Adhyaya 95

Verse 1

सूत उवाच । अथान्यापि च तत्रास्ति देशकामप्रदा नृणाम् । अजापालेन भूपेन स्थापिता पापनाशनी

સૂતજી બોલ્યા—ત્યાં બીજી એક પવિત્ર શક્તિ છે, જે મનુષ્યોને દેશસંબંધિત ઇચ્છિત ફળ આપે છે; તે ભૂપતિ અજાપાલે સ્થાપી છે અને તે પાપનાશિની છે.

Verse 2

तां च शुक्लचतुर्दश्यामजापालेश्वरीं नरः । यो वै पूजयते भक्त्या धूपपुष्पानुलेपनैः । स प्राप्नोतीप्सितान्कामान्दुर्लभा सर्वमानवैः

શુક્લપક્ષની ચતુર્દશીએ ધૂપ, પુષ્પ અને અનુલેપન અર્પી ભક્તિપૂર્વક અજાપાલેશ્વરીની પૂજા કરનાર મનુષ્ય, સર્વ માનવોને દુર્લભ એવા ઇચ્છિત વરદાન-ફળ પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 3

तस्या देव्याः प्रसादेन सत्यमेतन्मयोदितम् । अजापालो महीपालः पुराऽसीत्संमतः सताम्

તે દેવીના પ્રસાદથી મેં કહેલું વચન નિશ્ચયે સત્ય છે. પ્રાચીન સમયમાં રાજા અજાપાલ સજ્જનોને માન્ય અને આદરપાત્ર શાસક હતો.

Verse 4

हितकृत्सर्वलोकस्य यथा माता यथा पिता । तेन राज्यं समासाद्य पितृपैतामहं शुभम्

તે સર્વ લોકનું હિત કરનાર હતો—માતા સમાન, પિતા સમાન. પિતા અને પિતામહોથી પ્રાપ્ત તે શુભ રાજ્યને પ્રાપ્ત કરીને,

Verse 5

चिंतितं मनसा पश्चात्स्वयमेव महात्मना । मया तत्कर्म कर्तव्यं यदन्यैरिह भूमिपैः । न कृतं न करिष्यंति ये भविष्यन्त्यतः परम्

પછી તે મહાત્માએ મનમાં પોતે વિચાર્યું—‘અહીં અન્ય ભૂપતિઓએ જે કર્યું નથી અને આગળ આવનારા પણ જે નહીં કરે, તે કાર્ય મને કરવું જ જોઈએ.’

Verse 6

एष एव परो धर्मो भूपतीनामुदाहृतः । यत्प्रजापालनं शश्वत्तासां च सुखसंस्थितिः

આ જ રાજાઓનો પરમ ધર્મ કહેવાયો છે—પ્રજાનું સદૈવ પાલન-રક્ષણ કરવું અને તેમનું સુખ-કલ્યાણ સુસ્થિર કરવું।

Verse 7

यथायथा करं भूपास्ता मां गृह्णंति लोलुपाः । तथातथा मनःक्षोभो हृदये संप्रजायते

લોભી રાજાઓ જેટલું જેટલું મારી પાસેથી કર લે છે, તેટલું તેટલું મારા હૃદયમાં મનઃક્ષોભ અને અશાંતિ જન્મે છે।

Verse 8

न करेण विना भूपा हस्त्यश्वादिबलं च यत् । शक्नुवंति परित्रातुं पादातं च विशेषतः

કર (રાજસ્વ) વિના રાજાઓ હાથી-ઘોડા વગેરે સેનાબળનું પાલન-રક્ષણ કરી શકતા નથી—વિશેષ કરીને પદાતિ સૈન્યનું।

Verse 9

विना तेन स गम्यः स्यान्नीचानामपि सत्वरम् । एतस्मात्कारणाद्भूपाः करं गृह्णंति लोकतः

તે (બળ) વિના રાજ્ય ત્વરિતે નીચ લોકો માટે પણ સુલભ બની જશે; તેથી જ રાજાઓ લોકોથી કર ગ્રહણ કરે છે।

Verse 10

तस्मान्मया विनाप्याशु नागैश्चैव नरैस्तथा । तपः शक्त्या प्रकर्तव्यं राज्यं निहतकण्टकम्

અતએવ, મારા વિના પણ નાગો અને મનુષ્યો ત્વરિત તપઃશક્તિથી કંટકરહિત રાજ્ય સ્થાપે—ઉત્પીડકો અને વિઘ્નોથી મુક્ત।

Verse 11

करानगृह्णता तेन लोकान्रंजयता सदा । अन्येषां भूमिपालानां विशेषेण महात्मनाम्

જે કર લેતો ન હતો અને સદા પ્રજાને આનંદિત રાખતો હતો, તે અન્ય ભૂપાલો માટે—વિશેષ કરીને મહાત્મા રાજાઓ માટે—આદર્શ બન્યો.

Verse 12

एवं चित्ते समाधाय वसिष्ठं मुनिपुंगवम् । पुरोधसं समाहूय ततः प्रोवाच सादरम्

આ રીતે મનમાં નિશ્ચય કરીને તેણે મુનિપુંગવ વશિષ્ઠને—પોતાના પુરોહિતને—બુલાવ્યો અને પછી આદરપૂર્વક કહ્યું.

Verse 13

अत्र भूमितले विप्र सर्वेषां तीर्थमुत्तमम् । अल्पकालेन सन्तुष्टिं यत्र याति महेश्वरः । वासुदेवोऽथवा ब्रह्मा ह्येतच्छीघ्रं वदस्व मे

હે વિપ્ર! આ ભૂમિતલ પર સર્વ તીર્થોમાં જે સર્વોત્તમ છે—જ્યાં અલ્પકાળમાં મહેશ્વર, અથવા વાસુદેવ, અથવા બ્રહ્મા પ્રસન્ન થાય—તે મને શીઘ્ર કહો.

Verse 14

येनाहं सर्वलोकस्य हितार्थं तप आददे । न स्वार्थं ब्राह्मणश्रेष्ठ सत्येनात्मानमालभे

હે બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠ! હું સર્વ લોકના હિતાર્થે તપ આદરું છું, સ્વાર્થ માટે નહીં; સત્યપૂર્વક હું પોતાને આ હેતુ માટે અર્પણ કરું છું.

Verse 15

वसिष्ठ उवाच । तिस्रः कोट्योर्धकोटी च तीर्थानामिह भूतले । संति पार्थिवशार्दूल प्रभावसहितानि च

વશિષ્ઠ બોલ્યા—હે પાર્થિવશાર્દૂલ! આ ભૂતલ પર તીર્થોની ત્રણ કરોડ અને અર્ધકરોડ છે; તે સર્વે પોતાના પોતાના પ્રભાવથી યુક્ત છે.

Verse 16

अष्टषष्टिस्तथा राजन्क्षेत्राणामस्ति भूतले । येषां सांनिध्यमभ्येति सर्वदैव महेश्वरः

હે રાજન, ભૂતલ પર અડસઠ પવિત્ર ક્ષેત્રો છે; જેમના પુણ્ય સાન્નિધ્યમાં મહેશ્વર સદા આવીને નિવાસ કરે છે।

Verse 17

तथा सर्वे सुरास्तुष्टा ब्रह्मविष्णु शिवादयः । परं सिद्धिप्रदं शीघ्रं मानुषाणां महीपते

આ રીતે બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, શિવ વગેરે સર્વ દેવતાઓ પ્રસન્ન થાય છે. હે મહીપતે, આ મનુષ્યોને શીઘ્ર પરમ સિદ્ધિ આપે છે।

Verse 18

हाटकेश्वरदेवस्य क्षेत्रं पातकनाशनम् । देवानामपि सर्वेषां तुष्टिं गच्छति चंडिका

હાટકેશ્વરદેવનું ક્ષેત્ર પાપનાશક છે; ત્યાં ચંડિકાદેવી પણ સર્વ દેવોની તૃપ્તિ પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 19

शीघ्रमाराधिता सम्यक्छ्रद्धायुक्तैर्नरैर्भुवि । तस्मात्तत्क्षेत्रमासाद्य तां देवीं श्रद्धयान्वितः । आराधय महाभाग द्रुतं सिद्धिमवाप्स्यसि

પૃથ્વી પર શ્રદ્ધાયુક્ત નરોએ તેણીની શીઘ્ર અને સમ્યક આરાધના થાય છે. તેથી તે ક્ષેત્રે જઈ શ્રદ્ધાસહિત તે દેવીની ઉપાસના કર, હે મહાભાગ—તું ત્વરિત સિદ્ધિ પામશે।

Verse 20

एवमुक्तः स तेनाथ गत्वा तत्क्षेत्रमुत्तमम् । प्रतिष्ठाप्य च देवीं तां पूजयामास भक्तितः

એમ કહ્યા પછી તે ઉત્તમ ક્ષેત્રે ગયો; અને તે દેવીની પ્રતિષ્ઠા કરીને ભક્તિપૂર્વક પૂજન કર્યું।

Verse 21

ब्रह्मचर्यपरो भूत्वा शुचिर्व्रतपरायणः । नियतो नियताहारस्त्रिकालं स्नानमाचरन्

બ્રહ્મચર્યમાં પરાયણ બની, શુચિ અને વ્રતનિષ્ઠ, સંયમી તથા નિયત આહારવાળો થઈ, તેણે દિવસમાં ત્રણે કાળે સ્નાન કર્યું।

Verse 22

एवमाराध्यतस्तत्र गन्धपुष्पानुलेपनैः । पूजापरस्य सा देवी तस्य तुष्टिं ततो गता

આ રીતે ત્યાં ગંધ, પુષ્પ અને અનુલેપનથી આરાધના થતી હતી; પૂજામાં પરાયણ તેને જોઈ તે દેવી તેના પર પ્રસન્ન થઈ।

Verse 23

देव्युवाच । परितुष्टास्मि ते वत्स व्रतेनानेन नित्यथः । बलिपूजाविधानेन विहितेनामुना स्वयम्

દેવીએ કહ્યું—વત્સ! આ નિત્ય પાળેલા વ્રતથી તથા વિધિપૂર્વક કરાયેલા આ બલિ-પૂજા-વિધાનથી હું તારા પર સંપૂર્ણ પ્રસન્ન છું।

Verse 24

तद्ब्रूहि येन ते सर्वं प्रकरोमि हृदि स्थितम् । सद्य एव महीपाल त्रिदशैरपि दुर्लभम्

અતએવ કહો—હે મહીપાલ! તારા હૃદયમાં સ્થિત જે કંઈ છે તે બધું હું આજેજ પૂર્ણ કરી દઉં; દેવતાઓને પણ દુર્લભ હોય તે પણ।

Verse 25

राजोवाच । लोकानां हितकामेन मयैतद्व्रतमाहृतम् । येन तेषां भवेत्सौख्यं मत्प्रसादादनुत्तमम्

રાજાએ કહ્યું—લોકોના હિતની ઇચ્છાથી મેં આ વ્રત સ્વીકાર્યું છે, જેથી મારા પ્રસાદથી તેમને અનुत્તમ સુખ પ્રાપ્ત થાય।

Verse 26

तस्माद्देहि महाभागे ज्ञानयुक्तानि भूरिशः । ममास्त्राणि विचित्राणि स्वैरगाणि समन्ततः

અતએવ, હે મહાભાગ્ય દેવી, મને પ્રચુર પ્રમાણમાં જ્ઞાનયુક્ત અદ્ભુત શસ્ત્રો આપો—જે સ્વેચ્છાએ સર્વ દિશાઓમાં ગતિ કરી શકે.

Verse 27

यानि जानंति भूपृष्ठे मम पार्श्वे स्थितान्यपि । अपराधं सदा लोके परदारादि यत्कृतम्

ભૂપૃષ્ઠ પર મારા બાજુમાં ઊભેલા લોકો પણ જાણે છે કે લોકમાં સદા થતા અપરાધો—પરસ્ત્રીસંગ વગેરે—બધા જ શું છે.

Verse 28

अनुरूपं ततस्तस्य पातकस्य विनिग्रहम् । प्रकुर्वंति मिथो येन न तेषां संकरो भवेत्

અતએવ, તે પાપને અનુરૂપ એવો નિયંત્રણ અને સુધાર તેઓ પરસ્પર કરે, જેથી તેમની વચ્ચે ધર્મનિયમોનો સંકર કે ગૂંચવણ ન થાય.

Verse 29

मंत्रग्रामं तथा देवि मम देहि पृथग्विधम् । निग्रहं व्याधिसत्त्वानां येन शीघ्रं करोम्यहम्

અને, હે દેવી, મને વિવિધ પ્રકારના મંત્રસમૂહ આપો, જેના દ્વારા હું વ્યાધિરૂપ સત્ત્વોનો શીઘ્ર નિગ્રહ કરી શકું.

Verse 30

येन स्युर्मनुजाः सर्वे मम राज्ये सुखान्विताः । नीरोगाः पुष्टिसंपन्ना भयशोकविवर्जिताः

તેના દ્વારા મારા રાજ્યમાં સર્વ મનુષ્યો સુખી રહે—નિરોગી, પુષ્ટિસંપન્ન અને ભય-શોકથી રહિત.

Verse 31

नाहं देवि करिष्यामि हस्त्यश्वरथसंग्रहम् । यतस्तेषां भवेत्पुष्टिर्वित्तैर्वित्तं करैर्भवेत् । गृहीतैः सर्वलोकानां तस्मात्तन्न ममेप्सितम्

હે દેવી, હું હાથી-ઘોડા અને રથોનો સંગ્રહ નહીં કરું; કારણ કે તેમની પોષણ-વૃદ્ધિ માટે ધન જોઈએ, અને તે ધન સર્વ લોકો પાસેથી વસૂલ કરેલા કરથી જ આવે છે. તેથી તે મને ઇચ્છિત નથી.

Verse 32

श्रीदेव्युवाच । अत्यद्भुततरं कर्म त्वयैतत्पृथिवीपते । प्रारब्धं यन्न केनापि कृतं न च करिष्यति

શ્રીદેવી બોલ્યાં—હે પૃથ્વીપતિ, તું આરંભેલું આ કર્મ અતિ અદ્ભુત છે; જે કોઈએ કર્યું નથી અને કોઈ કરશે પણ નહીં.

Verse 33

तथाप्येवं करिष्यामि तव दास्यामि कृत्स्नशः । ज्ञानयुक्तानि शस्त्राणि मंत्रग्रामं च तादृशम्

તથાપિ હું આમ કરીશ—હું તને સંપૂર્ણ રીતે આપું છું: જ્ઞાનયુક્ત શસ્ત્રો અને તેવા જ મંત્રસમૂહને પણ.

Verse 34

गृह्यन्ते येन ते सर्वे व्याधयोऽपि सुदारुणाः । परं सदैव ते रक्ष्या मन्मन्त्रैरपि संयुताः

આના દ્વારા અતિ ભયંકર વ્યાધિઓ પણ પકડીને વશમાં રાખી શકાય છે. પરંતુ તું સદા રક્ષિત રહેજે—મારા મંત્રોથી પણ સંયુક્ત થઈને.

Verse 35

यदि दृष्टिपथात्तुभ्यं क्वचिद्यास्यंति दूरतः । मानवान्पीडयिष्यंति चिरात्प्राप्याधिकं ततः

જો તેઓ ક્યારેક તારી નજરની હદમાંથી સરકી દૂર ચાલ્યા જાય, તો લાંબા સમય પછી વધુ બળ મેળવી મનુષ્યોને પીડિત કરશે.

Verse 36

यदा त्वं पृथिवीपाल स्वर्गं यास्यसि भूतलात् । तदात्र सलिले स्थाप्या मदग्रे यद्व्यवस्थितम्

હે પૃથ્વીપાલ! જ્યારે તું આ ભૂતલથી સ્વર્ગે પ્રસ્થાન કરશ, ત્યારે મારા સમક્ષ જે વ્યવસ્થા કરાઈ છે તે આ જ સ્થાને જળમાં સ્થાપવી.

Verse 37

सर्वे मंत्रास्तथाऽस्त्राणि ममवाक्यादसंशयम् । येन स्यात्पूर्ववत्सर्वो व्यवहारो नृपोद्भवः

મારા વચનથી નિઃસંદેહ સર્વ મંત્રો તથા તે દિવ્ય અસ્ત્રો પણ પ્રગટ થશે; જેથી રાજકીય સર્વ વ્યવહાર અને શાસનવ્યવસ્થા પૂર્વવત્ ચાલશે.

Verse 38

सूत उवाच । बाढमित्येव तेनोक्ते तत्क्षणाद्द्विजसत्तमाः । प्रादुर्भूतानि दिव्यानि तस्यास्त्राणि बहूनि च

સૂત બોલ્યા—હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજોએ! તેણે માત્ર ‘બાઢમ્’ (તથાસ્તુ) કહ્યું એટલામાં જ, તે ક્ષણે તેના અનેક દિવ્ય અસ્ત્રો પ્રગટ થયા.

Verse 39

ज्ञानसंपत्प्रयुक्तानि यादृशानि महात्मना । तेन संयाचितान्येव व्याधिमंत्रास्तथैव च

જ્ઞાનસંપત્તિથી યુક્ત તે મહાત્માએ જેમ તેમનો પ્રયોગ કર્યો હતો, તેમ જ તેની વિનંતી પર વ્યાધિ-નિયંત્રક મંત્રો પણ પ્રદાન થયા.

Verse 40

व्याधयो यैश्च गृह्यंते मुच्यंते स्वेच्छया सदा । सुखेन परिपाल्यंते दृष्टिगोचरसंस्थिताः

તે (મંત્રો) વડે વ્યાધિઓને સદા ઇચ્છાનુસાર પકડી અને છોડીને શકાય છે; અને દૃષ્ટિગોચરમાં રહી તેઓ સહેલાઈથી નિયંત્રિત રહે છે.

Verse 41

ततस्तं सकलं प्राप्य प्रसादं चंडिकोद्भवम् । तच्च हस्त्यादिकं सर्वं ब्राह्मणेभ्यो ददौ नृप

પછી ચંડિકાથી ઉત્પન્ન થયેલો સર્વ પ્રસાદ પ્રાપ્ત કરીને, રાજાએ હાથી વગેરે સર્વ સંપત્તિ બ્રાહ્મણોને દાનમાં આપી દીધી।

Verse 42

एकां मुक्त्वा निजां भार्यामेकं दशरथं सुतम् । तांश्चापि सकलान्व्याधीन्मंत्रैः संयम्य यत्नतः

પોતાની પત્ની અને દશરથ નામના પોતાના એક પુત્રને છોડીને, બાકીના સર્વ રોગોને તેણે મંત્રોથી પ્રયત્નપૂર્વક નિયંત્રિત કર્યા।

Verse 43

अजारूपान्स्वयं पश्चाद्यष्टिमादाय रक्षति । एवं तस्य नरेन्द्रस्य वर्तमानस्य भूतले

પછી તે પોતે બકરાના રૂપમાં રહી, હાથમાં દંડ લઈને તેમની રક્ષા કરતો; આ રીતે ભૂતલ પર વર્તતા તે નરેન્દ્રનું જીવન ચાલ્યું।

Verse 44

गुप्तोऽपि नापराधः स्यात्कस्यचित्प्रकटः कुतः । प्रमादाद्यदि भूलोके कश्चित्पापं समाचरेत्

અપરાધ ગુપ્ત હોય તોય અપરાધ જ રહે છે; તે કોઈને પ્રગટ ન થાય—એ કેવી રીતે બને? જો પ્રમાદથી આ લોકમાં કોઈ પાપ આચરે,

Verse 45

तद्रूपो निग्रहस्तस्य तत्क्षणादेव जायते । वधं वा यदि वा बंधं क्लेशं चाऽरातिसंभवम्

તેના માટે તે જ પ્રકારનો દંડ તત્ક્ષણે ઊભો થાય છે—વધ હોય કે બંધન, અથવા શત્રુઓથી ઉપજેલો ક્લેશ।

Verse 46

अदृष्टान्यपि शस्त्राणि तानि कुर्वंति तत्क्षणात् । अन्येषां च महीपानां राज्ये गुप्तान्यनेकशः । कुर्वन्ति मनुजास्तेषां चक्रे वैवस्वतो ग्रहम्

અદૃશ્ય શસ્ત્રો પણ તે જ ક્ષણે પોતાનું કાર્ય સિદ્ધ કરે છે. અન્ય રાજાઓના રાજ્યોમાં પણ અનેક રીતે ગુપ્ત શક્તિઓ મનુષ્યોને નિયંત્રિત કરી—વૈવસ્વત યમના ગ્રહમાં અને કર્મફળના ચક્રમાં નાખી દે છે.

Verse 47

न तत्र भयसंत्रस्तस्ततः पापसमाचरेत् । प्रत्यक्षं वा विशेषेण ज्ञात्वा शस्त्रभयं च तत्

ત્યાં ભયથી કંપીને કોઈએ પાપાચરણ કર્યું નહીં; કારણ કે તેમણે પ્રત્યક્ષ અને વિશેષ રીતે જાણી લીધું કે ત્યાં શસ્ત્રભય—હિંસાનો ત્રાસ—પણ નથી.

Verse 48

ततस्ते पापनिर्मुक्ता लोकाः संशुद्धगात्रकाः । रोगेषु निगृहीतेषु प्राप्ताः सुखमनुत्तमम्

પછી તેઓ પાપમુક્ત થઈ શરીરે શુદ્ધ બન્યા; અને રોગો સંપૂર્ણ રીતે દમિત થતાં તેમણે અનુત્તમ સુખ પ્રાપ્ત કર્યું.

Verse 49

एवं स्थितेषु लोकेषु गतपापामयेषु च । प्रयाताः शून्यतां सर्वे नरका ये यमालये

જ્યારે લોકોએ આ રીતે પાપ અને રોગથી મુક્ત થઈ સ્થિતિ પામી, ત્યારે યમલોકના બધા નરકો શૂન્ય થઈ ગયા.

Verse 50

न कश्चिन्नरकं याति न च मृत्युपथं नरः । यथा कृतयुगं तादृक्त्रेतायामपि संस्थितम्

કોઈ નરકમાં ગયો નહીં, અને કોઈ મનુષ્ય મૃત્યુપથ પર ચાલ્યો નહીં; ત્રેતાયુગમાં પણ સ્થિતિ કૃતયુગ જેવી બની ગઈ.

Verse 51

व्यवहारे ततो नष्टे यमलोकसमुद्भवे । स्वर्गेण तुल्यतां प्राप्ते प्राणिभिर्मृत्युवर्जितैः

યમલોકમાંથી ઉત્પન્ન થયેલો ન્યાય-દંડનો વ્યવહાર નષ્ટ થતાં, આ લોક સ્વર્ગસમાન થયો; પ્રાણીઓ મૃત્યુવર્જિત બન્યા.

Verse 52

ततो वैवस्वतो गत्वा ब्रह्मणः सदनं प्रति । प्रोवाच दुःखसंपन्नः प्रणिपत्य पितामहम्

પછી વૈવસ્વત યમ બ્રહ્માના સદન તરફ ગયો; દુઃખથી વ્યાકુળ થઈ પિતામહને પ્રણામ કરીને બોલ્યો.

Verse 54

अजापालेन भूपेन तत्सर्वं विफलीकृतम् । तपःशक्त्या सुरश्रेष्ठ देवीमाराध्य चंडिकाम्

હે સૂરશ્રેષ્ઠ! અજાપાલ નામના રાજાએ તપશક્તિથી દેવી ચંડિકાની આરાધના કરીને પ્રસન્ન કરી, તે સર્વ વ્યવસ્થાને નિષ્ફળ કરી દીધી.

Verse 55

नाधयो व्याधयस्तत्र न पापानि महीतले । कस्यचिद्देव जायंते यथा कृतयुगे तथा

હે દેવ! ત્યાં ધરતી પર કોઈને માનસિક ક્લેશ નહોતાં, શારીરિક વ્યાધિઓ નહોતાં, પાપ પણ ઉત્પન્ન થતું નહોતું; કૃતયુગ જેવું જ હતું.

Verse 56

तस्मात्कुरु सुरश्रेष्ठ पुनरेव यथा पुरा । मदीयभवने कृत्स्नो व्यवहारः प्रजायते

અતએવ, હે સૂરશ્રેષ્ઠ! જેમ પહેલાં હતું તેમ ફરી કરો, જેથી મારા ભવનમાં સમગ્ર ન્યાય-વ્યવહાર ફરીથી પ્રગટ થાય.

Verse 58

अथाब्रवीत्प्रहस्योच्चैस्त्रिनेत्रश्चतुराननम् । अत्यद्भुततमां श्रुत्वा तां वार्तां यमसंभवाम्

ત્યારે ત્રિનેત્ર પ્રભુ ઊંચે હસતાં ચતુર્મુખ બ્રહ્માને બોલ્યા—યમ તરફથી આવેલી તે અતિ અદ્ભુત વાર્તા સાંભળી।

Verse 59

महेश्वर उवाच । धर्ममार्गप्रवृत्तस्य सदाचारस्य भूपतेः । कथं निवारणं तत्र क्रियते कश्च निग्रहः

મહેશ્વરે કહ્યું—હે રાજન, જે ધર્મમાર્ગે પ્રવૃત્ત અને સદાચારથી સ્થિર છે, ત્યાં તેને રોકવાનું કેવી રીતે થાય? અને કોણ તેને નિયંત્રિત કરી શકે?

Verse 60

तस्मात्तेन महीपेन यस्मान्मार्गः प्रदर्शितः । अपूर्वो धर्मसंभूतः कृतः सम्यङ्महात्मना

અતએવ તે રાજાએ જે માર્ગ દર્શાવ્યો, તે મહાત્માએ ધર્મમાંથી ઉત્પન્ન થયેલો તે અપૂર્વ પંથ યોગ્ય રીતે સ્થાપ્યો છે।

Verse 61

तन्मयापि यथा चास्य प्रसादः सुरसत्तम । अपूर्वः करणीयश्च यथा धर्मो न दुष्यति

હે દેવશ્રેષ્ઠ, મને પણ એવું કરવું જોઈએ કે તેનો પ્રસાદ અપૂર્વ રહે અને ધર્મ દૂષિત ન થાય।

Verse 62

एवमुक्त्वा चतुर्वक्त्रं यमं प्राह ततः शिवः । वदायुषोऽस्य यच्छेषमजापालस्य भूपतेः । येन तत्समये प्राप्ते तं नयामि निजालयम्

આવું કહી શિવે ચતુર્મુખ યમને કહ્યું—આ રાજા અજાપાલના આયુષ્યમાં કેટલું શેષ છે તે કહો; જેથી તે સમય આવે ત્યારે હું તેને મારા સ્વધામે લઈ જાઉં।

Verse 63

यम उवाच । पञ्चवर्षसहस्राणि तस्यातीतानि चायुषः । तिष्ठंति पञ्चपञ्चाशत्प्रतीक्ष्येऽहं ततः कथम्

યમે કહ્યું—તેના આયુષ્યનાં પાંચ હજાર વર્ષ વીતી ગયાં છે; હવે પંચાવન વર્ષ બાકી છે. તો પછી હું વધુ કેવી રીતે રાહ જોઉં? હવે વિલંબ સહન થતો નથી.

Verse 64

यावत्कालं सुरश्रेष्ठ शून्ये जाते स्व आश्रये । तस्मात्कुरु द्रुतं कंचिदुपायं तद्विनाशने

હે દેવશ્રેષ્ઠ! જ્યાં સુધી મારું પોતાનું ધામ ખાલી છે, ત્યાં સુધી મારું મન શાંત થતું નથી. તેથી તેના વિનાશ માટે ત્વરિત કોઈ ઉપાય કરો.

Verse 65

एवमुक्ते यमेनाथ तं विसृज्य गृहं प्रति । व्याघ्ररूपं समास्थाय स्वयं तत्संनिधौ ययौ

યમે આમ કહ્યું ત્યારે ભગવાન શિવે તેને વિદાય આપી ઘેર મોકલ્યો. પછી પોતે વાઘનું રૂપ ધારણ કરીને તે રાજાના સાન્નિધ્યે ગયા.

Verse 66

यत्र संस्थो महीपः स प्रजापालनतत्परः । मेघगम्भीरनिर्घोषं गर्जमानो मुहुर्मुहुः

જ્યાં પ્રજાપાલનમાં તત્પર રાજા ઊભો હતો, ત્યાં તે વાઘ મેઘગર્જના જેવી ગંભીર ધ્વનિથી વારંવાર ગર્જના કરવા લાગ્યો.

Verse 67

अजास्तास्तं च संवीक्ष्य व्याघ्रं रौद्रवपुर्द्धरम् । अजापालं समुद्दिश्य संत्रस्ताः शरणं गताः

તે ભયંકર રૂપધારી વાઘને જોઈ બકરીઓ ભયભીત થઈ, અજાપાલ તરફ દોડી જઈ તેની શરણમાં ગઈ.

Verse 68

तस्य यत्नपरस्यापि रक्षमाणस्य भूपतेः । अजास्ता व्याघ्ररूपेण शंकरेण प्रभक्षिताः

રાજા તેમને બચાવવા બહુ પ્રયત્ન કરતો હોવા છતાં, વ્યાઘ્રરૂપ ધારણ કરેલા શંકરે તે બકરાં ભક્ષણ કરી લીધાં।

Verse 69

अजानां कदनं दृष्ट्वा ततः स पृथिवीपतिः । स्वहस्ताद्यष्टिमुत्सृज्य जग्राह निशितायुधम्

નિર્દોષોની હત્યા જોઈને, ભૂપતિ રાજાએ હાથની લાકડી છોડીને તીક્ષ્ણ શસ્ત્ર ધારણ કર્યું।

Verse 70

यत्तस्य तुष्टया दत्तं चंडं चंडार्चिषा समम् । तच्छस्त्रं च तथान्यानि देवीदत्तानि शंकरः । शनैःशनैः प्रजग्राह स्ववक्त्रेण महेश्वरः

દેવીની પ્રસન્નતાથી મળેલું, પ્રચંડ જ્વાળાસમાન ભયંકર તે શસ્ત્ર અને અન્ય દેવીએ આપેલા આયુધો પણ—મહેશ્વર શંકરે પોતાના મુખથી ધીમે ધીમે ગ્રહણ કર્યા।

Verse 71

अस्त्राभावात्ततस्तूर्णं ध्रियमाणेऽपि कांतया । द्वंद्वयुद्धेन तं व्याघ्रं योधयामास भूपतिः

અસ્ત્રોના અભાવે, પ્રિયાએ અટકાવ્યા છતાં, રાજાએ તરત જ તે વ્યાઘ્ર સાથે દ્વંદ્વયુદ્ધ કર્યું।

Verse 72

ततस्तस्यांगसंस्पर्शान्मुक्त्वा व्याघ्रतनुं च ताम् । दधार भस्मसंदिग्धां तनुं चन्द्रविभूषिताम्

તેના દેહસ્પર્શથી તેણે વ્યાઘ્રદેહ ત્યજી, ભસ્મલિપ્ત અને ચંદ્રથી વિભૂષિત દિવ્ય દેહ ધારણ કર્યો।

Verse 73

रुंडमालावरां दिव्यां सखट्वांगां सपन्नगाम् । तां दृष्ट्वा स महीपालः सभार्यः प्रणतस्ततः

રુન્ડમાળા ધારણ કરેલી, ખટ્વાંગ ધારક અને સર્પસહિત એવી તે દિવ્ય દેવીને જોઈ રાજા પત્નીસહ તરત જ પ્રણામ કરવા લાગ્યો।

Verse 74

प्रोवाचाथ स्तुतिं कृत्वा विनयावनतः स्थितः । आनंदाश्रुपरिक्लिन्नो हर्षगद्गदया गिरा

પછી સ્તુતિ કરીને તે વિનયથી મસ્તક નમાવી ઊભો રહ્યો; આનંદના અશ્રુઓથી આંખો ભીની થઈ અને હર્ષથી ગદગદ વાણીમાં બોલ્યો।

Verse 75

राजोवाच । अज्ञानाद्यन्मया देव प्रहारास्तव निर्मिताः । तिरस्कारस्तथा दत्तस्तत्सर्वं क्षम्यतां विभो

રાજાએ કહ્યું—હે દેવ! અજ્ઞાનથી મેં આપ પર પ્રહાર કર્યા અને તિરસ્કાર પણ કર્યો; હે વિભો, તે સર્વ ક્ષમા કરો।

Verse 76

श्रीभगवानुवाच । क्षांत एष मया पुत्र तव सर्वः पराभवः । परितुष्टेन ते कर्म दृष्ट्वा चैवातिमानुषम्

ભગવાને કહ્યું—પુત્ર, તારો આ સર્વ પરાભવ મેં ક્ષમા કર્યો; તારા અતિમાનુષ કર્મો જોઈને હું પ્રસન્ન થયો છું।

Verse 77

यथा कृतं त्वया राज्यं प्रजाः संरक्षिता नृप । तथान्यो भूपतिः कश्चिन्न कर्ता न करिष्यति

હે નૃપ! જેમ તું રાજ્ય ચલાવી પ્રજાનું રક્ષણ કર્યું છે, તેમ બીજો કોઈ રાજા કર્યો નથી અને આગળ પણ કરી શકશે નહીં।

Verse 78

तस्माद्गच्छ मया सार्धं पाताले पार्थिवोत्तम । अनेनैव शरीरेण धर्मपत्न्यानया सह

અતએવ, હે રાજશ્રેષ્ઠ, મારી સાથે પાતાળમાં ચાલો; તમારી ધર્મપત્ની સાથે અને આ જ દેહ સહિત।

Verse 79

नातः परं त्वया स्थेयं मर्त्यलोके कथंचन । विरुद्धं सर्वदेवानां यतः कर्म त्वदुद्भवम्

આથી આગળ તારે કોઈ રીતે પણ મર્ત્યલોકમાં રહેવું નહીં; કારણ કે તારા પરથી ઉત્પન્ન કર્મ સર્વ દેવતાઓના વિરોધમાં છે।

Verse 80

राजोवाच । एवं देव करिष्यामि गत्वाऽयोध्यां महापुरीम् । पुत्रं राज्ये प्रतिष्ठाप्य मंत्रिणां संनिवेद्य च

રાજાએ કહ્યું—હે દેવ, એમ જ કરીશ. હું મહાપુરી અયોધ્યામાં જઈ પુત્રને રાજ્યમાં સ્થાપિત કરી, અને મંત્રીઓને વિધિવત્ જાણ કરીશ।

Verse 81

तथाहं देव देव्या च प्रोक्तः संतुष्टया पुरा । मन्त्रग्रामो यया दत्तः शस्त्राणि विविधानि च

હે દેવ, એ જ રીતે પૂર્વે પ્રસન્ન થયેલી દેવીએ મને કહ્યું હતું; તેણે મને મંત્રોનો સંપૂર્ણ સમૂહ અને વિવિધ શસ્ત્રો પણ આપ્યાં હતાં।

Verse 82

यदा त्वं त्यजसि प्राज्ञ मर्त्यलोकं सुदुस्त्यजम् । तदात्र मामके कुण्डे प्रक्षेप्तव्यानि कृत्स्नशः

હે પ્રાજ્ઞ, જ્યારે તું ત્યજવા અતિ દુષ્કર એવા આ મર્ત્યલોકને છોડે, ત્યારે મારા જ કુંડમાં તે બધું સંપૂર્ણપણે નાંખી દેવું.

Verse 83

तानि चार्पय मे भूयो येनानृण्यं व्रजाम्यहम् । तस्या देव्याः सुराधीश त्वत्प्रसादेन सांप्रतम्

એ બધાં પદાર્થો મને ફરી અર્પણ કરો, જેથી હું ઋણમુક્ત થઈ જાઉં. હે દેવાધીશ, આ સમયે તમારી કૃપાથી હું તે દેવી પ્રત્યેના મારા બાંધછોડથી મુક્ત થયો છું.

Verse 84

एवमुक्तस्ततस्तेन भगवांस्त्रिपुरांतकः । आज्ञाप्य तानि सर्वाणि ददौ तत्र द्रुतं गतः

તેના આવા વચનથી ભગવાન ત્રિપુરાંતકે આજ્ઞા આપી અને તે બધાં પદાર્થો પરત અપાવ્યા; પછી તેઓ તત્કાળ ત્યાં (નિયત સ્થાને) ઝડપથી ગયા.

Verse 85

अब्रवीच्च सुतस्तत्र स्वयं राजा भविष्यति । वीर्यौदार्यसमोपेतो वंशस्योद्धरणक्षमः

અને ત્યાં તેમણે ઘોષણા કરી—“તારો પુત્ર જ સ્વયં રાજા બનશે; તે પરાક્રમ અને ઔદાર્યથી યુક્ત, વંશને ધારણ કરી પુનઃ સ્થાપિત કરવા સમર્થ હશે.”

Verse 86

त्वं चागच्छ मया सार्धमद्यैव मम मंदिरे । प्रविश्यात्र जले पुण्ये देवीकुण्डसमुद्भवे

“અને તું પણ આજે જ મારી સાથે મારા મંદિરમાં (ધામમાં) આવ; અને અહીં દેવિકુંડમાંથી ઉત્પન્ન થયેલા આ પુણ્ય જળમાં પ્રવેશ કર.”

Verse 87

अद्य माघचतुर्दश्यां शुक्लायामपरोऽपि यः । देवीमिमां च संपूज्य जलेऽस्मिन्भक्तिसंयुतः

“આજે માઘ શુક્લ ચતુર્દશીએ જે કોઈ—બીજો માણસ પણ—આ દેવીની યથાવિધિ પૂજા કરીને, ભક્તિયુક્ત થઈ, આ જળમાં (સ્નાન/પ્રવેશ) કરે તો…”

Verse 88

करिष्यति प्रवेशेन प्राणत्यागं नृपोत्तम । स च यास्यति यत्रास्ते पाताले हाटकेश्वरः

હે નૃપોત્તમ! આ જળમાં પ્રવેશ કરતાં તે પ્રાણત્યાગ કરશે; અને પાતાળમાં જ્યાં હાટકેશ્વર વિરાજે છે, તે સ્થાનને પ્રાપ્ત થશે।

Verse 89

स्नानं वा पार्थिवश्रेष्ठ यः करिष्यति मानवः । अष्टोत्तरशतं तस्य व्याधीनां न भविष्यति

હે પાર્થિવશ્રેષ્ઠ! જે માનવ અહીં સ્નાન કરશે, તેને એકસો આઠ પ્રકારના વ્યાધિઓ નહીં થાય; તે રોગમુક્ત થશે।

Verse 90

एवमुक्त्वा तमादाय नृपं भार्यासमन्वितम् । अजाभिस्ताभिरस्त्रैश्च तैश्चापि परमेश्वरः । प्रविवेश जले तस्मिन्देवीकुण्डसमुद्भवे

આમ કહી પરમેશ્વરે રાજાને પત્નીસહિત, તે બકરાંઓ તથા શસ્ત્રો સાથે લઈ, દેવિકુંડમાંથી ઉત્પન્ન થયેલા તે જળમાં પ્રવેશ કર્યો।

Verse 91

ततश्च मंदिरं नीतः स्वकीयं द्विजसत्तमाः । तेनैव नरदेहेन स कलत्रसमन्वितः

ત્યારબાદ, હે દ્વિજશ્રેષ્ઠો! તે રાજાને તેના પોતાના મહેલમાં લઈ જવામાં આવ્યો; અને તે એ જ માનવદેહમાં, પત્નીસહિત રહ્યો।

Verse 92

अद्यापि तिष्ठते तत्र जरामरणवर्जितः । पूजयानश्च तं देवं पाताले हाटकेश्वरम्

આજ પણ તે ત્યાં જરા-મરણથી રહિત રહી, પાતાળમાં હાટકેશ્વર દેવની સતત પૂજા કરે છે।

Verse 93

एवं तत्र समुद्भूता सा देवी परमेश्वरी । स्थापिता तेन भूपेन श्रद्धापूतेन चेतसा

આ રીતે ત્યાં પરમેશ્વરી દેવી પ્રગટ થઈ; અને શ્રદ્ધાથી પવિત્ર થયેલા હૃદયવાળા તે રાજાએ ત્યાં જ તેમની પ્રતિષ્ઠા કરી.

Verse 95

इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे श्रीहाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्येऽजापालेश्वरीमाहात्म्यवर्णनंनाम पञ्चनवतितमोऽध्यायः

આ રીતે શ્રીસ્કંદ મહાપુરાણની એકાશીતિસાહસ્રી સંહિતાના ષષ્ઠ નાગરખંડમાં, શ્રી હાટકેશ્વર ક્ષેત્રમાહાત્મ્ય અંતર્ગત ‘અજાપાલેશ્વરીમાહાત્મ્યવર્ણન’ નામનો પંચાણુંમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.

Verse 97

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा ब्रह्मा लोकपितामहः । समीप उपविष्टस्य शिवस्याऽस्यं व्यलोकयत्

તે વચન સાંભળી લોકપિતામહ બ્રહ્માએ નજીક બેઠેલા શિવના મુખ તરફ નજર કરી.