Adhyaya 246

Verse 1

गालव उवाच । शक्रादयस्तु देवेशा दुःखसंतप्तमानसाः । ईश्वरादर्शनभ्रांतमनः कर्मेंद्रिया रतिम्

ગાલવ બોલ્યો—શક્ર આદિ દેવેશોના મન દુઃખથી દગ્ધ હતાં; ઈશ્વરના દર્શનના અભાવે ચિત્ત ભ્રાંત થયું, તેથી કર્મેન્દ્રિયોના વિષય-વ્યવહારમાં તેમને રતિ રહી નહિ।

Verse 2

न प्रापुर्लोकनाथं ते कृत्वा यः प्रतिमाकृतिम् । तपसाराधयामासुः सर्वभूतहृदिस्थितम्

માત્ર પ્રતિમારૂપ ઘડીને તેઓ લોકનાથને પ્રાપ્ત ન કરી શક્યા; પરંતુ તપસ્યા દ્વારા સર્વભૂતના હૃદયમાં વસતા તે પરમેશ્વરને જ તેમણે આરાધ્યો।

Verse 3

कपर्दशिरसं देवं शूलहस्तं पिनाकिनम् । कपालखट्वांगधरं दशहस्तं किरीटिनम्

તે દેવનું ધ્યાન કરવું—જટાધારી, શૂલહસ્ત, પિનાકધનુષ ધારણ કરનાર, કપાલ અને ખટ્વાંગ ધારણ કરનાર, દશભુજ અને કિરીટધારી।

Verse 4

उमासहितमीशानं पंचवक्त्रं महाभुजम् । कर्पूरगौरदेहाभं सितभूतिविभूषितम्

ઉમાસહિત ઈશાનનું ધ્યાન કરવું—પંચવક્ત્ર, મહાબાહુ, કપૂર સમાન ગૌર દેહવાળો, અને શ્વેત ભસ્મથી વિભૂષિત।

Verse 5

नागयज्ञोपवीतेन गजचर्मसमन्वितम् । कृष्णसारत्वचा चापि कृतप्रावरणं विभुम्

તે વિભુનું ધ્યાન કરવું—નાગને યજ્ઞોપવીતરૂપે ધારણ કરનાર, ગજચર્મથી યુક્ત, અને કૃષ્ણસાર મૃગચર્મને પણ આવરણરૂપે ઓઢનાર।

Verse 6

कृतध्यानाः सुरास्तत्र वृक्षाधारे समाश्रिताः । व्रतचर्यां समाश्रित्य प्रचक्रुस्तप उत्तमम्

ત્યાં દેવગણ ધ્યાનસ્થ થઈ વૃક્ષના મૂળ પાસે આશ્રયે રહ્યા. વ્રત-ચર્યાનો આધાર લઈને તેમણે પરમ તપનું અનુષ્ઠાન કર્યું.

Verse 7

षडक्षरेण मंत्रेण शैवेन विहिताः सुराः । शूद्र उवाच । व्रतचर्या त्वया या सा प्रोक्ता संजा यते कथम्

શૈવ ષડક્ષર મંત્ર દ્વારા દેવગણને વિધિપૂર્વક ઉપદેશ મળ્યો. શૂદ્ર બોલ્યો—“તમે કહેલી એ વ્રત-ચર્યા યોગ્ય રીતે કેવી રીતે આરંભાય છે?”

Verse 8

ब्रह्मन्विस्तरतो ब्रूहि न तृप्येते वचोऽमृतैः

હે બ્રહ્મન! વિસ્તારે કહો; આ અમૃતસમાન વચનોથી પણ તૃપ્તિ થતી નથી.

Verse 9

गालव उवाच । जपन्भस्म च खट्वांगं कपालं स्फाटिकं तथा । रुंडमालां पंचवक्त्रमर्द्धचंद्रं च मूर्द्धनि

ગાલવ બોલ્યા—“(વ્રતી) જપ, ભસ્મ, ખટ્વાંગ, સ્ફટિકસમાન કપાલ (પાત્ર), રુંડમાળા, પંચવક્ત્રરૂપ અને મસ્તક પર અર્ધચંદ્ર ધારણ કરે.”

Verse 10

चित्रकृत्तिपरीधानं कौपीनकुण्डलद्वयम् । घंटायुग्मं त्रिशूलं च सूत्रं चर्यास्वरूपकम्

વિવિધ ચર્મવસ્ત્ર પરિધાન કરી, કૌપીન તથા બંને કાનમાં કુંડળ ધારણ કરે; યુગલ ઘંટા અને ત્રિશૂલ પણ ધારણ કરે—આ જ ચર્યાનું બાહ્ય સ્વરૂપ અને આચરણસૂત્ર છે.

Verse 11

अमीभिर्लक्षणैर्लक्ष्यं मयोक्तं तव शूद्रज । अनेन विधिना सर्वे देवा वह्निपुरोगमाः

હે શૂદ્રજ! આ લક્ષણોથી વ્રતનું યથાર્થ ચિહ્ન મેં તને કહ્યું. આ જ વિધિથી અગ્નિને અગ્રે રાખીને સર્વ દેવોએ પણ આચરણ કર્યું.

Verse 12

सर्व आराधयामासुः सर्वोपायैर्वरप्रदम् । चातुर्मास्ये च संपूर्णे सपूर्णे कार्तिकेऽमले

સર્વે સર્વ ઉપાયોથી વરપ્રદ પ્રભુની આરાધના કરવા લાગ્યા. અને ચાતુર્માસ્ય વ્રત પૂર્ણ થયું—નિર્મળ કાર્તિક માસ પણ પરિપૂર્ણ થયો—ત્યારે તેમનું અનુષ્ઠાન સિદ્ધ થયું.

Verse 13

चीर्णव्रतान्सुरान्दृष्ट्वा विशुद्धांश्च महेश्वरः । मतिं तेषां ददौ तुष्टो जीवात्मा सर्वभूतदृक्

વ્રતો આચરી શુદ્ધ થયેલા દેવોને જોઈ મહેશ્વર પ્રસન્ન થયા. સર્વભૂતદર્શી અંતઃસ્થ જીવાત્મા બની તેમણે તેમને સમ્યક્ બુદ્ધિ પ્રદાન કરી.

Verse 14

शतरुद्रीयजाप्येन विधानसहितेन च । ध्यानेन दीपदानेन चातुर्मास्ये तुतोष सः

વિધાનસહિત શતરુદ્રીય જપ, ધ્યાન અને દીપદાન—આ બધાથી ચાતુર્માસ્ય કાળમાં તેઓ (શિવ) પ્રસન્ન થયા.

Verse 15

पूजनैः षोडशविधैर्यथा विष्णोस्तथा हरे । कुर्वाणान्भक्तिभावेन ज्ञात्वा देवान्समागतान्

દેવો સમાગમ થયાં છે એમ જાણી તેમણે ભક્તિભાવથી ષોડશોપચાર પૂજન કર્યું—જેમ વિષ્ણુનું તેમ જ હરે (શિવ)નું પણ.

Verse 16

प्रहृष्टो भगवान्रुद्रो ददौ तेषां शुभा मतिम् । ततः संमंत्र्य ते देवा वह्निं स्तुत्वा यथार्थतः

પ્રહર્ષિત ભગવાન રુદ્રે તેમને શુભ સંકલ્પ આપ્યો. ત્યારબાદ દેવોએ પરસ્પર મંત્રણા કરીને, યથાવિધિ અને સત્યભાવથી અગ્નિની સ્તુતિ કરી.

Verse 17

प्रसन्नवदनं चक्रुः कार्यसाधनतत्परम् । कर्मसाक्षी महातेजाः कृत्वा पारावतं वपु

તેમણે તેને પ્રસન્નમુખ અને કાર્યસાધનમાં તત્પર બનાવ્યો. ત્યારે કર્મસાક્ષી મહાતેજસ્વી અગ્નિએ પારાવત (કબૂતર)નું શરીર ધારણ કર્યું.

Verse 18

प्रविवेश ततो मध्ये द्रष्टुं देवं महेश्वरम् । चकार गतिविक्षेपं गुंठनैरवगुंठनैः

પછી તે મધ્યમાં પ્રવેશ્યો, દેવ મહેશ્વરને જોવા માટે. અને ઢાંકણાં તથા પ્રતિઢાંકણાં વડે ગતિમાં છલભર્યા ફેરફારો કર્યા.

Verse 19

लुंठनैः सर्पणैश्चैव चारुरूपोऽद्भुतां गतिम् । तं दृष्ट्वा भगवांस्तत्र कारणं समबुद्ध्यत

લોટવા અને સરકવા જેવી ચળવળોથી તે ચારુરূপે અદ્ભુત ગતિ દર્શાવી. તેને ત્યાં જોઈ ભગવાને તેનું કારણ સમ્યક રીતે સમજ્યું.

Verse 20

ऊर्ध्वरेतास्ततस्तस्मिन्ससर्जादौ दधार तत् । वीर्यं वह्निमुखे चैव सोत्पपात गृहाद्बहिः

ત્યારે ઊર્ધ્વરેતા પ્રભુએ તેને ઉત્સર્જિત કર્યું; આરંભે તેને ધારણ પણ કર્યું. તે વીર્ય અગ્નિના મુખમાં સ્થાપિત થયું અને તે ગૃહમાંથી બહાર કૂદી નીકળ્યો.

Verse 21

गते तस्मिन्पतंगेऽथ पार्वती विफलश्रमा । संक्रुद्धा सर्वदेवानां सा शशाप महेश्वरी

તે પંખીવાળો ચાલ્યો ગયા પછી પાર્વતીનો પ્રયત્ન નિષ્ફળ થયો; ક્રોધિત મહેશ્વરીએ સર્વ દેવોને શાપ આપ્યો.

Verse 22

यस्मान्ममेच्छा विहता भवद्भिर्दुष्टबुद्धिभिः । तस्मात्पाषाणतामाशु व्रजंतु त्रिदिवौकसः

દુષ્ટબુદ્ધિથી તમે મારી ઇચ્છા નિષ્ફળ કરી; તેથી હે ત્રિદિવવાસીઓ, તાત્કાલિક પાષાણ અવસ્થાને પામો.

Verse 23

निरपत्या निर्दयाश्च सर्वे देवा भविष्यथ । ततः प्रसादयामासुः प्रणताः शापयंत्रिताः

હે દેવો, તમે બધા સંતાનહીન અને દયાવિહિન બનશો. ત્યારબાદ શાપથી નિયંત્રિત થઈ તેઓ નમસ્કાર કરીને દેવીની કૃપા માગવા લાગ્યા.

Verse 24

महद्दुःखं संप्रविष्टाः पुनः पुनरथाब्रुवन्

મહાન દુઃખમાં ડૂબી જઈ તેઓ વારંવાર આ રીતે બોલ્યા.

Verse 25

। । देवा ऊचुः । त्वं माता सर्वदेवानां सर्वसाक्षी सनातनी । उत्पत्तिस्थितिसंहारकारणं जगतां सदा

દેવોએ કહ્યું—હે દેવી, તમે સર્વ દેવોની માતા, સનાતન સર્વસાક્ષી છો; તમે જ સદા જગતની ઉત્પત્તિ, સ્થિતિ અને સંહારનું કારણ છો.

Verse 26

भूतप्रकृतिरूपा त्वं महाभूतसमाश्रिता । अपर्णा तपसां धात्री भूतधात्री वसुन्धरा

તમે સર્વ ભૂતોની પ્રકૃતિ-સ્વરૂપા છો, મહાભૂતોમાં પ્રતિષ્ઠિત છો. તમે અપર્ણા—તપસ્યાની ધાત્રી, જીવોની ધાત્રી, સ્વયં વસુંધરા (પૃથ્વી) છો.

Verse 27

मंत्राराध्या मन्त्रबीजं विश्वबीजलयस्थितिः । यज्ञादिफलदात्री च स्वाहारूपेण सर्वदा

તમે મંત્રોથી આરાધ્ય છો; તમે જ મંત્ર-બીજ છો. તમે વિશ્વ-બીજ—સ્થિતિ અને લયમાં સ્થિત છો. તમે યજ્ઞાદિ કર્મોના ફળ આપનારાં, સદા સ્વાહા-રૂપે વિરાજમાન છો.

Verse 29

दोषत्रयसमाक्रान्त जननैः श्रेयसप्रदा । महालक्ष्मीर्महाकालीमहादेवी महेश्वरी

ત્રિદોષોથી આક્રાંત દેહધારીઓને તમે શ્રેય અને કલ્યાણ આપો છો. તમે મહાલક્ષ્મી, મહાકાળી, મહાદેવી—મહેશ્વરી, પરમ અધિષ્ઠાત્રી છો.

Verse 30

विश्वेश्वरी महामाया मायाबीजवरप्रदा । वररूपा वरेण्या त्वं वरदात्री वरासुता

તમે વિશ્વેશ્વરી, મહામાયા, માયા-બીજ દ્વારા વર આપનારાં છો. તમે વર-સ્વરૂપા, વરેણ્યા (વરણિય) છો; તમે વરદાત્રી, શ્રેષ્ઠ સુતા છો.

Verse 31

बिल्वपत्रैः शुभैर्ये त्वां पूजयन्ति नराः सदा । तेषां राज्यप्रदात्री च कामदा सिद्धिदा सदा

જે લોકો સદા શુભ બિલ્વપત્રોથી તમારી પૂજા કરે છે, તેમને તમે રાજ્ય-ઐશ્વર્ય આપો છો; તેમની કામનાઓ પૂર્ણ કરો છો અને સદા સિદ્ધિ આપો છો.

Verse 32

चातुर्मास्येऽर्चिता यैस्त्वं बिल्वपत्रैर्विशेषतः । तेषां वांछितसिद्ध्यर्थं जाता कामदुघा स्वयम्

ચાતુર્માસ્યમાં જે ભક્તો વિશેષ કરીને બિલ્વપત્રોથી તમારી અર્ચના કરે છે, તેમની વાંછિત સિદ્ધિ માટે તમે સ્વયં કામધેનુ સમા પ્રગટ થઈ ફળ આપો છો।

Verse 33

येऽर्चयंति सदा लोके महेश्वरसमन्विताम् । बिल्वपत्रैर्महाभक्त्या न तेषां दुःखदुष्कृती

જે લોકો આ જગતમાં મહેશ્વર-સમન્વિતા દેવીની સદા મહાભક્તિથી બિલ્વપત્રોથી પૂજા કરે છે, તેમના માટે દુઃખ અને પાપકર્મ ટકતા નથી।

Verse 34

चातुर्मास्ये विशेषेण तव पूजा महाफला । अद्यप्रभृति यैर्लोकैर्बिल्वपत्रैस्तु पूजिता

ચાતુર્માસ્યમાં વિશેષ કરીને તમારી પૂજા મહાફળદાયિની છે; આજથી જે લોકો બિલ્વપત્રોથી તમારી આરાધના કરશે, તેમનું પુણ્ય વધશે।

Verse 35

विधास्यसि महेशानि तेषां ज्ञानमनुत्तमम् । चातुर्मास्येऽधिकफलं बिल्वपत्रं वरानने

હે મહેશાની! તમે તેમને અનુત્તમ જ્ઞાન પ્રદાન કરશો. હે વરાનને! ચાતુર્માસ્યમાં બિલ્વપત્રનું ફળ વધુ થાય છે।

Verse 36

उमामहेश्वरप्रीत्यै दत्तं विधिवदक्षयम् । यथा श्रीस्तुलसीवृक्षे तथा बिल्वे च पार्वती

ઉમા-મહેશ્વરની પ્રીતિ માટે વિધિપૂર્વક જે અર્પણ થાય છે તે અક્ષય બને છે. જેમ તુલસીવૃક્ષમાં શ્રીનો નિવાસ છે, તેમ બિલ્વવૃક્ષમાં પાર્વતીનો નિવાસ છે।

Verse 37

त्वं मूर्त्या दृश्यसे विश्वं सकलाभीष्टदायिनी । चातुर्मास्ये विशेषेण सेवितौ द्वौ महाफलौ

તમે મૂર્તિમતી થઈ વિશ્વરૂપે જ દર્શાય છો, સર્વ અભીષ્ટ ફળ આપનારાં છો. વિશેષ કરીને ચાતુર્માસ્યમાં આ બન્નેની સેવા કરવાથી મહાફળ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 246

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये शेषशाय्युपाख्याने ब्रह्मनारदसंवादे चातुर्मास्य माहात्म्ये पैजवनोपाख्याने पार्वत्येन्द्रादीनां शापप्रदानवृत्तान्तवर्णनंनाम षट्चत्वारिंशदुत्तरशततमोऽध्यायः

આ રીતે શ્રી સ્કંદ મહાપુરાણની એકાશીતિસાહસ્રી સંહિતાના ષષ્ઠ નાગરખંડમાં, હાટકેશ્વર-ક્ષેત્રમાહાત્મ્યમાં, શેષશાયી ઉપાખ્યાનમાં, બ્રહ્મા–નારદ સંવાદના ચાતુર્માસ્ય-માહાત્મ્ય તથા પૈજવનોપાખ્યાનમાં ‘પાર્વતી, ઇન્દ્ર આદિને શાપપ્રદાનનો વર્તાંત’ નામનો 146મો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.

Verse 298

मन्त्रयन्त्रसमोपेता ब्रह्मविष्णुशिवादिषु । नित्यरूपा महारूपा सर्वरूपा निरञ्जना

તે મંત્ર-યંત્રોથી સમુપેત છે અને બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, શિવ આદિમાં પ્રતિષ્ઠિત છે. તે નિત્યરૂપા, મહારૂપા, સર્વરૂપા અને નિરંજન (નિર્મળ) છે.