर्जिता । सेनेव हतभूपाला सतीव गतभर्तृका

તે ક્ષીણ થતી ચંદ્રકલાની જેમ, મૃગ વિના મૃગી જેવી; રાજા હણાયેલ સેના જેવી, અને પતિ ગુમાવેલી સતી જેવી દેખાઈ.

Verse 17

संशुष्का पुष्पमालेव मृतवत्सैव सौरभी । वैमनस्यं परं गत्वा निश्चलत्वमुपस्थिताम् । तां दृष्ट्वा देवपत्न्यस्ता जगदुर्नारदं तदा

તે સુકાઈ ગયેલી પુષ્પમાળા જેવી, મરેલા વાછરડાવાળી ગાય જેવી હતી. પરમ ઉદાસીનતામાં પડી તે નિશ્ચલ બની ગઈ. તેને એમ જોઈ દેવપત્નીઓએ ત્યારે નારદને કહ્યું.

Verse 18

धिग्धिक्कलिप्रिय त्वां च रागे वैराग्यकारकम् । त्वया कृतं सर्वमेतद्विधेस्तस्य तथान्तरम्

ધિક્કાર છે તને, હે ‘કલિપ્રિય’! જ્યાં રાગ હોવો જોઈએ ત્યાં વૈરાગ્ય ઉપજાવનાર! આ બધું તારા કર્તૃત્વથી થયું છે, અને વિધાતાના તે નિયમમાં પણ તું ભંગ પાડી દીધો છે.

Verse 19

गौर्युवाच । अयं कलिप्रियो देवि ब्रूते सत्यानृतं वचः । अनेन कर्मणा प्राणान्बिभर्त्येष सदा मुनिः

ગૌરીએ કહ્યું—હે દેવી! આ ‘કલિપ્રિય’ સત્ય અને અસત્ય મિશ્ર વચન બોલે છે. આ જ કર્મથી આ મુનિ સદા પોતાના પ્રાણો ધારણ કરે છે.

Verse 20

अहं त्र्यक्षेण सावित्रि पुरा प्रोक्ता मुहुर्मुहुः । नारदस्य मुनेर्वाक्यं न श्रद्धेयं त्वया प्रिये । यदि वांछसि सौख्यानि मम जातानि पार्वति

હે સાવિત્રી, ત્રિનેત્રધારીએ મને પૂર્વે વારંવાર કહ્યું હતું— ‘પ્રિયે, નારદ મુનિના વચનો પર તું શ્રદ્ધા ન રાખ. હે પાર્વતી, જો તને મારાથી ઉત્પન્ન સુખ જોઈએ તો.’

Verse 21

ततःप्रभृति नैवाहं श्रद्दधेऽस्य वचः क्वचित् । तस्माद्गच्छामहे तत्र यत्र तिष्ठति ते पतिः

ત્યાંથી પછી મેં ક્યારેય તેના વચનો પર વિશ્વાસ રાખ્યો નથી. તેથી ચાલો, જ્યાં તારો પતિ રહે છે ત્યાં જઈએ.

Verse 22

स्वयं दृष्ट्वैव वृत्तांतं कर्तव्यं यत्क्षमं ततः । नात्रास्य वचनादद्य स्थातव्यं तत्र गम्यताम्

બધી વાત પોતાની આંખે જોઈને પછી જે યોગ્ય હોય તે કરશું. આજે તેના વચનના આધાર પર અહીં રહેવું નહીં; ત્યાં જવું જોઈએ.

Verse 23

सूत उवाच । गौर्या स्तद्वचनं श्रुत्वा सावित्री हर्षवर्जिता । मखमण्डपमुद्दिश्य प्रस्खलन्ती पदेपदे

સૂત બોલ્યા— ગૌરીના વચન સાંભળીને સાવિત્રી આનંદવિહોણી થઈ. તે યજ્ઞમંડપ તરફ નીકળી, પરંતુ પગલે પગલે લથડતી રહી.

Verse 24

प्रजगाम द्विजश्रेष्ठाः शून्येन मनसा तदा । प्रतिभाति तदा गीतं तस्या मधुरमप्यहो

હે દ્વિજશ્રેષ્ઠો, તે ત્યારે શૂન્ય મનથી આગળ વધતી ગઈ. તેની મધુર ગાન પણ તે સમયે અજીબ રીતે બદલાયેલું લાગ્યું.

Verse 25

कर्णशूलं यथाऽयातमसकृद्द्विजसत्तमाः । वन्ध्यवाद्यं यथा वाद्यं मृदंगानकपूर्वकम्

હે દ્વિજશ્રેષ્ઠો, તે ધ્વનિ તેના કાનમાં વારંવાર કર્ણશૂલની જેમ ચુભતી રહી—મૃદંગ અને આનક સાથે હોવા છતાં તે વાદ્ય વંધ્ય, નિરાનંદ લાગ્યું।

Verse 26

प्रेतसंदर्शनं यद्वन्मर्त्यं तत्सा महासती । वीक्षितुं न च शक्रोति गच्छमाना तदा मखे

જેમ પ્રેતદર્શન મર્ત્યને અસહ્ય હોય, તેમ મહાસતી સાવિત્રી યજ્ઞ તરફ જતા ત્યાંનું દૃશ્ય જોવા સમર્થ ન થઈ।

Verse 27

शृंगारं च तथांगारं मन्यते सा तनुस्थितम् । वाष्पपूर्णेक्षणा दीना प्रजगाम महासती

તેણે પોતાના દેહ上的 શૃંગારને પણ દહતા અંગાર સમાન માન્યો. આંસુભરી આંખો સાથે દીન બની તે મહાસતી આગળ વધતી ગઈ।

Verse 28

ततः कृच्छ्रात्समासाद्य सैवं तं यज्ञमंडपम् । कृच्छ्रात्कारागृहं तद्वद्दुष्प्रेक्ष्यं दृक्पथं गतम्

પછી તે ભારે કષ્ટથી એ જ યજ્ઞમંડપે પહોંચી. કારાગૃહ સમાન દुष્પ્રેક્ષ્ય બની તે તેની દૃષ્ટિપથમાં આવ્યું—જોયે તો દુઃખદ।

Verse 29

अथ दृष्ट्वा तु संप्राप्तां सावित्रीं यज्ञमण्डपम् । तत्क्षणाच्च चतुर्वक्त्रः संस्थितोऽधोमुखो ह्रिया

સાવિત્રી યજ્ઞમંડપે આવી પહોંચી છે એમ જોઈ, તે ક્ષણે જ ચતુર્મુખ બ્રહ્મા લજ્જાથી મુખ નીચે કરી ઊભા રહ્યા।

Verse 30

तथा शम्भुश्च शक्रश्च वासुदेवस्तथैव च । ये चान्ये विबुधास्तत्र संस्थिता यज्ञमंडपे

ત્યાં યજ્ઞમંડપમાં શંભુ (શિવ), શક્ર (ઇન્દ્ર) અને વાસુદેવ પણ હાજર હતા; અન્ય દેવગણ પણ ત્યાં સ્થિત હતા।

Verse 31

ते च ब्राह्मणशार्दूलास्त्यक्त्वा वेदध्वनिं ततः । मूकीभावं गताः सर्वे भयसंत्रस्तमानसाः

તે વાઘસમાન બ્રાહ્મણોએ વેદપાઠનો ધ્વનિ છોડીને, ભયથી કંપિત મનવાળા સૌ મૌન થઈ ગયા।

Verse 32

अथ संवीक्ष्य सावित्री सपत्न्या सहितं पतिम् । कोपसंरक्तनयना परुषं वाक्यमब्रवीत्

પછી સાવિત્રી સહપત્ની સાથે પોતાના પતિને જોઈ, ક્રોધથી લાલ થયેલી આંખો સાથે કઠોર વચન બોલી।

Verse 33

सावित्र्युवाच । किमेतद्युज्यते कर्तुं तव वृद्ध तमाकृते । ऊढवानसि यत्पत्नीमेतां गोपसमुद्भवाम्

સાવિત્રી બોલી—હે વૃદ્ધ, આવા સ્વરૂપવાળા તને આ કરવું શું શોભે? કે તું ગોપસમુદાયમાં જન્મેલી આ સ્ત્રીને પત્ની તરીકે સ્વીકારી છે!

Verse 34

उभयोः पक्षयोर्यस्याः स्त्रीणां कांता यथेप्सिताः । शौचाचारपरित्यक्ता धर्मकृत्यपराङ्मुखाः

તેના બંને વંશપક્ષોમાં સ્ત્રીઓના પ્રિય પુરુષો મનગમતું વર્તે છે; શૌચ અને સદાચાર ત્યજી તેઓ ધર્મકર્તવ્યથી વિમુખ થયા છે।

Verse 35

यदन्वये जनाः सर्वे पशुधर्मरतोत्सवाः । सोदर्यां भगिनीं त्यक्त्वा जननीं च तथा पराम्

જેનાં વંશમાં સર્વે લોકો પશુધર્મમાં રત રહે છે; સગી બહેનને ત્યજી, તેમજ જનની અને અન્યને પણ પરિત્યાગ કરે છે.

Verse 36

तस्याः कुले प्रसेवंते सर्वां नारीं जनाः पराम् । यथा हि पशवोऽश्नंति तृणानि जलपानगाः

તેના કુળમાં લોકો સંયમ વિના દરેક સ્ત્રી પાસે જાય છે; જેમ પાણી પીવા જતા પશુઓ માર્ગમાં તૃણ ચરી લે છે.

Verse 37

तद्वदस्याः कुलं सर्वं तक्रमश्राति केवलम्

તદ્રূপ તેના સમગ્ર કુળમાં લોકો માત્ર છાશ પર જ જીવતા રહે છે; આ તેમની ક્ષીણ સ્થિતિનું ચિહ્ન છે.

Verse 38

कृत्वा मूत्रपुरीषं च जन्मभोगविवर्जितम् । नान्यज्जानाति कर्तव्यं धर्मं स्वोदरसं श्रयात्

જીવનને મૂત્ર-પુરીષ સુધી સીમિત કરી, જન્મનો હેતુ અને ઉચ્ચ ભોગથી વંચિત થઈ, તે પોતાના પેટની સેવા કરતો ‘ધર્મ’ સિવાય બીજું કર્તવ્ય જાણતો નથી.

Verse 39

अन्त्यजा अपि नो कर्म यत्कुर्वन्ति विगर्हितम् । आभीरास्तच्च कुर्वंति तत्किमेतत्त्वया कृतम्

આવું નિંદનીય કર્મ તો અંત્યજ પણ નથી કરતા; પરંતુ આભીર લોકો કરે છે. તો પછી તું આ કેમ કર્યું?

Verse 40

अवश्यं यदि ते कार्यं भार्यया परया मखे । त्वया वा ब्राह्मणी कापि प्रख्याता भुवनत्रये

જો યજ્ઞ માટે તને પત્નીની ખરેખર જરૂર હોય, તો ત્રિલોકમાં પ્રસિદ્ધ એવી કોઈ બ્રાહ્મણી સ્ત્રીને જ તું વરણીય કર।

Verse 41

नोढा विधे वृथा मुण्ड नूनं धूर्तोऽसि मे मतः । यत्त्वया शौचसंत्यक्ता कन्याभावप्रदूषिता

હે વિધિ-નિયત! વ્યર્થ મુંડિત! મારા મતમાં તું નિશ્ચયે ધૂર્ત છે; કારણ કે તારા કારણે તેણીએ શૌચ ત્યાગ્યું અને તેનો કન્યાભાવ દૂષિત થયો।

Verse 42

प्रभुक्ता बहुभिः पूर्वं तथा गोपकुमारिका । एषा प्राप्ता सुपापाढ्या वेश्याजनशताधिका

આ ગોપકન્યા પૂર્વે અનેક દ્વારા ભોગવાઈ છે; તે મહાપાપથી ભારિત થઈ અહીં આવી છે—સો વેશ્યાઓ કરતાં પણ વધુ।

Verse 43

अन्त्यजाता तथा कन्या क्षतयोनिः प्रजायते । तथा गोपकुमारी च काचित्तादृक्प्रजायते

અંત્યજ કુળમાં જન્મેલી કન્યા પણ ક્ષત-યોનિ રૂપે જન્મે છે; તેમ જ ગોપકન્યાઓમાં પણ કોઈક એવી સ્થિતિમાં જન્મે છે।

Verse 44

मातृकं पैतृकं वंशं श्वाशुरं च प्रपातयेत् । तस्मादेतेन कृत्येन गर्हितेन धरातले

આ ધરાતલ પર આ ગર્હિત કૃત્યથી મનુષ્ય માતૃકુલ, પિતૃવંશ અને શ્વશુરકુલને પણ પતિત કરે છે; તેથી આ કર્મ નિંદિત છે।

Verse 46

पूजां ये च करिष्यंति भविष्यंति च निर्धनाः । कथं न लज्जितोसि त्वमेतत्कुर्वन्विगर्हितम्

જે આ રીતે પૂજા કરશે તેઓ પણ નિર્ધન બનશે. આ નિંદિત કર્મ કરતાં તને લાજ કેમ નથી આવતી?

Verse 47

पुत्राणामथ पौत्राणामन्येषां च दिवौकसाम् । अयोग्यं चैव विप्राणां यदेतत्कृतवानसि

પુત્રો-પૌત્રો સામે, અન્ય દેવલોકવાસીઓની સમક્ષ, અને બ્રાહ્મણોની હાજરીમાં—તમે જે કર્યું તે સર્વથા અયોગ્ય છે.

Verse 48

अथ वा नैष दोषस्ते न कामवशगा नराः । लज्जंति च विजानंति कृत्याकृत्यं शुभाशुभम्

અથવા આ તારો દોષ નથી; જે લોકો કામવશ નથી, તેઓ લાજ અનુભવે છે અને કર્તવ્ય-અકર્તવ્ય તથા શુભ-અશુભને જાણી સમજે છે.

Verse 49

अकृत्यं मन्यते कृत्यं मित्रं शत्रुं च मन्यते । शत्रुं च मन्यते मित्रं जनः कामवशं गतः

કામવશ થયેલો માણસ અકર્તવ્યને કર્તવ્ય માને છે; મિત્રને શત્રુ અને શત્રુને મિત્ર સમજે છે.

Verse 50

द्यूतकारे यथा सत्यं यथा चौरं च सौहृदम् । यथा नृपस्य नो मित्रं तथा लज्जा न कामिनाम्

જેમ જુગારીમાં સત્ય નથી, જેમ ચોરમાં સાચી મિત્રતા નથી, અને જેમ રાજાને સાચો મિત્ર નથી—તેમ જ કામાસક્તોમાં લાજ નથી.

Verse 51

अपि स्याच्छीतलो वह्निश्चंद्रमा दहनात्मकः । क्षाराब्दिरपि मिष्टः स्यान्न कामी लज्जते ध्रुवम्

અગ્નિ પણ શીતળ થઈ જાય, ચંદ્ર પણ દાહક બની જાય, અને ખારો સમુદ્ર પણ મીઠો થઈ જાય—પણ કામાંધ મનુષ્ય નિશ્ચયે લાજતો નથી।

Verse 52

न मे स्याद्दुखमेतद्धि यत्सापत्न्यमुपस्थितम् । सहस्रमपि नारीणां पुरुषाणां यथा भवेत्

સૌતણ આવી છે—એમાં મને દુઃખ નથી; કારણ કે પુરુષોને, કહેવાય તેમ, હજાર સ્ત્રીઓ પણ હોઈ શકે છે।

Verse 53

कुलीनानां च शुद्धानां स्वजात्यानां विशेषतः । त्वं कुरुष्व पराणां च यदि कामवशं गतः

વિશેષ કરીને પોતાની જ જાતિના કુલીન અને શુદ્ધ સ્ત્રીઓ વિષે—અને અન્ય લોકો પ્રત્યે પણ—જો તું કામવશ થયો હોય તો આવું ન કર।

Verse 54

एतत्पुनर्महद्दुःखं यदाभीरी विगर्हिता । वेश्येव नष्टचारित्रा त्वयोढा बहुभर्तृका

પણ આથી પણ મોટું દુઃખ એ છે કે હવે તે આભીરી સ્ત્રી નિંદિત થઈ ગઈ છે; વેશ્યા જેવી તેની ચરિત્રતા નષ્ટ કહેવાય છે—તારા સાથે વિવાહિત હોવા છતાં તેને બહુભર્તૃકા કહે છે।

Verse 55

तस्मादहं प्रयास्यामि यत्र नाम न ते विधे । श्रूयते कामलुब्धस्य ह्रिया परिहृतस्य च

અતએવ હું ચાલી જઈશ—જ્યાં, હે વિધે, તારો નામ પણ સાંભળાતો નથી; કારણ કે કહેવાય છે કે કામલોલુપને લાજ ત્યજી દે છે અને તે લાજથી પરિત્યક્ત બને છે।

Verse 56

अहं विडंबिता यस्मादत्रानीय त्वया विधे । पुरतो देवपत्नीनां देवानां च द्विजन्मनाम् । तस्मात्पूजां न ते कश्चित्सांप्रतं प्रकरिष्यति

હે વિધે! તું મને અહીં લાવી દેવપત્નીઓ, દેવો અને દ્વિજોના સમક્ષ ઉપહાસનું પાત્ર બનાવ્યું. તેથી હવે પછી કોઈ પણ તારા માનમાં પૂજા કરશે નહીં.

Verse 57

अद्य प्रभृति यः पूजां मंत्रपूजां करिष्यति । तव मर्त्यो धरापृष्ठे यथान्येषां दिवौकसाम्

આજથી જે કોઈ મંત્રસહિત પૂજા કરશે, તે ધરાપૃષ્ઠ પર મર્ત્ય હોવા છતાં અન્ય દિવ્યલોકવાસીઓ સમાન પદ પ્રાપ્ત કરશે.

Verse 58

भविष्यति च तद्वंशो दरिद्रो दुःखसंयुतः । ब्राह्मणः क्षत्रियो वापि वैश्यः शूद्रोपि चालये

અને તે વ્યક્તિનો વંશ દરિદ્ર અને દુઃખસંયુક્ત બનશે—આ લોકમાં તે બ્રાહ્મણ હોય, ક્ષત્રિય હોય, વૈશ્ય હોય કે શૂદ્ર પણ હોય—આ પવિત્ર પ્રસંગમાં આવું જ ફળ છે.

Verse 59

एषाऽभीरसुता यस्मान्मम स्थाने विगर्हिता । भविष्यति न संतानस्तस्माद्वाक्यान्ममैव हि

કારણ કે આ આભીરની પુત્રી મારા જ સ્થાને નિંદિત થઈ છે, તેથી મારા જ વચનબળથી દોષીઓને સંતાન થશે નહીં.

Verse 60

न पूजां लप्स्यते लोके यथान्या देवयोषितः

આ લોકમાં તેને અન્ય દેવયોષિતાઓની જેમ માન અને પૂજા પ્રાપ્ત નહીં થાય.

Verse 61

करिष्यति च या नारी पूजा यस्या अपि क्वचित् । सा भविष्यति दुःखाढ्या वंध्या दौर्भाग्यसंयुता

આ પવિત્ર પ્રસંગમાં નિષિદ્ધ અથવા અયોગ્ય વિધિથી જે સ્ત્રી ક્યારેક પણ પૂજા કરશે, તે દુઃખથી ભરપૂર થશે—વંધ્યા અને દુર્ભાગ્યયુક્ત.

Verse 62

पापिष्ठा नष्टचारित्रा यथैषा पंचभर्तृका । विख्यातिं यास्यते लोके यथा चासौ तथैव सा

જેમ આ મહાપાપિની, નષ્ટચારિત્રા ‘પંચભર્તૃકા’ તરીકે લોકમાં કુખ्यात થશે, તેમ જ તે બીજી સ્ત્રી પણ એ જ રીતે જાણીતી થશે.

Verse 63

एतस्या अन्वयः पापो भविष्यति निशाचर । सत्यशौचपरित्यक्ताः शिष्टसंगविवर्जिताः

હે નિશાચર! તેના વંશ સાથે જોડાયેલા લોકો પાપી બનશે; સત્ય અને શૌચ ત્યજી, શિષ્ટજનના સંગથી વંચિત રહેશે.

Verse 64

अनिकेता भविष्यंति वंशेऽस्या गोप्रजीविनः । एवं शप्त्वा विधिं साध्वी गायत्रीं च ततः परम्

તેના વંશમાં ગોપાલનથી જીવનાર લોકો અનિકેત, એટલે ગૃહહીન બનશે. એમ શાપ આપી, સાધ્વીએ પછી વિધિ (બ્રહ્મા) અને ગાયત્રીને પણ શાપ આપ્યો.

Verse 65

ततो देवगणान्सर्वाञ्छशाप च तदा सती । भोभोः शक्र त्वयानीता यदेषा पंचभर्तृका

પછી સતી એ જ ક્ષણે સર્વ દેવગણોને શાપ આપી બોલી—“સાંભળો, હે શક્ર! તારા દ્વારા જ આ ‘પંચભર્તૃકા’ અહીં લાવવામાં આવી છે.”

Verse 66

तदाप्नुहि फलं सम्यक्छुभं कृत्वा गुरोरिदम् । त्वं शत्रुभिर्जितो युद्धे बंधनं समवाप्स्यसि

ગુરુના ઉપદેશ મુજબ આ શુભ કર્મ યોગ્ય રીતે કરીને તું તેનું યથાર્થ ફળ નિશ્ચયે પ્રાપ્ત કરીશ—યુદ્ધમાં શત્રુઓથી પરાજિત થઈ બંધન (કેદ) ભોગવીશ।

Verse 67

कारागारे चिरं कालं संगमिष्यत्यसंशयम् । वासुदेव त्वया यस्मादेषा वै पंचभर्तृका

હે વાસુદેવ! તું આ ‘પંચભર્તૃકા’ સ્ત્રી સાથે સંગમ કર્યો હોવાથી, તે નિઃસંદેહ લાંબા સમય સુધી કારાગારમાં વસશે।

Verse 68

अनुमोदिता विधेः पूर्वं तस्माच्छप्स्याम्यसंशयम् । त्वं चापि परभृत्यत्वं संप्राप्स्यसि सुदुर्मते

વિધાતાએ પૂર્વે જ અનુમોદન આપ્યું હોવાથી હું નિઃસંદેહ તને શાપ આપીશ; અને હે સുദુર્મતિ, તું પણ પરાધીન દાસત્વને પ્રાપ્ત કરીશ।

Verse 69

समीपस्थोऽपि रुद्र त्वं कर्मैतद्यदुपेक्षसे । निषेधयसि नो मूढ तस्माच्शृणु वचो मम

હે રુદ્ર! નજીક હાજર હોવા છતાં તું આ કર્મની ઉપેક્ષા કરે છે; હે મૂઢ, તું રોકતો નથી. તેથી મારું વચન સાંભળ।

Verse 70

जीवमानस्य कांतस्य मया तद्विरहोद्भवम् । संसेवितं मृतायां ते दयितायां भविष्यति

તારો કાંત જીવતો હતો ત્યારે મેં તેના વિરહથી ઉપજેલા ભાવનો આસ્વાદ લીધો; પરંતુ તારી દયિતા મરી જશે ત્યારે એ જ વિરહજન્ય દુઃખ તને ભોગવવું પડશે।

Verse 71

यत्र यज्ञे प्रविष्टेयं गर्हिता पंचभर्तृका । भवानपि हविर्वह्ने यत्त्वं गृह्णासि लौल्यतः

જે યજ્ઞમાં આ નિંદિત ‘પંચભર્તૃકા’ સ્ત્રી પ્રવેશી, હે હવિર્વાહક અગ્નિ! તું પણ લોભવશ હવિ ગ્રહણ કર્યું।

Verse 72

तथान्येषु च यज्ञेषु सम्यक्छंकाविवर्जितः । तस्माद्दुष्टसमाचार सर्वभक्षो भविष्यसि

એ જ રીતે અન્ય યજ્ઞોમાં પણ યોગ્ય શંકા-સંકોચ વિના; તેથી દુષ્ટ આચરણવાળો બની તું સર્વભક્ષ (બધું જ ભક્ષણ કરનાર) થશે।

Verse 73

स्वधया स्वाहया सार्धं सदा दुःखसमन्वितः । नैवाप्स्यसि परं सौख्यं सर्वकालं यथा पुरा

સ્વધા અને સ્વાહા સાથે તું સદા દુઃખથી યુક્ત રહેશે; પહેલાં જેમ હતું તેમ કોઈ કાળે પણ પરમ સુખ પ્રાપ્ત નહીં કરે।

Verse 74

एते च ब्राह्मणाः सर्वे लोभोपहतचेतसः । होमं प्रकुर्वते ये च मखे चापि विगर्हिते

અને આ બધા બ્રાહ્મણો, જેમના ચિત્ત પર લોભનો ઘા પડ્યો છે—જે નિંદિત મખમાં પણ હોમ કરે છે—

Verse 75

वित्तलोभेन यत्रैषा निविष्टा पञ्चभर्तृका । तथा च वचनं प्रोक्तं ब्राह्मणीयं भविष्यति

જ્યાં ધનલોભથી આ ‘પંચભર્તૃકા’ સ્ત્રીને સ્થાપિત કરવામાં આવી, ત્યાં પણ વચન કહેવાયું કે આ ‘બ્રાહ્મણીય’ (બ્રાહ્મણોને લગતો) વિષય બનશે।

Verse 76

दरिद्रोपहतास्तस्माद्वृषलीपतयस्तथा । वेदविक्रयकर्तारो भविष्यथ न संशयः

અતએવ દરિદ્રતાથી પીડિત થઈ તમે શૂદ્રા-સ્ત્રીઓના પતિ બનશો; અને વેદના વેચનાર પણ બનશો—એમાં કોઈ સંશય નથી।

Verse 77

भोभो वित्तपते वित्तं ददासि मखविप्लवे । तस्माद्यत्तेऽखिलं वित्तमभोग्यं संभविष्यति

હે ધનાધિપતિ! વિઘ્નગ્રસ્ત યજ્ઞમાં તું ધન દાન કરે છે; તેથી તારો સર્વ ધન અભોગ્ય બનશે, ભોગ માટે અયોગ્ય રહેશે।

Verse 78

तथा देवगणाः सर्वे साहाय्यं ये समाश्रिताः । अत्र कुर्वंति दोषाढ्ये यज्ञे वै पांचभर्तृके

તેમજ સહાય માટે અહીં આશ્રય લીધેલા સર્વ દેવગણ—આ યજ્ઞમાં ભાગ લઈને—દોષોથી ભરેલા આ ‘પાંચભર્તૃક’ યજ્ઞમાં પ્રવર્તે છે।

Verse 79

संतानेन परित्यक्तास्ते भविष्यंति सांप्रतम् । दानवैश्च पराभूता दुःखं प्राप्स्यति केवलम्

તેઓ હવે પોતાની જ સંતાન દ્વારા ત્યજાઈ જશે; અને દાનવો દ્વારા પરાજિત થઈ માત્ર દુઃખ જ પ્રાપ્ત કરશે।

Verse 80

एतस्याः पार्श्वतश्चान्याश्चतस्रो या व्यवस्थिताः । आभीरीति सप त्नीति प्रोक्ता ध्यानप्रहर्षिताः

તેની બાજુએ ઊભેલી બીજી ચાર સ્ત્રીઓ—‘આભીરી’ તથા ‘સપત્ની’ એમ કહેવાયેલી—પોતાના ધ્યાનભાવથી હર્ષિત હતી।

Verse 81

मम द्वेषपरा नित्यं शिवदूतीपुरस्सराः । तासां परस्परं संगः कदाचिच्च भविष्यति

તેઓ સદા મારા પ્રત્યે દ્વેષમાં તત્પર, શિવની દૂતિકા આગળ રાખીને ચાલે છે; તેમનો પરસ્પર સંગ પણ ક્યારેક જ થશે.

Verse 82

नान्येनात्र नरेणापि दृष्टिमात्रमपि क्षितौ । पर्वताग्रेषु दुर्गेषु चागम्येषु च देहिनाम् । वासः संपत्स्यते नित्यं सर्वभोगविवर्जितः

અહીં પૃથ્વી પર તેમને અન્ય કોઈ પુરુષનું માત્ર દર્શન પણ નહીં થાય. પર્વતશિખરોના દુર્ગમ, દેહધારીઓને અગમ્ય સ્થાનોમાં તેમનો નિત્ય નિવાસ થશે—સર્વ ભોગસુખથી વંચિત.

Verse 83

सूत उवाच । एवमुक्त्वाऽथ सावित्रीकोपोपहतचेतसा । विसृज्य देवपत्नीस्ताः सर्वा याः पार्श्वतः स्थिताः

સૂત બોલ્યા—આવું કહીને, ક્રોધથી આચ્છન્ન ચિત્તવાળી સાવિત્રી એ પોતાની બાજુમાં ઊભેલી સર્વ દેવપત્નીઓને વિદાય કરી દીધી.

Verse 84

उदङ्मुखी प्रतस्थे च वार्यमाणापि सर्वतः । सर्वाभिर्देवपत्नीभिर्लक्ष्मीपूर्वाभिरेवच

તે ઉત્તરમુખી થઈ પ્રસ્થાન કરી, જો કે સર્વ તરફથી રોકાતી હતી—લક્ષ્મી અગ્રેસર એવી સર્વ દેવપત્નીઓ દ્વારા પણ.

Verse 85

तत्र यास्यामि नो यत्र नामापि किल वै यतः । श्रूयते कामुकस्यास्य तत्र यास्याम्यहं द्रुतम्

હું ત્યાં જઈશ જ્યાં આ કામાતુરના નામનો પણ ક્યારેય શ્રવણ થતો નથી; એ જ સ્થાને હું ત્વરિત જઈશ.

Verse 86

एकश्चरणयोर्न्यस्तो वामः पर्वतरोधसि । द्वितीयेन समारूढा तस्यागस्य तथोपरि

તેણે પર્વતની ઢાળ પર ડાબું પગ મૂક્યું અને બીજા પગથી તે શિલાકાંઠા ઉપર ચઢી ગઈ।

Verse 87

अद्यापि तत्पदं वामं तस्यास्तत्र प्रदृश्यते । सर्वपापहरं पुण्यं स्थितं पर्वतरोधसि

આજેય ત્યાં તેની ડાબી પગમુદ્રા દેખાય છે; પર્વતની ઢાળ પર સ્થિત તે પવિત્ર ચિહ્ન સર્વ પાપો હરે છે।

Verse 88

अपि पापसमाचारो यस्तं पूजयते नरः । सर्वपातकनिर्मुक्तः स याति परमं पदम्

પાપાચારી પણ જો તે પવિત્ર સન્નિધિનું પૂજન કરે, તો સર્વ મહાપાતકોથી મુક્ત થઈ પરમ પદને પામે છે।

Verse 89

यो यं काममभि ध्याय तमर्चयति मानवः । अवश्यं समवाप्नोति यद्यपि स्यात्सुदुर्लभम्

માનવ જે જે ઇચ્છાનું ધ્યાન કરીને તે ભાવથી પૂજન કરે, તે ઇચ્છા અતિ દુર્લભ હોય તોય નિશ્ચયે પ્રાપ્ત થાય છે।

Verse 90

सूत उवाच । एवं तत्र स्थिता देवी सावित्री पर्वता श्रया । अपमानं महत्प्राप्य सकाशात्स्वपतेस्तदा

સૂત બોલ્યા—આ રીતે પર્વતનો આશ્રય લઈને દેવી સાવિત્રી ત્યાં સ્થિત રહી; ત્યારે પોતાના પતિની પાસે તેણે મહાન અપમાન ભોગવ્યું।

Verse 91

यस्तामर्चयते सम्यक्पौर्णमास्यां विशेषतः । सर्वान्कामानवाप्नोति स मनोवांछितां स्तदा

જે તેને યોગ્ય રીતે પૂજે છે—વિશેષ કરીને પૂર્ણિમાના દિવસે—તે સર્વ કામનાઓ, મનમાં ઇચ્છિત રહેલી પણ, પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 92

या नारी कुरुते भक्त्या दीपदानं तदग्रतः । रक्ततंतुभिराज्येन श्रूयतां तस्य यत्फलम्

જે સ્ત્રી ભક્તિથી તેના સમક્ષ લાલ વાટ અને ઘીથી દીપદાન કરે છે, તેના ફળને સાંભળો।

Verse 93

यावन्तस्तंतवस्तस्य दह्यंते दीप संभवाः । मुहूर्तानि च यावंति घृतदीपश्च तिष्ठति । तावज्जन्मसहस्राणि सा स्यात्सौभाग्यभांगिनी

તે દીપની જેટલી વાટો (તંતુ) બળી જાય છે અને જેટલા મુહૂર્ત સુધી ઘીનો દીપ પ્રજ્વલિત રહે છે—એટલા સહસ્ર જન્મો સુધી તે સૌભાગ્યની ભાગિની બને છે।

Verse 94

पुत्रपौत्रसमोपेता धनिनी शील मंडना न दुर्भगा न वन्ध्या च न च काणा विरूपिका

તે પુત્ર-પૌત્રોથી યુક્ત, ધનવતી અને શીલથી અલંકૃત બને છે—ન દુર્ભાગિની, ન વંધ્યા, ન કાણી, ન વિકૃતરૂપા।

Verse 95

या नृत्यं कुरुते नारी विधवापि तदग्रतः । गीतं वा कुरुते तत्र तस्याः शृणुत यत्फलम्

જે સ્ત્રી—વિધવા પણ—તેના સમક્ષ ત્યાં નૃત્ય કરે છે અથવા ગીત ગાય છે, તેના ફળને સાંભળો।

Verse 96

यथायथा नृत्यमाना स्वगात्रं विधुनोति च । तथातथा धुनोत्येव यत्पापं प्रकृतं पुरा

તે જેમ જેમ નૃત્ય કરતી પોતાના અંગોને ઝાટકે છે, તેમ તેમ તે પૂર્વે કરેલા પાપોને પણ નિશ્ચયે ઝાડી નાખે છે।

Verse 97

यावन्तो जन्तवो गीतं तस्याः शृण्वंति तत्र च । तावंति दिवि वर्षाणि सहस्राणि वसेच्च सा

ત્યાં જેટલા જીવો તેનું પવિત્ર ગીત સાંભળે છે, તેટલા સહસ્ર વર્ષો સુધી તે સ્વર્ગમાં વસે છે।

Verse 98

सावित्रीं या समुद्दिश्य फलदानं करोति सा । फलसंख्याप्रमाणानि युगानि दिवि मोदते

જે સાવિત્રીને ઉદ્દેશીને ફળદાન કરે છે, તે આપેલા ફળોની સંખ્યાપ્રમાણે યુગો સુધી સ્વર્ગમાં આનંદ કરે છે।

Verse 99

मिष्टान्नं यच्छते यश्च नारीणां च विशेषतः । तस्या दक्षिणमूर्तौ च भर्त्राढ्यानां द्विजोत्तमाः । स च सिक्थप्रमाणानि युगा नि दिवि मोदते

અને જે મિષ્ટાન્ન દાન કરે છે—વિશેષ કરીને સ્ત્રીઓને—તેના દક્ષિણમુખ સ્વરૂપ પાસે, હે દ્વિજોત્તમો, તે પણ ‘સિક્થ’ પ્રમાણ મુજબ યુગો સુધી સ્વર્ગમાં આનંદ કરે છે।

Verse 100

यः श्राद्धं कुरुते तत्र सम्यक्छ्रद्धासमन्वितः । रसेनैकेन सस्येन तथैकेन द्विजोत्तमाः । तस्यापि जायते पुण्यं गयाश्राद्धेन यद्भवेत्

જે ત્યાં યોગ્ય શ્રદ્ધાસહિત શ્રાદ્ધ કરે છે—માત્ર એક રસયુક્ત પદાર્થ અને એક અન્નનિવેદનથી પણ—હે દ્વિજોત્તમો, તેને પણ ગયા-શ્રાદ્ધ સમાન પુણ્ય પ્રાપ્ત થાય છે।

Verse 101

यः करोति द्विजस्तस्या दक्षिणां दिशमाश्रितः । सन्ध्योपासनमेकं तु स्वपत्न्या क्षिपितैर्जलैः

જે દ્વિજ પુરુષ તેની દક્ષિણ બાજુ સ્થિત રહી પોતાની પત્ની દ્વારા છાંટેલા જળથી એકવાર પણ સંધ્યા-ઉપાસના કરે છે,

Verse 102

सायंतने च संप्राप्ते काले ब्राह्मणसत्तमाः । तेन स्याद्वंदिता संध्या सम्यग्द्वादशवार्षिकी

હે બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠો! સાંજનો સમય આવી પહોંચે ત્યારે, તે કર્મથી સંધ્યા યોગ્ય રીતે વંદિત થાય છે—જાણે બાર વર્ષના અનુષ્ઠાનનું પુણ્યફળ પ્રાપ્ત થયું હોય.

Verse 103

यो जपेद्ब्राह्मणस्तस्याः सावित्रीं पुरतः स्थितः । तस्य यत्स्यात्फलं विप्राः श्रूयतां तद्वदामि वः

જે બ્રાહ્મણ તેની સામે ઊભો રહી સાવિત્રી મંત્રનો જપ કરે, હે વિપ્રો, તેને જે ફળ મળે તે સાંભળો—હું તમને કહું છું.

Verse 104

दशभिर्ज्जन्मजनितं शतेन च पुरा कृतम् । त्रियुगे तु सहस्रेण तस्य नश्यति पातकम्

દસ જપથી આ જન્મજન્ય પાપ નાશ પામે છે; સોથી પૂર્વકૃત પાપ; અને હજાર જપથી ત્રણ યુગોમાં કરેલું પાપ પણ નષ્ટ થાય છે.

Verse 105

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन चमत्कारपुरं प्रति । गत्वा तां पूजयेद्देवीं स्तोतव्या च विशेषतः

અતએવ સર્વ પ્રયત્નથી ચમત્કારપુર જઈ તે દેવીની પૂજા કરવી અને વિશેષ કરીને સ્તોત્રોથી તેની સ્તુતિ કરવી.

Verse 106

सावित्र्या इदमाख्यानं यः पठेच्छृणुयाच्च वा । सर्वपापविनिर्मुक्तः सुखभागत्र जायते

જે સાવિત્રીદેવીનું આ આખ્યાન વાંચે છે અથવા સાંભળે છે, તે સર્વ પાપોથી મુક્ત થઈ આ લોકમાં સુખનો ભાગી બને છે।

Verse 107

एतद्वः सर्वमाख्यातं यत्पृष्टोऽहं द्विजोत्तमाः । सावित्र्याः कृत्स्नं माहात्म्यं किं भूयः प्रवदाम्यहम्

હે દ્વિજોત્તમો, તમે જે પૂછ્યું હતું તે બધું મેં કહી દીધું છે। સાવિત્રીદેવીનું સંપૂર્ણ માહાત્મ્ય વર્ણવાયું—હવે હું વધુ શું કહું?

Verse 192

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये सावित्रीमाहात्म्यवर्णनंनाम द्विनवत्युत्तरशततमोऽध्यायः

આ રીતે શ્રીસ્કંદ મહાપુરાણની એકાશીતિ-સાહસ્રી સંહિતાના ષષ્ઠ નાગરખંડમાં, હાટકેશ્વરક્ષેત્રમાહાત્મ્યમાં ‘સાવિત્રીમાહાત્મ્યવર્ણન’ નામનો એકસો બાણુંમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।