Adhyaya 165

Verse 1

सूत उवाच । ततःप्रभृतिपुण्ये च सरस्वत्यास्तटेशुभे । बाह्यानां नागराणां च स्थानं जातं महत्तरम्

સૂતએ કહ્યું—ત્યાંથી પુણ્યમય અને શુભ સરસ્વતીના તટ પર બાહ્ય નાગરોનું નિવાસસ્થાન અત્યંત મહત્ત્વનું અને પ્રસિદ્ધ બન્યું।

Verse 2

पुत्रपौत्रप्रवृद्धानां दौहित्राणां द्विजोत्तमाः । चमत्कारपुरस्याग्रे यज्ज्ञातं विद्यया धनैः

હે દ્વિજોત્તમો, જ્યારે તેમના પુત્રો, પૌત્રો અને દૌહિત્રો વધતા ગયા, ત્યારે ચમત્કારપુરના અગ્રભાગે વિદ્યાથી અને ધનથી જે પ્રાપ્ત થયું હતું તે પ્રસિદ્ધ બન્યું।

Verse 3

कस्यचित्त्वथ कालस्य विश्वामित्रेण धीमता । शप्ता सरस्वती कोपात्कृता रुधिरवाहिनी

પછી એક સમયે ધીમાન વિશ્વામિત્રે ક્રોધવશ સરસ્વતીને શાપ આપ્યો, અને તે રક્તધારારૂપે વહેવા લાગી।

Verse 4

ततः संसेव्यते हृष्टै राक्षसैः सा दिवानिशम् । गीतनृत्यपरैश्चान्यैर्भूतैः प्रेतैः पिशाचकैः

ત્યારપછી તે સ્થાન દિવસ-રાત હર્ષિત રાક્ષસો દ્વારા સેવિત થવા લાગ્યું; તેમજ ગીત-નૃત્યમાં રત અન્ય ભૂત, પ્રેત અને પિશાચો પણ ત્યાં વિહરવા લાગ્યા।

Verse 5

ततस्ते नागरा बाह्यास्तां त्यक्त्वा दूरतः स्थिताः । कांदिशीकास्ततो याता भक्ष्यमाणास्तु राक्षसैः । नर्मदायास्तटे पुण्ये मार्कण्डाश्रमसंनिधौ

ત્યારે બાહ્ય નાગરોએ તે સ્થાન ત્યજીને દૂર રહી પડ્યા. પછી રાક્ષસો દ્વારા ભક્ષાતાં ભક્ષાતાં તેઓ કાંદિશીકા તરફ ગયા અને અંતે નર્મદાના પુણ્ય તટે, માર્કંડેય આશ્રમની નજીક પહોંચ્યા।

Verse 6

ऋषय ऊचुः । कस्मात्सरस्वती शप्ता विश्वामित्रेण धीमता । महानद्या कोऽपराधस्तया तस्य विनिर्मितः

ઋષિઓએ કહ્યું—ધીમાન વિશ્વામિત્રે સરસ્વતીને શા માટે શાપ આપ્યો? તે મહાનદીએ તેમના પ્રત્યે કયો અપરાધ કર્યો હતો?

Verse 7

सूत उवाच । आसीत्पुरा महद्वैरं विश्वामित्रवसिष्ठयोः । ब्राह्मण्यस्य कृते विप्राः प्राणान्तकरणं महत् । स सर्वैर्ब्राह्मणैः प्रोक्तो विश्वामित्रो महामुनिः

સૂતએ કહ્યું—પ્રાચીન કાળે વિશ્વામિત્ર અને વસિષ્ઠ વચ્ચે મહાવૈર ઊભું થયું. બ્રાહ્મણત્વ માટે, હે વિપ્રો, તેમણે પ્રાણાંતક કઠોર તપ કર્યું; અને વિશ્વામિત્રને સર્વ બ્રાહ્મણોએ મહામુનિ તરીકે સ્વીકાર્યા।

Verse 8

क्षत्रियोऽपि पुरस्कृत्य देवदेवं पितामहम् । न चैकेन वसिष्ठेन तेनैतद्वैरमाहितम्

ક્ષત્રિય હોવા છતાં તેમણે દેવદેવ પિતામહ બ્રહ્માને અગ્રસ્થાને રાખ્યા; અને આ વૈર માત્ર વસિષ્ઠ એકલા દ્વારા જ સ્થાપિત થયું એવું નહોતું।

Verse 9

ऋषय ऊचुः । क्षत्रियोऽपि कथं विप्रो विश्वा मित्रो महामते । वसिष्ठेन कथं नोक्तो यः प्रोक्तो ब्रह्मणा स्वयम्

ઋષિઓએ કહ્યું—હે મહામતિ! ક્ષત્રિય હોવા છતાં વિશ્વામિત્ર બ્રાહ્મણ કેવી રીતે બન્યા? અને જેમને સ્વયં બ્રહ્માએ બ્રાહ્મણ કહ્યા, તેમને વસિષ્ઠે કેમ સ્વીકાર્યા નહીં?

Verse 10

एतन्नः सर्वमाचक्ष्व परं कौतूहलं स्थितम्

આ બધું અમને સંપૂર્ણ રીતે કહો; અમારા મનમાં મહાન કૌતૂહલ ઊભું થયું છે.

Verse 11

सूत उवाच । आसीत्पुरा ऋचीकाख्यो भृगुपुत्रो महामुनिः । व्रताध्ययनसंपन्नः सुतपस्वी महायशाः

સૂતએ કહ્યું—પ્રાચીન કાળમાં ભૃગુના પુત્ર ઋચીક નામના મહામુનિ હતા; વ્રત અને અધ્યયનમાં નિપુણ, મહાતપસ્વી અને મહાયશસ્વી.

Verse 12

तीर्थयात्राप्रसंगेन स कदाचिन्मुनीश्वरः । स्थानं भोजकटं नाम प्राप्तो गाधिमहीपतेः । यत्र सा कौशिकीनाम नदी त्रैलोक्यविश्रुता

તીર્થયાત્રાના પ્રસંગે એક વાર તે મુનીશ્વર ગાધિ મહારાજાના ભોજકટ નામના સ્થાને પહોંચ્યા; જ્યાં ત્રિલોકમાં પ્રસિદ્ધ કૌશિકી નદી વહે છે.

Verse 13

तस्यां स्नात्वा द्विजश्रेष्ठो यावत्तिष्ठति तीरगः । समाधिस्थो जपं कुर्वन्संतर्प्य पितृदेवताः

તે નદીમાં સ્નાન કરીને દ્વિજશ્રેષ્ઠ તે તીર્થતટે રોકાયા; સમાધિમાં સ્થિત રહી જપ કરતા તેમણે પિતૃઓ અને દેવતાઓને તૃપ્ત કર્યા.

Verse 14

तावत्तत्र समायाता राजकन्या सुशोभना । सर्वलक्षणसम्पूर्णा सर्वैरेव गुणैर्युता

એ જ ક્ષણે ત્યાં એક અતિ શોભાયમાન રાજકન્યા આવી—સર્વ શુભલક્ષણોથી પરિપૂર્ણ અને સર્વ ગુણોથી યુક્ત.

Verse 15

स तां संवीक्षते यावत्सर्वावयवशोभनाम् । तावत्कामशरैर्व्याप्तः कर्तव्यं नाभ्यविंदत

તે તેણીના સર્વ અંગોની શોભા નિહાળતો હતો એટલામાં જ કામદેવના બાણોથી વ્યાપ્ત થયો અને શું કરવું તે નક્કી કરી શક્યો નહિ.

Verse 16

ततः पप्रच्छ लोकान्स लब्ध्वा कृच्छ्रेण चेतनाम् । कस्येयं कन्यका साध्वी किमर्थमिह चागता

પછી કઠિનતાથી ચેતના મેળવી તેણે લોકોને પૂછ્યું—“આ સાધ્વી કન્યા કોની છે, અને કયા હેતુથી અહીં આવી છે?”

Verse 17

क्व यास्यति वरारोहा सर्वं मे कथ्यतां जनाः

“એ વરારોહા ક્યાં જઈ રહી છે? હે જનોએ, મને બધું કહો.”

Verse 18

जना ऊचुः । एषा गाधिसुतानाम ख्याता त्रैलोक्यसुन्दरी । अन्तःपुरात्समायाता गौरीपूजनलालसा

લોકોએ કહ્યું—“આ ગાધિની પુત્રી તરીકે પ્રસિદ્ધ, ત્રૈલોક્યસુંદરી છે. અંતઃપુરમાંથી આવી છે, ગૌરીપૂજનની લાલસાથી.”

Verse 19

वांछमाना सुभर्त्तारं सर्वैः समुदितंगुणैः । प्रासादोऽयं स्थितो योऽत्र नदीतीरे बृहत्तरः

સર્વ ઉત્તમ ગુણોથી યુક્ત સદ્ભર્તાને ઇચ્છતી તે અહીં આવે છે; અને અહીં નદીકાંઠે આ વિશાળ પ્રાસાદ સ્થિત છે.

Verse 20

उमा संतिष्ठते चात्र सर्वैः संपूजिता सुरैः । एतां च स्नापयित्वेयं पूजयित्वा यथा क्रमम्

અહીં ઉમા દેવી નિવાસ કરે છે; સર્વ દેવતાઓ દ્વારા તેઓ સંપુજિત છે. તેમની પ્રતિમાને સ્નાન કરાવી, પછી ક્રમશઃ વિધિ મુજબ પૂજન કરવું જોઈએ.

Verse 21

नैवेद्यं विविधं दत्त्वा करिष्यति ततः परम् । वीणाविनोदमात्रं च श्रुतिमार्गसुखावहम्

વિવિધ નૈવેદ્ય અર્પણ કર્યા પછી, તે પછી તે મૃદુ વીણા-વિનોદ કરશે—જે શ્રુતિમાર્ગનું માધુર્ય આપનાર છે.

Verse 22

ततो यास्यति हर्म्यं स्वं मन्दीभूते च भास्करे । ऋचीकस्तु तदाकर्ण्य लोकानां वचनं च यत्

પછી સૂર્ય મન્દ પડતાં તે પોતાના હર્મ્યમાં જશે; પરંતુ ઋચીકે લોકોએ જે કહ્યું તે સાંભળી, મનમાં વિચાર કર્યો.

Verse 23

ययौ गाधिगृहं शीघ्रं कामबाणप्रपीडितः । तं दृष्ट्वा सहसा प्राप्तमृचीकं भृगु सत्तमम् । संमुखः प्रययौ तूर्णं गाधिः पार्थिवसत्तमः

કામબાણોથી પીડિત થઈ તે ઝડપથી ગાધિના ગૃહે ગયો. ભૃગુઓમાં શ્રેષ્ઠ ઋચીક અચાનક આવ્યો તે જોઈ, રાજશ્રેષ્ઠ ગાધિ સામેથી ત્વરિત આગળ વધી તેને આવકારવા ગયો.

Verse 24

गृह्योक्तेन विधानेन कृत्वा चैवार्हणं ततः । कृतांजलिपुटो भूत्वा वाक्यमेतदुवाच ह

ગૃહ્યવિધિ મુજબ સત્કાર અને અર્ઘ્યાદિ કરીને, પછી કરજોડી ભક્તિપૂર્વક તેણે આ વચન કહ્યાં।

Verse 25

निःस्पृहस्यापि ते विप्र किमागमनकारणम् । तत्सर्वं मे समाचक्ष्व येन यच्छामि तेऽखिलम्

હે વિપ્ર! તમે તો નિઃસ્પૃહ છો, તો પણ તમારા આગમનનું કારણ શું? તે સર્વ મને કહો, જેથી હું તમને સર્વકંઈ અર્પણ કરી શકું।

Verse 26

ऋचीक उवाच । तव कन्याऽस्ति विप्रेंद्र वरार्हा वरवर्णिनी । ब्राह्मोक्तेन विवाहेन तां मे देहि महीपते

ઋચીક બોલ્યા—હે રાજશ્રેષ્ઠ! તમારી એક કન્યા છે; તે ઉત્તમ વરને અર્હ અને સુંદર વર્ણવાળી છે. હે મહીપતે! શાસ્ત્રોક્ત બ્રાહ્મવિવાહ પ્રમાણે તેને મને આપો।

Verse 27

एतदर्थमहं प्राप्तो गृहे तव स्मरार्दितः । सा मया वीक्षिता राजन्गौरीपूजार्थमागता

આ જ હેતુથી, કામપીડિત થઈને, હું તમારા ગૃહે આવ્યો છું. હે રાજન! ગૌરીપૂજાર્થે આવેલી તેણીને મેં જોયેલી છે।

Verse 28

सूत उवाच । तच्छ्रुत्वा भयसंत्रस्तो गाधिः पार्थिवसत्तमः । असवर्णं च तं मत्वा दरिद्रं वृद्धमेवच । अदाने शापभीतस्तु ततो व्याजमुवाच सः

સૂત બોલ્યા—આ સાંભળી રાજશ્રેષ્ઠ ગાધિ ભયથી કંપી ઊઠ્યો. તેને અસવર્ણ, દરિદ્ર અને વૃદ્ધ માનીને પણ, ન આપવાથી શાપ પડશે એવી ભીતિથી તેણે પછી બહાનાથી વાત કરી।

Verse 29

अस्माकं कन्यकादाने शुल्कमस्ति द्विजोत्तम । तच्चेद्यच्छसि कन्यां तां तुभ्यं दास्याम्यसंशयम्

હે દ્વિજોત્તમ! અમારી કન્યાદાનમાં શુલ્ક છે. જો તું તે આપે, તો નિઃસંદેહ હું તે કન્યા તને આપી દઈશ.

Verse 30

ऋचीक उवाच । ब्रूहि पार्थिवशार्दूल कन्याशुल्कं मम द्रुतम् । येन यच्छामि ते सर्वं यद्यपि स्यात्सुदुर्लभम्

ઋચીક બોલ્યા—હે પાર્થિવશાર્દૂલ! કન્યાશુલ્ક મને ત્વરિત કહો; જેથી હું તમને સર્વ આપું, ભલે તે અત્યંત દુર્લભ હોય.

Verse 31

गाधिरुवाच । एकतः श्यामकर्णानामश्वानां वातरंहसाम् । शतानि सप्त विप्रेंद्र श्वेतानां चैव सर्वतः

ગાધિ બોલ્યા—હે વિપ્રેન્દ્ર! એક તરફ શ્યામકર્ણ, પવનવેગે દોડતા સાતસો અશ્વ જોઈએ; અને બાકીના સર્વ અંગોમાં તેઓ સંપૂર્ણ શ્વેત હોવા જોઈએ.

Verse 32

य आनीय प्रदद्यान्मे तस्मै कन्यां ददाम्यहम्

જે તેમને લાવીને મને અર્પણ કરશે, તેને જ હું મારી કન્યા આપીશ.

Verse 33

सूत उवाच । स तथेति प्रतिज्ञाय ऋचीको मुनिसत्तमः । कान्यकुब्जं समासाद्य गंगातीरे विवेश ह

સૂત બોલ્યા—‘તથાસ્તુ’ કહી પ્રતિજ્ઞા કરીને મુનિશ્રેષ્ઠ ઋચીક પ્રસ્થાન કર્યો. કાન્યકુબ્જ પહોંચીને તે ગંગાતીરે પ્રવેશ્યો.

Verse 34

अश्वो वोढेति यत्सूक्तं चतुःषष्टिसमुद्भवम् । छंदऋषिदेवतायुक्तं जपं चक्रे ततः परम्

ત્યારબાદ તેણે “અશ્વો વોઢા…”થી આરંભ થતું, ચતુઃષષ્ટિમાંથી ઉદ્ભવેલું, છંદ‑ઋષિ‑દેવતા સહિતનું તે સૂક્ત વિધિપૂર્વક જપ્યું।

Verse 35

विनियोगं वाजिकृतं गाधिना यत्प्रकीर्तितम् । ततस्ते वाजिनस्तस्मान्निष्क्रांताः सलिलाद्द्विजाः

ગાધિએ પ્રકીર્તિત કરેલા અશ્વ‑ઉત્પાદક વિનિયોગ મુજબ વિધિ કરતાની સાથે, હે દ્વિજ, તે જળમાંથી તે વાજી અશ્વો બહાર નીકળ્યા।

Verse 36

सर्वश्वेताः सुवेगाश्च श्यामैकश्रवणास्तथा । शतानि सप्तसंख्यानि तावत्संख्यै र्नरैयुताः

તે બધા શ્વેતવર્ણના, અતિ વેગવાન અને એક કાન શ્યામવર્ણનું ધરાવતા હતા; સંખ્યામાં સાતસો, અને એટલાજ પુરુષો તેમની સાથે હતા।

Verse 37

ततः प्रभृति विख्यातमश्वतीर्थं धरातले । गंगातीरे शुभे पुण्ये कान्यकुब्जसमीपगम् । यस्मिन्स्नाने कृते मर्त्यो वाजिमेधफलं लभेत्

ત્યાંથી ધરાતલ પર અશ્વતીર્થ પ્રસિદ્ધ થયું—ગંગાના શુભ, પુણ્ય તટ પર, કાન્યકુબ્જની નજીક. ત્યાં સ્નાન કરનાર મનુષ્ય અશ્વમેધ યજ્ઞનું ફળ પામે છે।

Verse 165

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां सहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्येऽश्वतीर्थोत्पत्तिवर्णनंनाम पंचषष्ट्यधिकशततमोऽध्यायः

આ રીતે શ્રીસ્કંદ મહાપુરાણની એકાશીતિસાહસ્રી સંહિતાના ષષ્ઠ નાગરખંડમાં, હાટકેશ્વરક્ષેત્રમાહાત્મ્ય હેઠળ ‘અશ્વતીર્થોત્પત્તિ-વર્ણન’ નામનો એકસો પાંસઠમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।