Adhyaya 273

Verse 1

सूत उवाच । एतेषां तु सहस्रेण भवेद्ग्राह्यं दिनं द्विजाः । चतुर्दश सहस्राक्षा जायंते तत्र वासरे

સૂત બોલ્યા—હે દ્વિજોએ, આના એક હજારથી એક દિવસ ગણાય છે; અને તે દિવસે ચૌદ સહસ્રાક્ષ (ઇન્દ્રો) ઉત્પન્ન થાય છે.

Verse 2

सप्तमस्तु सहस्राक्षः सांप्रतं वर्ततेऽत्र यः । एकसप्ततिसंवर्तचतुर्दशदिने विधेः

અહીં વર્તમાન સંવર્તમાં સાતમો ઇન્દ્ર—સહસ્રાક્ષ—અધિષ્ઠિત છે. હે વિધાતા બ્રહ્મા, એકોતેર સંવર્તોની ગણતરીમાં તેનો સમય ચૌદ દિવસનો માનવામાં આવે છે.

Verse 3

युगानां कुरुते राज्यं मनवश्च तथा परे । स्वायंभुवप्रभृतयो यथा शक्रास्तथा स्थिताः

યુગોમાં મનુઓ પણ રાજ્ય કરે છે અને અન્ય પણ તેમ જ. સ્વાયંભુવ વગેરે જેમ ક્રમે સ્થિત છે, તેમ શક્રો (ઇન્દ્રો) પણ પોતાના પોતાના કાળમાં પ્રતિષ્ઠિત રહે છે.

Verse 4

जायन्तो नाम शक्रोऽयं सांप्रतं वर्तते तु यः । वैवस्वतो मनुश्चैव अष्टाविंशत्प्रमाणकः

હાલમાં અધિષ્ઠિત ઇન્દ્રનું નામ ‘જાયંત’ છે. તેમજ વૈવસ્વત મનુ પણ કાર્યરત છે—ઉક્ત ગણતરીમાં તેનું પ્રમાણ અઠ્ઠાવીસમું ગણાય છે.

Verse 5

चतुर्युगस्य संजातो गतेस्मिञ्छेषमात्रके । भविष्यति बलिः शक्रो वासुदेवप्रसादतः

આ ચતુર્યુગનો બાકી રહેલો અંશ પણ પસાર થયા પછી, વાસુદેવના પ્રસાદથી બલિ શક્ર (ઇન્દ્ર) બનશે.

Verse 6

तेन तस्य प्रतिज्ञातं राज्यं चैवाष्टमे मनौ

અતએવ બલિ માટે અષ્ટમ મન્વંતરમાં રાજ્યસર્વભૌમત્વનું વચન નિશ્ચિત રીતે અપાયું.

Verse 7

एवं सर्वे सुराश्चान्ये त्रयस्त्रिंशत्प्रमाणतः । कोटयः प्रभविष्यंति यथा चैव तथा पुरा

આ રીતે અન્ય બધા દેવતાઓ પણ—ત્રયસ્ત્રિંશત્ પ્રમાણ મુજબ—અસંખ્ય કરોડોમાં પ્રગટ થશે, જેમ પૂર્વકાળમાં થયું હતું તેમ જ।

Verse 8

योऽयं ब्रह्मा स्थितो विप्राः सांप्रतं सृष्टिकारकः । तस्यानेन प्रमाणेन जातं संवत्सराष्टकम्

હે વિપ્રો! જે આ બ્રહ્મા અત્યારે સૃષ્ટિકર્તા રૂપે સ્થિત છે, તેના માટે આ જ ગણના-પ્રમાણથી આઠ વર્ષ વીતી ગયા છે।

Verse 9

षण्मासाश्च दिनार्धं च प्रथमं शुक्लपूर्वकम् । सौरसावनचंद्रार्क्षैर्मानैरेभिश्चतुर्विधैः

છ માસ અને અર્ધ દિવસ—પ્રથમ શુક્લપક્ષથી આરંભ કરીને—આ ચાર પ્રકારના માનોથી ગણાય છે: સૌર, સાવન, ચાન્દ્ર અને નાક્ષત્ર।

Verse 10

कलौ निर्याति सर्वेषां भूतानां क्षितिमण्डले । पंचषष्ट्याऽधिकैश्चैव दिनानां च शतैस्त्रिभिः । भवेत्संवत्सरं सौरं पञ्चोनैस्तैश्च सावनम्

કલિયુગમાં ભૂમિમંડળ પર સર્વ પ્રાણીઓ માટે સૌર સંવત્સર ત્રણસો પાંસઠ દિવસનો થાય છે; અને તેનાથી પાંચ દિવસ ઓછો સાવન સંવત્સર ગણાય છે।

Verse 11

चांद्र एकादशोनस्तु त्रिंशद्धीन उडूद्भवः । शीतातपौ तथा वृष्टिः सौरमानेन जायते

ચાંદ્ર વર્ષ અગિયાર દિવસ ઓછું છે અને નક્ષત્ર વર્ષ ત્રીસ દિવસ હીન છે. શીત-તાપ તથા વર્ષા સૂર્યમાન અનુસાર જ ઉત્પન્ન થાય છે.

Verse 12

वृक्षाणां फलनिष्पत्तिः सस्यानां च तथा परा । अग्निष्टोमादयो यज्ञा वर्तंते ये धरातले

ધરાતળ પર વૃક્ષોના ફળો પાકે છે અને ધાન્ય-શસ્યોની પણ પૂર્ણ પરિપક્વતા થાય છે. અগ্নિષ્ટોમ વગેરે યજ્ઞો પણ આ લોકમાં પ્રવર્તે છે.

Verse 13

उत्साहाश्च विवाहाश्च सावनेन भवंति च । कुसीदाद्याश्च ये केचिद्व्यवहाराश्च वृत्तिजाः

ઉત્સવ-ઉદ્યમ અને વિવાહો પણ સાવનમાન (દિવસાધારિત ગણતરી) મુજબ જ ગોઠવાય છે; તેમજ વ્યાજવાળા ઋણ વગેરે અને જીવનોપાર્જનસંબંધિત વ્યવહારો પણ તેમ જ ચાલે છે.

Verse 14

अधिमासप्रयुक्तेन ते स्युश्चांद्रेण निर्मिताः । नाक्षत्रेण तु मानेन सिध्यंते ग्रहचारिकाः

અધિમાસના પ્રયોગથી યુક્ત ચાંદ્રમાન વડે આ બધું સ્થાપિત થાય છે; પરંતુ નક્ષત્રમાન વડે ગ્રહોની ગતિઓ યોગ્ય રીતે નિર્ધારિત થાય છે.

Verse 15

नान्यत्किंचिद्धरापृष्ठ एतन्मानचतुष्टयात् । एतेन तु प्रमाणेन देवदैत्याश्च मानवाः

હે શ્રોતા! ધરાતળ પર આ ચતુર્વિધ માન સિવાય બીજું કશું નથી. આ જ પ્રમાણ અનુસાર દેવો, દૈત્યો અને મનુષ્યો પોતાના કાર્યો ગોઠવે છે.

Verse 16

वर्त्तंते ब्राह्मणश्रेष्ठाः श्रुतिरेषा पुरातनी । एतद्युगप्रमाणं तु यः पठेद्भक्तिसंयुतः

હે બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠો, આ પ્રાચીન શ્રુતિ-પરંપરા એમ જ પ્રવર્તે છે. જે ભક્તિપૂર્વક યુગપ્રમાણનું આ પાઠ કરે છે, તે પુણ્યનો ભાગી બને છે.

Verse 17

एतेषामेव लिंगानां सप्तानां ब्राह्मणोत्तमाः । नापमृत्यु भयं तस्य कथंचित्संभविष्यति

હે ઉત્તમ બ્રાહ્મણો, જે આ જ સાત લિંગોમાં દૃઢ નિષ્ઠાવાન રહે છે, તેને અકાળમૃત્યુનો ભય ક્યારેય કોઈ રીતે ઉપજે નહીં.

Verse 273

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये युगप्रमाणवर्णनंनाम त्रिसप्तत्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः

આ રીતે શ્રી સ્કંદ મહાપુરાણની એકાશીતિસાહસ્રી સંહિતાના ષષ્ઠ નાગરખંડમાં, હાટકેશ્વર-ક્ષેત્રમાહાત્મ્ય અંતર્ગત ‘યુગપ્રમાણવર્ણન’ નામનો બે સો ત્રિહોતેરમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.