Adhyaya 21

Verse 1

। ब्राह्मणा ऊचुः । मार्कंडेन कदा तत्र स्थापितः प्रपितामहः । कस्मिन्स्थाने कृतस्तेन स्वाश्रमो मुनिना वद

બ્રાહ્મણોએ કહ્યું—માર્કંડેયે ત્યાં ‘પ્રપિતામહ’ને ક્યારે સ્થાપિત કર્યો? અને તે મુનિએ કયા સ્થાને પોતાનો આશ્રમ રચ્યો? અમને કહો.

Verse 2

सूत उवाच । मृकण्डाख्यो द्विजश्रेष्ठ आसीद्वेदविदां वरः । चमत्कारपुराभ्याशेवानप्रस्याश्रमे स्थितः

સૂતએ કહ્યું—મૃકંડુ નામના એક દ્વિજશ્રેષ્ઠ હતા, વેદવિદોમાં શ્રેષ્ઠ. તેઓ ચમત્કારપુરની નજીક વાનપ્રસ્થ આશ્રમમાં નિવાસ કરતા હતા.

Verse 3

शांतात्मा नियमोपेतश्चकार सुमहत्तपः । तस्यैवं वर्तमानस्य वानप्रस्थस्य चाश्रमे

શાંતાત્મા અને નિયમોપેત થઈ તેણે મહાન તપ કર્યું. તે વાનપ્રસ્થ પોતાના આશ્રમમાં આ રીતે વર્તતો હતો—

Verse 4

पश्चिमे वयसि प्राप्ते पुत्रो जज्ञे सुशोभनः । सर्वलक्षणसंपूर्णः पूर्णचंद्रसमप्रभः

જીવનના ઉત્તર વયમાં પહોંચતાં એક અતિશય શોભન પુત્ર જન્મ્યો. તે સર્વ શુભ લક્ષણોથી પરિપૂર્ણ, પૂર્ણચંદ્ર સમ તેજસ્વી હતો।

Verse 5

मार्कंड इति नामाऽथ तस्य चक्रे पिता स्वयम् । सोऽतीव ववृधे बालस्तस्मिन्नाश्रम उत्तमे

પછી પિતાએ સ્વયં તેનું નામ ‘માર્કંડ’ રાખ્યું. તે બાળક તે ઉત્તમ આશ્રમમાં અત્યંત વધવા લાગ્યો।

Verse 6

शुक्लपक्षं समासाद्य तारापतिरिवांबरे । वर्धमानस्य तस्यैवमतीताः पंच वत्सराः । बालक्रीडाप्रसक्तस्य पितुरुत्सङ्गवर्तिनः

જેમ આકાશમાં તારાપતિ સમ શુક્લપક્ષ વધે છે, તેમ તે બાળક પણ વધતો ગયો. આમ વધતા વધતા પાંચ વર્ષ વીતી ગયા—બાળક રમતમાં મગ્ન અને પિતાની ગોદમાં રહેતો હતો।

Verse 7

कस्यचित्त्वथ कालस्य कश्चित्तत्र समागतः । सामुद्रिकस्य कृत्स्नस्य वेत्ता ज्ञानविधानभू

થોડા સમય પછી ત્યાં એક પુરુષ આવ્યો. તે સામુદ્રિક વિદ્યાના સર્વાંગી જ્ઞાતા, અને જ્ઞાનવિધાનનો આધારરૂપ હતો।

Verse 8

स तं शिशुं समालोक्य नखाग्रान्मूर्द्धजावधिम् । विस्मयोत्फुल्लनयन ईषद्धास्यमथाऽकरोत्

તેણે તે શિશુને નખના અગ્રથી લઈને મસ્તકના કેશ સુધી નિહાળ્યો; આશ્ચર્યથી તેની આંખો ફાટી ગઈ અને પછી તેણે હળવું સ્મિત કર્યું।

Verse 9

मृकंडोऽपि समालोक्य ज्ञानिनं सस्मिताननम् । पप्रच्छ विनयोपेतः किंचित्तुष्टेन चेतसा

મૃકંડુએ પણ તે જ્ઞાનીને મૃદુ સ્મિતવાળા મુખ સાથે જોઈ, વિનયપૂર્વક, થોડા તૃપ્ત અને સ્થિર ચિત્તથી પ્રશ્ન કર્યો।

Verse 10

मृकण्ड उवाच । कस्मात्त्वं विप्रशार्दूल वीक्ष्येमं मम दारकम् । सुचिरं विस्मयाविष्टस्ततोऽभूः सस्मिताननः

મૃકંડુ બોલ્યા—હે વિપ્રશાર્દૂલ! મારા આ બાળકને જોઈને તું કેમ લાંબા સમય સુધી આશ્ચર્યમાં મગ્ન રહ્યો, અને પછી કેમ સ્મિતમુખ થયો?

Verse 11

सूत उवाच । असकृत्तेन संपृष्टः सकृद्ब्राह्मणसत्तमः । ततश्च कथयामास हास्यकारणमेव हि

સૂત બોલ્યા—તેના વારંવાર પૂછવાથી તે બ્રાહ્મણસત્તમ અંતે બોલ્યો અને પોતાના સ્મિતનું કારણ જ કહી બતાવ્યું।

Verse 12

ब्राह्मण उवाच । लक्षणानि शिशोरस्य दृश्यंते यानि सन्मुने । गात्रस्थानि भवेत्सत्यं तैः पुमानजरामरः

બ્રાહ્મણ બોલ્યા—હે સન્મુને! આ શિશુના દેહ પર જે લક્ષણો પોતાના પોતાના સ્થાને દેખાય છે, તે જો સાચે ત્યાં જ સ્થિર રહે, તો તે લક્ષણો જરા અને મૃત્યુથી રહિત પુરુષનું સૂચન કરે છે।

Verse 13

अस्य भावि पुनश्चाऽस्माद्दिवसान्निधनं शिशोः । षड्भिर्मासैर्न सन्देहः सत्यमेतन्मयोदितम्

આજથી, આ જ દિવસથી, આ શિશુનું ફરી મૃત્યુ નિશ્ચિત છે—છ માસમાં, તેમાં સંશય નથી. મેં જે કહ્યું તે સત્ય છે.

Verse 14

एवं ज्ञात्वा द्विजश्रेष्ठ कुरुष्वाऽस्य हितं च यत् । इह लोके परे चैव बालकस्य ममाऽज्ञया

હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ! આ જાણીને, મારી આજ્ઞા અનુસાર આ બાળકનું જે સાચું હિત હોય તે કર—આ લોકમાં પણ અને પરલોકમાં પણ.

Verse 15

एवमुक्त्वा स विप्रेंद्रो जगामाऽभीप्सितां दिशम् । मृकण्डोऽपि ततस्तस्य चक्रे मौंजीनिबन्धनम्

આવું કહી તે વિપ્રેન્દ્ર પોતાની ઇચ્છિત દિશામાં ગયો. ત્યારબાદ મૃકંડુએ પણ પોતાના પુત્રનું મૌંજી-નિબંધન (ઉપનયન) કર્યું.

Verse 16

अकालेऽपि कुमारस्य किंचिद्ध्यात्वा निजे हृदि । कारणं कारणज्ञः स ततः प्रोवाच तं सुतम्

સમય પહેલાં હોવા છતાં, તેણે હૃદયમાં થોડું વિચાર્યું. કારણને જાણનાર તે કારણ સમજીને પછી પુત્રને બોલ્યો.

Verse 17

यं कं चिद्वीक्षसे पुत्र भ्रममाणं द्विजोत्तमम् । तस्यावश्यं त्वया कार्यं विनयादभि वादनम्

પુત્ર! તું જે કોઈ ઉત્તમ બ્રાહ્મણને ફરતો જોશે, તેને તારે અવશ્ય વિનયપૂર્વક પ્રણામ કરવો.

Verse 19

एवं तस्य व्रतस्थस्य षण्मासा दिवसैस्त्रिभिः । हीनाः स्युर्ब्राह्मणेंद्राणां नमस्कारपरस्य च

આ રીતે વ્રતમાં સ્થિત અને નમસ્કારપરાયણ એવા તેને બ્રાહ્મણેન્દ્રોના પ્રસાદથી છ માસ ત્રણ દિવસથી ઓછા થાય છે.

Verse 20

तान्दृष्ट्वा स मुनीन्सर्वान्नमश्चक्रे मुनेः सुतः । दीर्घायुर्भव तैरुक्तः सर्वैरपि पृथक्पृथक्

તે બધા મુનિઓને જોઈ મુનિપુત્રે તેમને નમસ્કાર કર્યો. ત્યારે સૌએ એક એક કરીને કહ્યું—“દીર્ઘાયુ ભવ.”

Verse 21

अथ तं बालभावेन कौतुकाद्ब्रह्मचारिणः । चिरं दृष्ट्वाऽब्रवीद्वाक्यं वसिष्ठो मुनिपुंगवः

પછી મુનિપુંગવ વશિષ્ઠે બાળસુલભ ભાવથી અને કૌતુકથી તે બ્રહ્મચારિને લાંબો સમય જોઈને આ વચન કહ્યું.

Verse 22

सर्वैरेष शिशुः प्रोक्तो दीर्घा युरिति सादरम् । तृतीयेऽह्नि पुनः प्राणांस्त्यक्ष्यत्ययमसंशयः

તમ સૌએ સ્નેહપૂર્વક આ શિશુને ‘દીર્ઘાયુ’ કહ્યું છે; પરંતુ આજથી ત્રીજા દિવસે એ નિશ્ચયે પ્રાણ ત્યજશે.

Verse 23

तन्न युक्तं भवेदीदृगस्माकं वचनं द्विजाः । तस्मात्तत्क्रियतां कर्म येनायं स्याच्चिरायुधृक्

હે દ્વિજોઃ અમારી વાણી આવી રીતે અયોગ્ય સાબિત થવી યોગ્ય નથી. તેથી એવું કર્મ કરવું જોઈએ કે જેથી આ બાલક ચિરકાલ આયુષ્ય ધારણ કરે.

Verse 24

ततो मिथः समालोच्य सर्वे ते मुनिपुंगवाः । प्रोचुर्न जीवनोपायो भवेन्मुक्त्वा पितामहम्

પછી પરસ્પર વિચાર કરીને તે સર્વ મુનિપુંગવો બોલ્યા—પિતામહ બ્રહ્માજીની શરણ વિના તેના પ્રાણ બચાવવાનો કોઈ ઉપાય નથી।

Verse 25

तस्मात्तस्य पुरो नीत्वा बालोऽयं क्षीणजीवितः । क्रियतां तस्य वाक्येन यथा स्याच्चिरजीवभाक्

અતએવ ક્ષીણજીવિત આ બાળકને તેમના સમક્ષ લઈ જઈ, તેમના વચન અનુસાર કાર્ય કરાવવું, જેથી તે દીર્ઘાયુનો ભાગી બને।

Verse 26

ततस्तु ते समादाय सत्वरं ब्रह्मचारिणम् । ब्रह्मलोकं समाजग्मुस्त्यक्त्वा तीर्थपराक्रमम्

પછી તેઓ તે બ્રહ્મચારિને ત્વરિત લઈને, તીર્થયાત્રાના પ્રયત્નને બાજુ પર રાખી, બ્રહ્મલોકમાં ગયા।

Verse 27

ततः प्रणम्य तं देवं वेदोक्तैः स्तवनैर्द्विजाः । स्तुत्वाऽथ संविधे तस्य निषेदुस्तदनन्तरम्

પછી દ્વિજોએ તે દેવને પ્રણામ કરીને, વેદોક્ત સ્તવનોથી સ્તુતિ કરી; અને ત્યારબાદ તેમની સન્નિધિમાં બેઠા।

Verse 28

तेषामनंतरं सोऽपि नमश्चक्रे पितामहम् । बालः प्रोक्तश्च दीर्घायुर्भवेति च स्वयंभुवा

તેમના પછી બાળકે પણ પિતામહ બ્રહ્માજીને નમસ્કાર કર્યો; અને સ્વયંભૂ પ્રભુએ પોતે કહ્યું—આ બાળક દીર્ઘાયુ થાઓ।

Verse 29

अथोवाच मुनीन्सर्वान्विश्रांतान्पद्मयोनिजः । कुतो यूयं समायाताः सांप्रतं केन हेतुना

ત્યારે પદ્મયોનિ બ્રહ્માએ સર્વ વિશ્રાંત મુનિઓને જોઈને કહ્યું— “તમે હવે ક્યાંથી આવ્યા છો અને કયા હેતુથી આવ્યા છો?”

Verse 30

प्रोच्यतां चापि यत्कृत्यं युष्माकं क्रियतेऽधुना । मद्गृहे संप्रयातानां कोऽयं बालोऽपि सद्व्रती

“હવે તમારું કયું કર્તવ્ય કે હેતુ છે, તે પણ કહો. અને તમે મારા ગૃહમાં આવ્યા છો— તમારી સાથે આ સદ્વ્રતી, નિયમનિષ્ઠ બાલક કોણ છે?”

Verse 31

मुनय ऊचुः । तीर्थयात्राप्रसंगेन भ्रममाणा महीतलम् ः । चमत्कारपुराभ्याशे वयं प्राप्ताः पितामह

મુનિઓએ કહ્યું— “પિતામહ! તીર્થયાત્રાના પ્રસંગે અમે પૃથ્વીતલ પર ભ્રમણ કરતાં કરતાં ચમત્કારપુરના નજીક આવી પહોંચ્યા છીએ.”

Verse 32

तत्रानेन वयं देव बालकेनाऽभिवादिताः । क्रमात्सर्वेरपि प्रोक्तो दीर्घायुरिति सादरम्

“ત્યાં, હે દેવ! આ બાલકે અમને આદરપૂર્વક વંદન કર્યું. પછી ક્રમે અમે સૌએ સ્નેહથી આશીર્વાદ આપ્યો— ‘દીર્ઘાયુ થા.’”

Verse 33

एतस्य तु पुनः शेषमायुषो दिवसत्र यम् । विद्यते विबुधश्रेष्ठ व्रीडितास्तेन वै वयम्

“પરંતુ, હે વિબુધશ્રેષ્ઠ! તેના આયુષ્યમાં હવે માત્ર ત્રણ દિવસ જ બાકી છે. તેથી જ અમે ખરેખર લજ્જિત થયા છીએ.”

Verse 34

ततश्चैनं समादाय वयं प्राप्तास्तवांतिकम् । भवताऽपि तथा प्रोक्तो दीर्धायु र्बालकोऽस्त्वयम्

અતએવ આ બાલકને સાથે લઈને અમે આપના સાન્નિધ્યે આવ્યા છીએ. આપ પણ તેમ જ વચન આપો—‘આ બાલક દીર્ઘાયુ થાઓ.’

Verse 35

तस्माद्यथा वयं सत्या भवता सह पद्मज । भवाम कुरु तत्कृत्यमेतस्मादागता वयम्

અતએવ, હે પદ્મજ! જેથી અમે આપની સાથે સત્યમાં સ્થિર રહી શકીએ, જે કર્તવ્ય છે તે કરો; આ જ હેતુથી અમે આવ્યા છીએ.

Verse 36

सूत उवाच । तेषां तद्वचनं श्रुत्वा मुनीनां पद्मसंभवः । प्रोवाच प्रहसन्वाक्यं समादाय च बालकम्

સૂત બોલ્યા—મુનિઓના તે વચન સાંભળી પદ્મસમ્ભવ (બ્રહ્મા) એ બાલકને સાથે લીધો અને હસતાં હસતાં આ વચન બોલ્યા.

Verse 37

मत्प्रसादादयं बालोजरामृत्युवि वर्जितः । भविष्यति न संदेहो वेदविद्याविचक्षणः

‘મારા પ્રસાદથી આ બાલક જરા અને મૃત્યુથી રહિત થશે—એમાં શંકા નથી—અને વેદવિદ્યામાં વિવેકી તથા નિપુણ બનશે.’

Verse 38

तस्मात्प्राग्धरणीपृष्ठं व्रजध्वं मुनिसत्तमाः । बालमेनं समादाय तस्मिन्नेवास्य मंदिरं

‘અતએવ, હે મુનિશ્રેષ્ઠો! હવે ધરતીના પૃષ્ઠ પર પાછા જાઓ. આ બાલકને સાથે લઈ જાઓ અને ત્યાં જ એ જ સ્થાને તેનું નિવાસસ્થાન સ્થાપો.’

Verse 39

यावदस्य पिता वृद्धः पुत्रदर्शनविह्वलः । न याति निधनं सार्धं धर्मपत्न्या द्विजोत्तमाः

હે દ્વિજોત્તમો! જ્યાં સુધી તેનો વૃદ્ધ પિતા—પુત્રદર્શનની તીવ્ર તરસથી વ્યાકુળ—પોતાની ધર્મપત્ની સાથે મૃત્યુને પામતો નથી.

Verse 40

अथाऽयाताश्च तं बालं सर्वे ते मुनि सत्तमाः । आगत्य वसुधापृष्ठं तस्यैवाश्रमसंनिधौ

પછી તે સર્વ મુનિશ્રેષ્ઠો તે બાળક પાસે આવ્યા; એ જ આશ્રમની નજીક આવી તેને ધરતીના પૃષ્ઠ પર ઉતાર્યો।

Verse 41

अमुंचन्नग्नितीर्थे तं समाभाष्य ततः परम् । तीर्थयात्राकृते पश्चाज्जग्मुरन्यत्र सत्वरम्

અગ્નિતીર્થે તેને મૂકીને, પછી તેની સાથે વાત કરીને, તીર્થયાત્રા પૂર્ણ કરવા તેઓ ત્વરિત અન્યત્ર ચાલ્યા ગયા।

Verse 42

एतस्मिन्नंतरे विप्रो मृकंडः सुतवत्सलः । नापश्यत्स्वसुतं पश्चाद्विललाप सुदुःखितः

આ દરમિયાન પુત્રપ્રેમી બ્રાહ્મણ મૃકંડે પોતાના પુત્રને ન જોયો; પછી અત્યંત દુઃખિત થઈને તે વિલાપ કરવા લાગ્યો।

Verse 43

अहो मे तनयोऽभीष्टः कथमद्य न दृश्यते । कूपांतः पतितः किं नु किं व्यालैर्वा निपातितः

અહો! મારો પ્રિય પુત્ર આજે કેમ દેખાતો નથી? શું તે કૂવામાં પડી ગયો છે, કે કોઈ હિંસ્ર પશુએ તેને પાડી દીધો છે?

Verse 44

कृत्वा मां दुःखसंतप्तं मातरं चापि पुत्रकः । प्रस्थितो दीर्घमध्वानं विरुद्धं कृतवान्विधिः

મને અને માતાને પણ દુઃખથી સંતપ્ત કરીને તે બાળક લાંબા માર્ગે નીકળી ગયો; વિધિએ યોગ્યતાના વિરુદ્ધ વર્તન કર્યું છે।

Verse 45

पश्य ब्राह्मणि पापेन मया दुष्कृतकारिणा । न बालस्य मुखं दृष्टं प्रस्थितस्य यमालये

જો, હે બ્રાહ્મણી! પાપી અને દુષ્કૃતકર્તા એવા મારા કારણે યમાલયે પ્રસ્થાન કરેલા તે બાળકનું મુખ પણ હું જોઈ શક્યો નથી।

Verse 46

कथितं ज्ञानिना तेन मम पूर्वं महात्म ना । षङ्भिर्मासैः सुतस्तेऽयं देहत्यागं करिष्यति

પહેલાં તે જ્ઞાની મહાત્માએ મને કહ્યું હતું—‘છ માસમાં તારો આ પુત્ર દેહત્યાગ કરશે’ એમ।

Verse 47

सोऽहं पुत्रस्य दुःखेन साधयिष्ये हुताशनम् । यावच्छोकाग्निना कायो दह्यते न वरान ने

અતએવ પુત્રદુઃખથી પીડિત હું હુતાશન તૈયાર કરીશ; હે સુમુખી, મારું શરીર તો શોકાગ્નિથી પહેલેથી જ બળી રહ્યું છે।

Verse 48

ब्राह्मण्युवाच । ममापि मतमेतद्धि यत्त्वया परिकीर्तितम् । तत्किं चिरयसि ब्रह्मञ्छीघ्रं दारूणि चानय

બ્રાહ્મણી બોલી—તમે જે કહ્યું તે જ મારું પણ મત છે; તો હે બ્રાહ્મણ, વિલંબ શા માટે? ઝડપથી લાકડાં પણ લાવી દો।

Verse 49

येनाऽहं भवता सार्धं प्रवेक्ष्यामि हुताशनम् । पुत्रशोकेन संतप्ता सुभृशं दुःखशांतये

જેથી હું, પુત્રશોકથી દગ્ધ થઈ, તમારાં સાથે હુતાશનમાં પ્રવેશ કરું—મારા દુઃખની સંપૂર્ણ શાંતિ માટે.

Verse 50

सूत उवाच । एवं तयोः प्रवदतोर्दंपत्योर्द्विज सत्तमाः । आजगामाऽथ संहृष्टः स बालः सन्निधिं तयोः

સૂત બોલ્યા—હે દ્વિજશ્રેષ્ઠો! તે બ્રાહ્મણ દંપતિ આમ બોલતાં હતાં ત્યારે, તે બાલક અત્યંત હર્ષિત થઈ ત્યાં આવ્યો અને તેમની સન્નિધિમાં પહોંચ્યો.

Verse 51

तं दृष्ट्वा ब्राह्मणो हृष्टो ब्राह्मण्या सहितस्तदा । आनंदाश्रुप्लुताक्षोऽथ सम्मुख स्तमुपाद्रवत्

તેને જોઈ બ્રાહ્મણ પત્નીসহ હર્ષિત થયો. પછી આનંદાશ્રુથી ભીંજાયેલી આંખો સાથે તે સીધો તે બાલક તરફ દોડી ગયો.

Verse 52

भूयोभूयः परिष्वज्य सभार्यः पृष्टवांस्तदा । क्व गतः स्वाश्रमाद्वत्स चिरात्कस्मादिहाऽगतः

વારંવાર આલિંગન કરીને, પત્નીসহ તેણે પૂછ્યું—“વત્સ! તું અમારા આશ્રમમાંથી ક્યાં ગયો હતો? એટલા સમય પછી અહીં કેમ આવ્યો?”

Verse 53

शोकार्णवे परिक्षिप्य मां सभार्यं वयोऽधिकम् । तन्मा पुत्रक भूयस्त्वमीदृक्कर्म करिष्यसि

“વયે વૃદ્ધ એવા મને અને તારી માતાને તું શોકસાગરમાં ફેંકી દીધા. તેથી, પુત્રક! ફરી ક્યારેય આવું કર્મ ન કરજે.”

Verse 54

मार्कंडेय उवाच । अत्राऽद्य मुनयः प्राप्ता मया ते चाभिवादिताः । क्रमेण विनयात्तात स्मरमाणेन ते वचः

માર્કંડેયે કહ્યું—આજે અહીં મુનિઓ આવ્યા; હે પિતા, તમારા વચનો સ્મરીને મેં વિનયપૂર્વક ક્રમથી તેમને પ્રણામ કર્યા।

Verse 55

दीर्घायुर्भव तैरुक्तः सर्वैरेव द्विजोत्तमैः । दृष्ट्वा मां विस्मयाविष्टैर्बालकं व्रतिनं विभो

બધા જ દ્વિજોત્તમોએ મને કહ્યું—‘દીર્ઘાયુ ભવ.’ હે વિભો, મને બાલક છતાં વ્રતી જોઈ તેઓ આશ્ચર્યમાં મગ્ન થયા।

Verse 56

अथ तात समालोक्य तेषां मध्यगतो मुनिः । वसिष्ठस्तान्मुनीन्सर्वान्प्रोवाच प्रहसन्निव

પછી, હે પિતા, તેમની વચ્ચે ઉભેલા મુનિ વસિષ્ઠે તેમને જોઈ, જાણે હસતાં હોય તેમ, સર્વ મુનિઓને કહ્યું।

Verse 57

वसिष्ठ उवाच । दीर्घायुर्भव यः प्रोक्तो युष्माभिर्मुनिपुंगवाः । तृतीये दिवसे सोऽयं बालः पंचत्वमेष्यति

વસિષ્ઠે કહ્યું—હે મુનિપુંગવો, તમે ‘દીર્ઘાયુ ભવ’ એવો આશીર્વાદ આપ્યો હોવા છતાં, આ બાલક ત્રીજા દિવસે મૃત્યુને પામશે।

Verse 58

ततस्ते मुनयो भीता असत्यात्तात तत्क्षणात् । समादाय ययुस्तत्र यत्र ब्रह्मा व्यवस्थितः

ત્યારે, હે પિતા, અસત્યના ભયથી તે મુનિઓ તત્ક્ષણે ભીત થઈ ગયા અને જ્યાં બ્રહ્મા સ્થિત હતા ત્યાં ચાલ્યા ગયા।

Verse 59

नमस्कृतेन तेनाऽपि प्रोक्तोऽहं पद्मयोनिना । दीर्घायुर्भव पृष्टश्च कुतस्त्वमिह चागतः

મેં નમસ્કાર કર્યો છતાં પદ્મયોનિ પિતામહ બ્રહ્માએ મને કહ્યું—“દીર્ઘાયુ ભવ”; અને ફરી પૂછ્યું—“તું અહીં ક્યાંથી આવ્યો છે?”

Verse 60

अथ तैर्मुनिभिः सर्वैर्वृत्तांतं तस्य कीर्तितम् । आशीर्वादोद्भवं प्रोक्तं ततो वयमिहागताः

પછી તે સર્વ મુનિઓએ તેની સંપૂર્ણ વાત કહી અને જણાવ્યું કે આ આશીર્વાદથી ઉત્પન્ન થયું છે; તેથી અમે અહીં આવ્યા છીએ.

Verse 61

यथाऽयं बालको देव त्वत्प्रसादात्पितामह । दीर्घायुर्जायते लोके तथा त्वं कर्तुमर्हसि

હે દેવ, હે પિતામહ બ્રહ્મા! તમારા પ્રસાદથી જેમ આ બાળક લોકમાં દીર્ઘાયુ બને, તેમ કરવું તમને શક્ય છે; કૃપા કરીને તેમ કરો.

Verse 62

ततोऽहं ब्रह्मणा तात जरामरणवर्जितः । विहितः प्रेषितस्तूर्णं स्वगृहं प्रति तैः समम्

પછી, હે તાત! બ્રહ્માએ મને જરા અને મરણથી રહિત કર્યો અને તેમની સાથે તુરંત મારા ઘરની તરફ મોકલ્યો.

Verse 63

ते तु मां मुनयोत्रैव प्रमुच्याश्रमसन्निधौ । स्नानार्थं विविशुः सर्वे ह्रदेऽत्रैव सुशोभने

પરંતુ તે મુનિઓ મને ત્યાં જ આશ્રમની નજીક મૂકીને, સ્નાનાર્થે અહીંના આ અતિશય શોભન હ્રદમાં બધા પ્રવેશ્યા.

Verse 64

तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य मृकंडो हर्षसंयुतः । प्रययौ सत्वरं तत्र यत्र ते मुनयः स्थिताः

તેના વચન સાંભળી મૃકંડ હર્ષથી પરિપૂર્ણ થયો અને જ્યાં તે મુનિઓ નિવાસ કરતા હતા ત્યાં તત્કાળ દોડી ગયો।

Verse 65

प्रणम्य तान्मुनीन्सर्वान्कृताञ्जलिपुटः स्थितः । प्रोवाच वः प्रसादेन कुलं मे वृद्धिमागतम्

બધા મુનિઓને પ્રણામ કરીને, હાથ જોડીને ઊભા રહી તેણે કહ્યું—“તમારા પ્રસાદથી મારું કુલ સમૃદ્ધિ પામ્યું છે.”

Verse 66

साधु प्रोक्तमिदं कैश्चिदाचार्यैर्मुनिसत्तमाः । साधुलोकं समाश्रित्य विख्यातं च जगत्त्रये

હે મુનિશ્રેષ્ઠો! કેટલાક આચાર્યોએ આ વાત ઉત્તમ રીતે કહી છે; સાધુસમાજનો આશ્રય લેતાં તે ત્રિલોકમાં પ્રસિદ્ધ છે.

Verse 67

साधूनां दर्शनं पुण्यं तीर्थभूता हि साधवः । तीर्थं फलति कालेन सद्यः साधुसमागमः

સાધુઓનું દર્શન પુણ્યદાયક છે, કારણ કે સાધુઓ પોતે જ તીર્થરૂપ છે. તીર્થનું ફળ સમય પછી મળે, પરંતુ સાધુસંગનું ફળ તરત મળે છે.

Verse 68

तस्मादतिथयः प्राप्ता यूयं सर्वेऽद्य मे गृहम् । प्रकरोमि किमातिथ्यं प्रोच्यतां द्विजसत्तमाः

અતએવ તમે બધા આજે અતિથિરૂપે મારા ઘરે આવ્યા છો; આજે તમે સૌ મારા ગૃહમાં જ છો. હું કઈ રીતે આતિથ્ય કરું? કહો, હે દ્વિજશ્રેષ્ઠો!

Verse 69

ऋषय ऊचुः । एतदेव मुनेऽस्माकमातिथ्यं कोटिसंमितम् । अल्पायुरपि ते बालो यज्जातो मृत्युवर्जितः

ઋષિઓએ કહ્યું—હે મુને! અમારે માટે આ જ કરોડ સમું આતિથ્ય છે કે અલ્પાયુ થવાનો તારો બાળક પણ જન્મથી જ મૃત્યુવર્જિત થયો છે.

Verse 70

मृकण्ड उवाच । मृत्युनाऽलिंगितं बालमस्मदीयं मुनीश्वराः । भवद्भिरद्य संरक्ष्य कुलं कृत्स्नं समुद्धृतम्

મૃકંડે કહ્યું—હે મુનીશ્વરો! મૃત્યુએ મારા બાળકને આલિંગન કર્યું હતું; પરંતુ આજે તમે રક્ષા કરીને મારા સમગ્ર કુળનો ઉદ્ધાર કર્યો છે.

Verse 71

ब्रह्मघ्ने च सुरापे च चौरे भग्नव्रते तथा । निष्कृतिर्विहिता सद्भिः कृतघ्ने नाऽस्ति निष्कृतिः

બ્રહ્મહંતક, સુરાપાન કરનાર, ચોર અને વ્રતભંગ કરનાર—એમના માટે સજ્જનો પ્રાયશ્ચિત્ત નક્કી કરે છે; પરંતુ કૃતઘ્ન માટે પ્રાયશ્ચિત્ત નથી.

Verse 72

तस्मात्कृतघ्नतादोषो न स्यान्मम मुनीश्वराः । यथा कार्यं भवद्भिश्च तथा सर्वैर्न संशयः

અતએવ, હે મુનીશ્વરો! કૃતઘ્નતાનો દોષ મને ન લાગે. આપને જે કરવું યોગ્ય લાગે, તે જ સર્વે નિઃસંદેહ કરે.

Verse 73

ऋषय ऊचुः । यदि प्रत्युपकाराय मन्यसे त्वं द्विजोत्तम । गृहं कुरुष्व नो वाक्याद्देवस्य परमेष्ठिनः

ઋષિઓએ કહ્યું—હે દ્વિજોત્તમ! જો તું પ્રતિઉપકાર કરવા ઇચ્છે, તો અમારા વચનથી અહીં દેવ પરમેષ્ઠિનનું ગૃહ (મંદિર) સ્થાપિત કર.

Verse 74

येनाऽयं बालकस्तेऽद्य कृतो मृत्युविवर्जितः । तस्मात्स्थापय तीर्थेन देवं तं प्रपितामहम्

જેનાથી આ બાળક આજે મૃત્યુથી રહિત થયો છે, તેથી આ તીર્થમાં તે દેવ પ્રપિતામહ (પિતામહ બ્રહ્મા)ની સ્થાપના કર।

Verse 75

पुत्रेण सहितः पश्चादाराधय दिवानिशम् । वयमेव त्वया सार्धं तं च देवं पितामहम्

પછી પુત્ર સાથે દિવસ-રાત તેની આરાધના કર. અમે પણ તારી સાથે તે દેવ પિતામહની ઉપાસના કરીશું।

Verse 76

नित्यं प्रपूजयिष्यामस्तथान्येऽपि द्विजोत्तमाः । बालेनाऽनेन सार्धं ते सख्यमत्र स्थितं यतः । बालसख्यमिति ख्यातं नाम्ना तेन भविष्यति

અમે નિત્ય તેની પૂજા કરીશું; અન્ય શ્રેષ્ઠ દ્વિજ પણ કરશે. કારણ કે અહીં આ બાળક સાથે તારો સખ્યો સ્થિર થયો છે, તેથી તે ‘બાલસખ્ય’ નામે પ્રસિદ્ધ થશે।

Verse 77

तीर्थमन्यैरिति ख्यातं बालकानां हितावहम् । रोगार्तानां भयार्तानामस्माकं वचनात्सदा

આ તીર્થ અન્ય લોકોમાં પણ બાળકોના કલ્યાણકારક તરીકે પ્રસિદ્ધ થશે—અમારા વચનથી સદાય—રોગપીડિત અને ભયપીડિત માટે।

Verse 78

अस्मिंस्तीर्थे शिशुं लोकाः स्नापयिष्यंति ये द्विज । रोगार्तं वा भयार्तं वा पीडितं वा ग्रहादिभिः

હે દ્વિજ! જે લોકો આ તીર્થમાં શિશુને સ્નાન કરાવે છે—તે રોગપીડિત હોય, ભયપીડિત હોય, અથવા ગ્રહાદિથી પીડિત હોય—

Verse 79

भविष्यति न संदेहः सर्वदोषविवर्जितः । पितामहप्रसादेन तथाऽस्मद्वचनाद्द्विज

કોઈ સંશય નથી—તે સર્વ દોષ અને ક્લેશથી રહિત થશે. પિતામહના પ્રસાદથી તથા અમારા વચનથી, હે દ્વિજ।

Verse 80

ये पुनर्मानुषा विप्र निष्कामाः श्रद्धयान्विताः । स्नानमात्रं करिष्यंति ते यांति परमां गतिम्

પરંતુ હે વિપ્ર, જે મનુષ્યો નિષ્કામ અને શ્રદ્ધાયુક્ત છે—તેઓ માત્ર સ્નાનમાત્ર કરે તો પણ પરમ ગતિને પામે છે।

Verse 81

एवमुक्त्वाथ ते सर्वे मुनयः शंसितव्रताः । तमामंत्र्य मुनिं जग्मुस्तीर्थान्यन्यानि सत्वराः

આ રીતે કહીને, પ્રશંસિત વ્રતવાળા તે બધા મુનિઓ તે મુનિને વિદાય આપી ઝડપથી અન્ય તીર્થો તરફ ગયા।

Verse 82

मृकण्डोऽपि सपुत्रश्च तस्मिन्स्थाने पितामहम् । स्थापयामास संहृष्टो ज्येष्ठे ज्येष्ठास्थिते विधौ

મૃકંડુએ પણ પુત્રসহ તે જ સ્થાને પિતામહ (બ્રહ્મા)ની હર્ષપૂર્વક સ્થાપના કરી—જ્યેષ્ઠ માસમાં જ્યેષ્ઠા નક્ષત્રે વિધિ સંપન્ન થતાં।

Verse 83

ततश्चाऽराधयामास दिवारात्रमतंद्रितः । सपुत्रः श्रद्धया युक्तः संप्राप्तश्च परां गतिम्

ત્યારબાદ તેણે દિવસ-રાત અવિરત આરાધના કરી; પુત્રসহ અને શ્રદ્ધાયુક્ત બની તેણે પરમ ગતિ પ્રાપ્ત કરી।

Verse 84

सूत उवाच । ततःप्रभृति तत्तीर्थं बालसख्यमिति स्मृतम् । पावनं सर्वजंतूनां बालानां रोगनाशनम्

સૂતજી બોલ્યા—ત્યાંથી તે તીર્થ ‘બાલસખ્ય’ નામે સ્મરાય છે. તે સર્વ પ્રાણીઓને પાવન કરે છે અને બાળકોના રોગોનો નાશ કરે છે.

Verse 85

ज्येष्ठे ज्येष्ठासु यो बालस्तत्र स्नानं समाचरेत् । न स पीडामवाप्नोति यावत्संवत्सरं द्विजाः

હે દ્વિજોય! જ્યેષ્ઠ માસમાં જ્યેષ્ઠા નક્ષત્રના દિવસોમાં જે બાળક ત્યાં સ્નાન કરે, તેને પૂરું એક વર્ષ સુધી કોઈ પીડા થતી નથી.

Verse 86

ग्रहभूतपिशाचानां शाकिनीनां विशेषतः । अगम्यः सर्वदुष्टानां तथाऽन्येषां प्रजायते

વિશેષ કરીને ગ્રહ, ભૂત, પિશાચ અને શાકિનીઓ માટે તે અગમ્ય બને છે; તેમજ અન્ય સર્વ દુષ્ટ શક્તિઓ માટે પણ તે અપ્રાપ્ય અને અજય બને છે.