Adhyaya 232

Verse 1

ऋषय ऊचुः । प्रसुप्ते देवदेवेशे शंखचक्रगदाधरे । यच्चान्यदपि कर्तव्यं नियमो व्रतमेव वा

ઋષિઓએ કહ્યું—શંખ, ચક્ર અને ગદા ધારણ કરનાર દેવદેવેશ્વર પ્રભુ શયનમાં હોય ત્યારે શું કરવું? કયો નિયમ, કયું વ્રત પાલન કરવું?

Verse 2

होमो वाथ जपो वाथ दानं वा तद्वदस्व नः । सूत उवाच । यः कश्चिन्नियमो विप्राः प्रसुप्ते गरुडध्वजे

એ હોમ છે કે જપ છે કે દાન—અમને કહો. સૂત બોલ્યા—હે વિપ્રો, ગરુડધ્વજ ભગવાન યોગનિદ્રામાં હોય ત્યારે જે કોઈ નિયમ આચરવામાં આવે—

Verse 3

अनंतफलदः स स्यादित्युवाच पितामहः । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन कश्चिद्बाह्यो विजानता

તે અનંત ફળ આપનાર બને છે—એવું પિતામહ બ્રહ્માએ કહ્યું. તેથી જ્ઞાની પુરુષે સર્વ પ્રયત્નથી કોઈક બાહ્ય (દૃશ્ય) નિયમ અવશ્ય આચરવો જોઈએ.

Verse 4

नियमो वा जपो होमः स्वाध्यायो व्रतमेव वा । कर्तव्यं ब्राह्मणश्रेष्ठास्तुष्ट्यर्थं चक्रपाणिनः

નિયમ હોય કે જપ, હોમ, સ્વાધ્યાય અથવા વ્રત—હે બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠો—ચક્રપાણિ ભગવાનની તૃપ્તિ માટે આ બધું કરવું જોઈએ.

Verse 5

चतुरो वार्षिकान्मासानेकभक्तेन यो नयेत् । वासुदेवं समुद्दिश्य स धनी जायते नरः

જે વાસુદેવને સમર્પિત કરીને વર્ષાકાળના ચાર મહિના ‘એકભક્ત’ (દિવસમાં એક વાર ભોજન) નિયમથી વિતાવે છે, તે મનુષ્ય ધનવાન બને છે.

Verse 6

नक्षत्रैर्भोंजनं कुर्याद्यः प्रसुप्ते जनार्दने । स धनी रूपसंपन्नः सुमतिश्च प्रजायते

જનાર્દન યોગનિદ્રામાં હોય ત્યારે જે નક્ષત્ર મુજબ ભોજન કરે છે, તે ધનવાન, રૂપસંપન્ન અને સુમતિ (સદ્બુદ્ધિ) ધરાવનાર બને છે.

Verse 7

एकांतरोपवासैश्च यो नयेद्द्विजसत्तमाः । चतुरो वार्षिकान्मासान्वैकुंठे स सदा वसेत्

હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ! જે ચાર માસ એકાંતર ઉપવાસ (એક દિવસ ઉપવાસ, એક દિવસ ભોજન) કરે છે, તે સદા વૈકુંઠમાં નિવાસ કરે છે.

Verse 8

षष्ठान्नकालभोजी स्याद्यः प्रसुप्ते जनार्दने । राजसूयाश्वमेधाभ्यां स कृत्स्नं फलमाप्नुयात्

જનાર્દન યોગનિદ્રામાં હોય ત્યારે જે ષષ્ઠકાળે જ ભોજન કરે છે, તે રાજસૂય અને અશ્વમેધ—બન્નેનું પૂર્ણ ફળ પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 9

त्रिरात्रोपोषितो यस्तु चतुर्मासान्सदा नयेत् । न स भूयोऽपि जायेत संसारेऽत्र कथंचन

જે ત્રણ રાત્રિ ઉપવાસ કરીને પછી વિધિપૂર્વક ચાતુર્માસ્ય વ્રત પાળે છે, તે આ સંસારમાં ક્યારેય ફરી જન્મ લેતો નથી.

Verse 10

सायंप्रातः परो भूत्वा चतुर्मासान्सदा नयेत् । अग्निष्टोमस्य यज्ञस्य स फलं लभते नरः

જે સાંજ અને પ્રાતઃકાળે વિશેષ શુદ્ધિમાં સ્થિત રહી સતત ચાતુર્માસ્ય વ્રત કરે છે, તે અગ્નિષ્ટોમ યજ્ઞનું ફળ પામે છે.

Verse 11

अयाचितं चरेद्यस्तु प्रसुप्ते मधुसूदने । न विच्छेदो भवेत्तस्य कदाचित्सह बंधुभिः

મધુસૂદન યોગનિદ્રામાં હોય ત્યારે જે અયાચિત (માગ્યા વિના મળેલું) અન્ન લઈને જીવન નિર્વાહ કરે છે, તેને ક્યારેય પણ બંધુઓથી વિયોગ થતો નથી.

Verse 12

तैलाभ्यंगं च यो जह्याद्घृताभ्यंगं विशेषतः । चतुरो वार्षिकान्मासान्स स्वर्गे भोगभाग्भवेत्

જે ચાતુર્માસ્યના ચાર માસોમાં તેલ-અભ્યંગ અને વિશેષ કરીને ઘી-અભ્યંગનો ત્યાગ કરે છે, તે સ્વર્ગમાં દિવ્ય ભોગોનો ભાગી બને છે।

Verse 13

ब्रह्मचर्येण यो मासांश्चतुरोऽपि नयेन्नरः । विमानवरमारूढः स स्वर्गे स्वेच्छया वसेत्

જે મનુષ્ય બ્રહ્મચર્યથી ચારેય માસ વિતાવે છે, તે શ્રેષ્ઠ વિમાન પર આરુઢ થઈ સ્વર્ગમાં સ્વઇચ્છાએ વસે છે।

Verse 14

यः स्नानं चतुरो मासान्कुरुते तैलवर्जितम् । मधुमांसपरित्यागी स भवेन्मुक्तिभाक्सदा

જે ચાર માસ તેલ વિના સ્નાન કરે છે અને મધ તથા માંસનો પરિત્યાગ કરે છે, તે સદા મુક્તિનો ભાગી બને છે।

Verse 16

न स पापेन लिप्येत संवत्सरकृते पुनः । एतत्प्राह द्विजश्रेष्ठा मनुः स्वायंभुवो वचः

હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ! તે ફરી એક વર્ષ દરમ્યાન પણ પાપથી લિપ્ત થતો નથી; કારણ કે આ સ્વાયંભુવ મનુનું કહેલું ઉપદેશવચન છે।

Verse 17

शाके संक्रमते ब्रह्मा श्रावणे मासि संस्थिते । दध्नि भाद्रपदे विष्णुः क्षीरे चाश्वयुजे हरः

કહેવાય છે કે શ્રાવણ માસમાં શાકમાં બ્રહ્મા સંક્રમિત થાય છે; ભાદ્રપદમાં દહીંમાં વિષ્ણુ સ્થિત રહે છે; અને આશ્વયુજમાં દૂધમાં હર (શિવ) નિવાસ કરે છે।

Verse 18

वर्जयेच्छ्रावणे शाकं दधि भाद्रपदे च यः । क्षीरमाश्वयुजे मासि कार्तिके च सदामिषम्

અતએવ શ્રાવણ માસમાં શાક (પાંદડાવાળી ભાજી) વर्जવી, ભાદ્રપદમાં દહીં ત્યાગવું; આશ્વયુજમાં દૂધ છોડવું અને કાર્તિકમાં સર્વથા માંસ વर्जવું.

Verse 19

यः कांस्यं वर्जयेन्मर्त्यः प्रसुप्ते गरुडध्वजे । स फलं प्राप्नुयात्कृत्स्नं वाजपेयातिरात्रयोः

ગરુડધ્વજ ભગવાન વિષ્ણુ યોગનિદ્રામાં પ્રવેશ્યા હોય ત્યારે જે મનુષ્ય કાંસ્ય (કાંસાના પાત્રો)નો ઉપયોગ વર્જે છે, તે વાજપેય અને અતિરાત્ર યજ્ઞોનું સંપૂર્ણ ફળ પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 20

अक्षारलवणाशी च यो भवेद्ब्राह्मणोत्तमः । तस्यापि सकलाः पूर्ताः प्रभवंति सदा ततः

જે બ્રાહ્મણોત્તમ ક્ષાર અને લવણવાળો આહાર ત્યજીને રહે છે, તે નિયમના પ્રભાવથી તેના માટે ‘પૂર્ત’ કર્મોના સર્વ પુણ્યફળ સદા પ્રગટ થાય છે.

Verse 21

यो होमं चतुरो मासान्प्रकरोति तिलाक्षतैः । स्वाहांतैर्वैष्णवैर्मंत्रैर्न स रोगेण युज्यते

જે ચાર માસ સુધી તિલ અને અક્ષતથી, ‘સ્વાહા’યુક્ત વૈષ્ણવ મંત્રો દ્વારા હોમ કરે છે, તે રોગથી પીડાતો નથી.

Verse 22

यो जपेत्पौरुषं सूक्तं स्नात्वा विष्णोः स्थितोऽग्रतः । मतिस्तस्य विवर्धेत शुक्लपक्षे यथोडुराट्

જે સ્નાન કરીને ભગવાન વિષ્ણુના સમક્ષ ઊભો રહી પૌરુષ સૂક્તનો જપ કરે છે, તેની બુદ્ધિ શુક્લપક્ષમાં વધતા ચંદ્રની જેમ સતત વધે છે.

Verse 23

शतमष्टोत्तरं यावत्फलहस्तः प्रदक्षिणाम् । करोति विष्णोर्मौनेन न स पापेन लिप्यते

જે હાથમાં ફળ લઈને મૌન ધારણ કરી ભગવાન વિષ્ણુની ૧૦૮ પ્રદક્ષિણાઓ કરે છે, તે પાપથી લિપ્ત થતો નથી।

Verse 24

मिष्टान्नं ब्राह्मणेंद्राणां यो ददाति स्वशक्तितः । विशेषात्कार्तिके मासि सोऽग्निष्टोमफलं लभेत्

જે પોતાની શક્તિ મુજબ શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણોને મિષ્ટાન્ન દાન આપે છે—વિશેષ કરીને કાર્તિક માસમાં—તે અગ્નિષ્ટોમ યજ્ઞનું ફળ મેળવે છે।

Verse 25

यः स्वाध्यायं चतुर्वेदैर्विष्णोरायतने चरेत् । चतुरो वार्षिकान्मासान्स विद्वान्सर्वदा भवेत्

જે દર વર્ષે ચાર મહિના ભગવાન વિષ્ણુના મંદિરમાં ચારેય વેદોનો સ્વાધ્યાય કરે છે, તે સદા વિદ્વાન બને છે।

Verse 26

नृत्यगीतादिकं यश्च कुर्याद्विष्णोः सदा गृहे । अप्सरसोऽस्य कुर्वंति पुरतः स्वर्गतस्य च

જે ભગવાન વિષ્ણુના ગૃહ/મંદિરમાં સદા નૃત્ય-ગીત વગેરે કરે છે, તે સ્વર્ગે ગયાં પછી પણ તેની સામે અપ્સરાઓ હાજર રહે છે।

Verse 27

यस्तु रात्रिदिनं विप्रो नृत्यगीतादिकं ददेत् । चतुरो वार्षिकान्मासान्स गन्धर्वत्वमाप्नुयात्

જે બ્રાહ્મણ દર વર્ષે ચાર મહિના રાત-દિવસ નૃત્ય-ગીત વગેરેનું અર્પણ/વ્યવસ્થા કરે છે, તે ગંધર્વત્વ પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 28

एते च नियमाः सर्वे शक्यंते यदि भो द्विजाः । कर्तुं च चतुरो मासानेकस्मिन्वाऽपि कार्त्तिके

હે દ્વિજોઃ જો આ બધા નિયમો કરવાનું શક્ય હોય, તો તેમને ચાર માસ સુધી—અથવા ઓછામાં ઓછું માત્ર કાર્તિક માસમાં પણ—અવશ્ય આચરવા જોઈએ।

Verse 29

तथापि चैव कर्तव्यं लोकद्वयमभीप्सता । कार्तिक्यां ब्राह्मणश्रेष्ठा वैष्णवैः पुरुषैरिह

તથાપિ, હે બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠો, જે વૈષ્ણવ પુરુષો બંને લોકની સિદ્ધિ ઇચ્છે છે, તેમણે કાર્તિક માસમાં અહીં આ નિયમ અવશ્ય કરવો જોઈએ।

Verse 30

कांस्यं मांसं क्षुरं क्षौद्रं पुनर्भोजनमैथुने । कार्तिके वर्जयेद्यस्तु य एतान्ब्राह्मणः सदा

જે બ્રાહ્મણ કાર્તિક માસમાં સદા કાંસ્યપાત્રનો ઉપયોગ (સંયમ માટે) ટાળે, માંસ, ક્ષૌરકર્મ (દાઢી/વાળ કાપવા), મધ, પુનર્ભોજન (ભોજન પછી ફરી ખાવું) અને મૈથુનનો ત્યાગ કરે—તે જ નિયમ મુજબ સંયમ પાળે છે।

Verse 31

पूर्वोक्तानां तु सर्वेषां नियमानां फलं लभेत्

આ રીતે તે પૂર્વોક્ત તમામ નિયમોનું ફળ પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 32

अथ यः कार्तिके मासि प्रासादस्योपरि द्विजाः । जलशाय्याख्यदेवस्य कलशे दीपकं ददेत् । पूर्वोक्तनियमानां च स षण्णां फलभाग्भवेत्

હવે, હે દ્વિજોઃ જે કાર્તિક માસમાં જલશાયી નામના દેવના મંદિરના શિખર ઉપર આવેલા કલશ પર દીપ અર્પણ કરે છે, તે પૂર્વોક્ત છ નિયમોના ફળનો ભાગી બને છે।

Verse 33

यद्यदिष्टतमं किंचि त्सुप्राप्यं चैव यद्भवेत् । नियमस्तस्य कर्तव्यश्चातुर्मास्ये शुभार्थिभिः

જે જે અતિ ઇષ્ટ અને જે જે દુર્લભ હોય, તે પ્રાપ્ત કરવા મંગલકામીજનોએ ચાતુર્માસમાં તે મુજબનો નિયમ અવશ્ય કરવો જોઈએ।

Verse 34

नियमे च कृते दद्याद्ब्राह्मणाय तदेव हि । नियमस्तु कृतो यस्य स्वशक्त्या स्यात्फलं ततः

નિયમ પૂર્ણ થયા પછી તે જ વ્રત-દાન બ્રાહ્મણને આપવું જોઈએ. જેણે પોતાની શક્તિ મુજબ નિયમ કર્યો હોય, તેને તે મુજબ ફળ મળે છે।

Verse 35

यो विना नियमं मर्त्यो व्रतं वा जाप्यमेव वा । चतुर्मासान्नयेन्मूर्खो जीवन्नपि मृतो हि सः

જે મૂર્ખ મનુષ્ય નિયમ વિના—ન વ્રત, ન જપ—ચાતુર્માસના ચાર પવિત્ર માસ પસાર કરે છે, તે જીવતો હોવા છતાં ખરેખર મૃત સમાન છે।

Verse 36

यथा काक यवाः प्रोक्ता यथारण्यास्तिलोद्भवाः । नाममात्रप्रसिद्धाश्च तथा ते मानवा भुवि

જેમ ‘કાક-યવ’ કહેવાય છે અને જેમ જંગલમાં ઉગેલા તલ—માત્ર નામથી પ્રસિદ્ધ—તેમ જ આવા માનવો પણ પૃથ્વી પર ફક્ત નામમાત્ર પ્રસિદ્ધ હોય છે।

Verse 37

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन कार्यो यत्नेन कार्तिके । एकोऽपि नियमः कश्चित्सुसूक्ष्मोऽपि द्विजोत्तमाः

અતએવ, હે દ્વિજોત્તમો, વિશેષ કરીને કાર્તિકમાં સર્વ પ્રયત્નથી—એક પણ નિયમ, અતિ સૂક્ષ્મ હોય તોય—અવશ્ય કરવો જોઈએ।

Verse 38

एतद्वः सर्वमाख्यातं चातुर्मासीसमुद्भवम् । व्रतानां नियमानां च माहात्म्यं विस्तराद्द्विजाः

હે દ્વિજોએ! ચાતુર્માસ્યથી ઉદ્ભવતા વ્રતો અને નિયમોનું મહાત્મ્ય મેં તમને વિસ્તૃત રીતે સર્વ કહેલું છે।

Verse 39

यश्चैतच्छृणुयान्नित्यं पठेद्वापि समाहितः । चातुर्मासी कृतात्पापात्सोऽपि मुक्तिमवाप्नुयात्

જે નિત્ય આનું શ્રવણ કરે છે, અથવા એકાગ્રચિત્તે પાઠ કરે છે, તે ચાતુર્માસ્યકાળે કરેલા પાપોથી પણ મુક્ત થઈ મોક્ષ પામે છે।

Verse 232

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये जलशाय्युपाख्याने चातुर्मास्यव्रतनियमवर्णनंनाम द्वात्रिंशदुत्तरद्विशतमोऽध्यायः

આ રીતે શ્રી સ્કંદ મહાપુરાણની એકાશીતિસાહસ્રી સંહિતાના ષષ્ઠ નાગરખંડમાં, હાટકેશ્વરક્ષેત્રમાહાત્મ્યના જલશાય્યુ ઉપાખ્યાન અંતર્ગત “ચાતુર્માસ્યવ્રતનિયમવર્ણન” નામનો બે સો બત્રીસમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।