Adhyaya 278

Verse 1

सूत उवाच । ये चान्ये भास्करा स्तत्र संति ब्राह्मणसत्तमाः । हाटकेश्वरजे क्षेत्रे याज्ञवल्क्यप्रतिष्ठिताः

સૂત બોલ્યા—હે બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠો, ત્યાં હાટકેશ્વરક્ષેત્રમાં યાજ્ઞવલ્ક્યે પ્રતિષ્ઠિત કરેલા ભાસ્કર (સૂર્ય) ના અન્ય સ્વરૂપો પણ વિદ્યમાન છે।

Verse 2

यस्तान्पूजयते भक्त्या हृदि कृत्वाऽभिवांछितान् । सप्तम्यां चैव सप्तम्यां लभते नात्र संशयः

જે ભક્તિપૂર્વક તેમની પૂજા કરે અને હૃદયમાં ઇચ્છિત અભીષ્ટ ધારણ કરે, તે સપ્તમીના દિવસે એ જ ફળ પામે છે—એમાં સંશય નથી।

Verse 3

ऋषय उचुः । एक एव स्थितः सूर्यो दृश्यते च नभस्तले । तत्कथं द्वादशैते च तत्र क्षेत्रे प्रतिष्ठिताः । कस्मिन्काले तथा कृत्ये किमर्थं सूतनन्दन

ઋષિઓએ કહ્યું—આકાશમાં સૂર્ય તો એક જ દેખાય છે; તો પછી તે ક્ષેત્રમાં આ બાર કેવી રીતે પ્રતિષ્ઠિત થયા? કયા કાળે, કયા કૃત્યથી અને કયા હેતુથી, હે સૂતનંદન?

Verse 4

सूत उवाच । आसीत्पूर्वं कृतिर्नाम शुनःशेपसमुद्भवः

સૂતજીએ કહ્યું—પૂર્વકાળે શુનઃશેપના વંશમાં જન્મેલો ‘કૃતિ’ નામે એક પુરુષ હતો.

Verse 5

तस्य पुत्रः शुनः पुत्रो बभूव मुनिसत्तमः । चारायणः सुतस्तस्य वभूव मुनिसत्तमः

તેનાથી ‘શુન’ નામે પુત્ર થયો, જે મુનિશ્રેષ્ઠ બન્યો; અને તેના પુત્ર ‘ચારાયણ’ પણ ઋષિઓમાં અગ્રગણ્ય થયો.

Verse 6

कस्यचित्त्वथ कालस्य ब्रह्मा लोक पितामहः । सावित्रीशापनिर्दग्धो ह्यवतीर्णो धरातले

પછી એક સમયે લોકપિતામહ બ્રહ્મા, સાવિત્રીના શાપથી દગ્ધ થઈ, ધરાતળ પર અવતર્યા.

Verse 7

गायत्री च यदा विप्रास्तेनोढा यज्ञकर्मणि । प्राक्स्थितां च परित्यज्य सर्वदेवसमागमे । कालात्ययो भवेन्नैव सावित्र्यागमने स्थिरे

હે વિપ્રો, યજ્ઞકર્મ માટે જ્યારે ગાયત્રીનું વિવાહ કરાયું અને અગાઉ પ્રસ્થિત સાવિત્રીને પરિત્યજી સર્વદેવસમાગમે નિર્ણય થયો, ત્યારે સાવિત્રીના આગમનની રાહ હોવા છતાં સમયનો વિલંબ કદી સ્વીકારાયો નહિ.

Verse 8

ततस्तस्य समादेशाद्गायत्री गोपकन्यका । शक्रेण च समानीता दिव्यलक्षणलक्षिता

ત્યારબાદ તેના આદેશથી ગોપકન્યકા-રૂપે રહેલી ગાયત્રીને શક્ર (ઇન્દ્ર) લઈને આવ્યો; તે દિવ્ય લક્ષણોથી અલંકૃત હતી.

Verse 9

गोपकन्यां च तां ज्ञात्वा गोश्च वक्त्रेण पद्मजः । प्रवेश्याकर्षयामास गुह्येन च ततः परम्

તેણીને ગોપકન્યા તરીકે જાણી પદ્મજ (બ્રહ્મા) એ ગાયના મુખ દ્વારા તેને અંદર પ્રવેશ કરાવ્યો, અને ત્યારબાદ ગુપ્ત ઉપાયથી તેને પોતાની પાસે આકર્ષી લીધી।

Verse 10

ब्राह्मणानां गवां चैव कुलमेकं द्विधा स्थितम् । एकत्र मन्त्रास्तिष्ठंति हविरेकत्र संस्थितम्

બ્રાહ્મણો અને ગાયોનું કુલ એક જ છે, પરંતુ તે બે રૂપે સ્થિત છે—એક તરફ મંત્રો નિવાસ કરે છે અને બીજી તરફ હવિ (આહુતિ) સ્થાપિત છે।

Verse 11

तेन तां ब्राह्मणीं कृत्वा पश्चात्तस्याः परिग्रहम् । गृह्योक्तविधिना चक्रे पुरःस्थोऽपि पितामहः

આ રીતે તેને બ્રાહ્મણી બનાવી, ત્યારબાદ પિતામહ (બ્રહ્મા) એ—આગળ સ્થિત હોવા છતાં—ગૃહ્યવિધિ મુજબ તેનું પરિગ્રહ (પત્ની-સ્વીકાર) કર્યું।

Verse 12

पत्नीशालोपविष्टायां ततस्तस्यां द्विजोत्तमाः । सावित्री समनुप्राप्ता देवपत्नीभिरावृता

હે દ્વિજોત્તમો! જ્યારે તે પત્નીશાળામાં ઉપવিষ্ট હતી, ત્યારે દેવપત્નીઓથી ઘેરાયેલી સાવિત્રી ત્યાં આવી પહોંચી।

Verse 13

ततस्तां सा समालोक्य रशनासमलंकृताम् । दौर्भाग्यदुःखमापन्ना शशाप च विधिं ततः

પછી તેને રશના (કટિબંધ)થી અલંકૃત જોઈ, દુર્ભાગ્યના દુઃખથી વ્યાકુળ થયેલી સાવિત્રી એ ત્યારે વિધિ (બ્રહ્મા) ને શાપ આપ્યો।

Verse 14

सावित्र्युवाच । यस्मात्त्वया परित्यक्ता निर्दोषाहं पितामह । पितामहोऽसि मे नूनमद्यप्रभृति संगमे

સાવિત્રી બોલી—હે પિતામહ! હું નિર્દોષ હોવા છતાં તું મને ત્યજી દીધી; તેથી આજથી સંગમના વિષયમાં તું મારા માટે નિશ્ચયે માત્ર ‘પિતામહ’ જ રહીશ।

Verse 15

मनुष्याणां भवेत्कृत्यमन्यनारीपरिग्रहः । एतत्त्वया कृतं यस्मान्मा नुषस्त्वं भविष्यसि

મનુષ્યો માટે પરસ્ત્રીગ્રહણ મહાપાપ કર્મ છે; તું આ કર્યું હોવાથી તું મનુષ્ય બનશે।

Verse 16

कामार्तश्च विशेषेण मम वाक्यादसंशयम्

મારા વચનથી નિઃસંદેહ—તું વિશેષરૂપે કામથી પીડિત રહીશ।

Verse 17

एवमुक्त्वा तु सावित्री त्यक्त्वा तं यज्ञमंडपम् । गिरेः शिखरमारूढा तपश्चक्रे महत्ततः

આ રીતે કહી સાવિત્રી તે યજ્ઞમંડપ છોડીને પર્વતશિખર પર ચઢી, ત્યારબાદ મહાન તપ કર્યું।

Verse 18

पितामहोऽपि तच्छापाच्चारायणनिवेशने । अवतीर्णो धरापृष्ठे कालेन महता ततः

તે શાપના કારણે પિતામહ (બ્રહ્મા) પણ બહુ સમય પછી ચારાયણ-નિવાસમાં ધરાપૃષ્ઠ પર અવતર્યા।

Verse 19

स यदा यौवनं भेजे मानुषं च पुरा स्थितः । तथातथा च तापेन कामोत्थेन प्रपीड्यते

જ્યારે તેણે માનવ યુવન પ્રાપ્ત કર્યું, પૂર્વે અન્ય સ્થિતિમાં સ્થિત હોવા છતાં, ત્યારે કામજન્ય દાહથી તે વારંવાર પીડિત થયો।

Verse 20

ततोऽसौ वीक्षते नारीं कन्यां वाथ तपस्विनीम् । अविकल्पमना भेजे रूपसौभाग्यगर्वितः

પછી તેણે એક નારીને જોઈ—કન્યા હોય કે તપસ્વિની—રૂપ અને સૌભાગ્યના ગર્વથી મત્ત, અવિવેકી મનથી તે તેની તરફ વળી ગયો।

Verse 21

ततस्तं ब्यसनार्तं च दृष्ट्वा चारायणो मुनिः । स्वयं निःसारयामास प्रकोपेन निजाश्रमात्

તેને દુર્ભાગ્યથી વ્યાકુળ જોઈ મુનિ ચારાયણે ક્રોધથી સ્વયં તેને પોતાના આશ્રમમાંથી કાઢી મૂક્યો।

Verse 22

स च पित्रा परित्यक्तो भ्रममाणस्ततस्ततः । चमत्कारपुरं प्राप्तः शाकल्यो यत्र तिष्ठति

પિતાએ ત્યજી દીધેલો તે અહીંથી ત્યાં ભટકતો ભટકતો ચમત્કારપુર પહોંચ્યો, જ્યાં શાકલ્ય વસતો હતો।

Verse 23

नाम्ना ब्राह्मणशार्दूलो नागरो वेदपारगः । वृतः शिष्य सहस्रेण वेदविद्यां प्रचारयन्

ત્યાં ‘બ્રાહ્મણશાર્દૂલ’ નામનો એક નાગર બ્રાહ્મણ હતો, વેદોમાં પારંગત; હજાર શિષ્યોથી ઘેરાઈ વેદવિદ્યાનો પ્રચાર કરતો હતો।

Verse 24

अथ तं स प्रणम्योच्चैः शिष्यत्वं समुपागतः । वेदाध्ययनसंपन्नो बभूवाथ चिरादपि

ત્યારે તેણે શ્રદ્ધાભાવે ઊંચે સ્વરે પ્રણામ કરીને શિષ્યત્વ સ્વીકાર્યું. સમય જતાં તે પણ વેદાધ્યયનમાં પારંગત બન્યો.

Verse 25

एतस्मिन्नेव काले नु आनर्ताधिपतिः स्वयम् । आगतस्तिष्ठते यत्र जलशायी हरिः स्वयम्

એ જ સમયે આનર્તનો અધિપતિ સ્વયં આવી, જ્યાં જલશાયી હરિ સ્વયં નિવાસ કરે છે તે સ્થાને રોકાયો.

Verse 26

चातुर्मास्यव्रतं तेन गृहीतं तत्पुरस्तदा । प्रार्थितस्तु ततो विप्राः शाकल्यस्तैन भूभुजा

ત્યાં પ્રભુના સાન્નિધ્યમાં તેણે ચાતુર્માસ્ય વ્રત ગ્રહણ કર્યું. પછી રાજાએ બ્રાહ્મણોને—વિશેષ કરીને શાકલ્યને—આવશ્યક ક્રિયાઓ કરવા વિનંતી કરી.

Verse 27

शांतिकं पौष्टिकं नित्यं त्वया कार्यं ममालये । यावत्तिष्ठाम्यहं चात्र प्रसादः क्रियतामिति

તે બોલ્યો: “મારા નિવાસમાં તું નિત્ય શાંતિક અને પૌષ્ટિક કર્મ કર; અને હું અહીં રહું ત્યાં સુધી આ પ્રસાદ (અનુગ્રહ) કરવો.”

Verse 28

बाढमित्येव स प्रोक्त्वा दाक्षिण्येन द्विजोत्तमाः । एकैकं प्रेषयामास स्वशिष्यं तस्य मंदिरे

“બાઢમ્” કહી તે દ્વિજોત્તમે દાક્ષિણ્યથી પોતાના શિષ્યોને એક એક કરીને તે રાજાના મંદિરે મોકલ્યા.

Verse 29

स शांतिकं विधायाथ दत्त्वाशीः पार्थिवस्य च । संप्राप्य दक्षिणां तस्मात्पुनरेति च तं द्विजम्

તેણે શાંતિ કર્મ વિધિપૂર્વક કરીને રાજાને આશીર્વાદ આપ્યા. પછી તેની પાસેથી દક્ષિણા મેળવી તે ફરી તે દ્વિજ-આચાર્ય પાસે પરત ગયો.

Verse 30

शाकल्याय च तां दत्त्वा दक्षिणां निजमंदिरे । जगाम नित्यमेवं हि व्यवहारो व्यवस्थितः

તેણે તે દક્ષિણા પોતાના ઘરમાં શાકલ્યને અર્પણ કરી અને પછી ગયો. આમ રોજબરોજનો આ સેવા-વ્યવહાર દૃઢ રીતે સ્થિર થયો.

Verse 31

अन्यस्मिन्नहनि प्राप्ते शाकल्येन विसर्जितः । शांत्यर्थं याज्ञवल्क्यस्तु पार्थिवस्यनिवेशनम्

બીજા દિવસે શાકલ્ય દ્વારા મોકલાયેલા યાજ્ઞવલ્ક્ય શાંતિ-કાર્ય માટે રાજાના નિવાસસ્થાને ગયા.

Verse 32

तस्य भूपस्य रूपाढया मंथरास्ति विलासिनी । रात्रौ च कामिता तेन कामाढयेन सुकामिनी

તે રાજાને મન્થરા નામની રૂપસમૃદ્ધ વિલાસિની હતી. રાત્રે કામથી પરિપૂર્ણ રાજા તેને ઇચ્છતો, અને તે પણ પ્રેમકામનાથી યુક્ત હતી.

Verse 33

भावैर्वात्स्यायनप्रोक्तैः समालिंगनपूर्वकैः । स तया विविधैः कृत्तो मयूरपदकादिभिः । शरीरे चाधरे चैव तथा मणिप्रवालकैः

વાત્સ્યાયને કહેલા રતિ-ભાવોને, આલિંગનથી શરૂ કરીને, તેણે મયૂરપદક વગેરે નાનાવિધ ચિહ્નો તેના શરીર પર અને તેના અધરો પર પણ બનાવ્યા; તેમજ મણિ અને પ્રવાળના છાપથી પણ ચિહ્નિત કર્યું.

Verse 34

संप्राप्तोऽध्ययनार्थाय यावच्छाकल्यसन्निधौ । तावत्संप्रेषितस्तेन शांत्यर्थं भूपमंदिरे

અભ્યાસાર્થે જ્યારે તે શાકલ્યના સાન્નિધ્યે પહોંચ્યો, ત્યારે જ શાંતિકર્મ માટે તેને રાજમંદિરે મોકલવામાં આવ્યો.

Verse 35

सोऽपि संप्रेषितस्तेन गत्वा तं पार्थिवालयम् । शांतिकं च ततश्चक्रे यथोक्तविधिना द्विजाः

તેણે મોકલેલો તે બ્રાહ્મણ રાજાના નિવાસે ગયો; અને હે દ્વિજજનોએ, શાસ્ત્રોક્ત વિધિ મુજબ ત્યાં શાંતિકર્મ કર્યું.

Verse 36

शांतिकस्यावसाने तु प्रगृह्य कलशोदकम् । पंचांगैः कल्पितं रुद्रैः स्वयमेवाभिमंत्रितैः

શાંતિકર્મ પૂર્ણ થતાં તેણે કલશનું જળ ગ્રહણ કર્યું—પંચાંગ દ્રવ્યોથી તૈયાર કરેલું અને રુદ્રમંત્રોથી સ્વયં અભિમંત્રિત।

Verse 37

साक्षतं सुमनोयुक्तं समादाय गतस्ततः । संतिष्ठते नृपो यत्र आनर्तो त्रतसंयुतः

પછી તેણે અક્ષત અને પુષ્પ સાથે લઈને ત્યાં ગયો, જ્યાં આનર્તદેશનો રાજા પોતાના પરિચારકો સાથે ઊભો હતો.

Verse 38

द्यामालेखीति मंत्रं स प्रोच्चार्य विधिपूर्वकम् । छंदर्षिसहितं चैव यावत्क्षिपति मस्तके । तावन्निरीक्षितस्तेन नखलेखाविकर्तितः

‘દ્યામાલેખી…’થી આરંભ થતા મંત્રને છંદ-ઋષિ સહિત વિધિપૂર્વક ઉચ્ચારી તેણે રાજાના મસ્તક પર ન્યસ્ત કર્યો; તે જ ક્ષણે તે નજરે પડ્યો—તેનો ઓઠ જાણે નખની રેખાથી કાપેલો હતો।

Verse 39

खंडितेनाधरेणैव ततोऽभूद्दुर्मना नृपः

ત્યારે ફાટેલા અને વિકૃત થયેલા હોઠને કારણે રાજા અત્યંત ખિન્ન અને નિરાશ થયો।

Verse 40

विटप्रायं तु तं दृष्ट्वा मलिनांबरधारिणम् । तं प्रोवाच विहस्योच्चै देहि विप्राऽक्षताञ्जलम्

તેને દયનીય હાલતમાં, મેલાં વસ્ત્ર ધારણ કરેલો જોઈ કોઈ હસતાં હસતાં ઊંચે સ્વરે બોલ્યો—“હે વિપ્ર, અક્ષતની અંજલિ આપ.”

Verse 41

मंदुरायां स्थितं यच्च काष्ठमेतत्प्रदृश्यते । याज्ञवल्क्यस्ततो दृष्ट्वा सकोपस्तमुपाद्रवत्

“અસ્તબલમાં પડેલું આ લાકડું દેખાય છે…” એવું જોઈ યાજ્ઞવલ્ક્ય ક્રોધિત થઈ તેના પર ધસી ગયો।

Verse 42

क्षिप्त्वा तत्र जलं विप्राः साक्षतं गृहमागमत् । अगृह्य दक्षिणां तस्य पार्थिवस्य यथास्थिताम्

ત્યાં જળ છાંટી, અક્ષત સાથે બ્રાહ્મણો પોતાના ઘરે પરત ગયા; રાજાએ રાખેલી દક્ષિણા તેમણે સ્વીકારી નહીં।

Verse 43

एतस्मिन्नंतरे तस्य धवकाष्ठस्य सर्वतः । निष्क्रांता विविधाः शाखाः पल्लवैः समलंकृताः

આ દરમિયાન તે ધવ-કાષ્ઠમાંથી સર્વ દિશાઓમાં અનેક પ્રકારની ડાળીઓ ફૂટી નીકળી, નવા પલ્લવોથી શોભિત થઈ।

Verse 44

तद्दृष्ट्वा विस्मितः सोऽथ आनर्ताधिपतिर्नृपः । पश्चात्तापं परं चक्रे धिङ्मयैवमनुष्ठितम्

તે જોઈને આનર્તાધિપતિ રાજા અતિ વિસ્મિત થયો. પછી તેને ઘોર પશ્ચાત્તાપ થયો અને બોલ્યો—“ધિક્કાર છે, મેં આવું આચરણ કર્યું!”

Verse 45

स नूनं विबुधः कोऽपि विप्ररूपेण संगतः । येनेदृशः प्रभावोऽयं तस्य मंत्रस्य संस्थितः

નિશ્ચયે કોઈ દિવ્ય સત્તા બ્રાહ્મણરૂપે અહીં આવી છે; તેના દ્વારા જ આ મંત્ર એવો અદભુત પ્રભાવ ધરાવીને પ્રતિષ્ઠિત થયો છે.

Verse 46

यद्यहं प्रतिगृह्णामि तस्य मन्त्रोदितं जलम् । जरामरणहीनस्तु तद्भवाभि न संशयः

જો હું તેના મંત્રથી અભિમંત્રિત તે જળ સ્વીકારું, તો હું જરા અને મરણથી રહિત થઈ જાઉં—એમાં કોઈ સંશય નથી.

Verse 47

एवं चिंतयतस्तस्य तद्दिनं विस्मितस्य च । पार्थिवस्य द्विजश्रेष्ठा जातं वर्षशतोपमम्

હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ! આમ વિસ્મિત થઈ વિચારતા તે રાજાને તે એક જ દિવસ પણ જાણે સો વર્ષ સમાન લાગ્યો.

Verse 48

दिवसे तु समाक्रांते कथंचित्तस्य भूपतेः । विभावरी क्षयं याति कथंचिन्नैव शारदी

જ્યારે કોઈ રીતે તે રાજાને દિવસ આવ્યો, ત્યારે રાત પણ કોઈ રીતે પૂરી થઈ; પરંતુ તે સામાન્ય રીતે પસાર થઈ નહોતી.

Verse 49

ततः प्रभातसमये समुत्थाय महीपतिः । आह्वयामास शाकल्यं पुरुषैराप्तकारिभिः

પછી પ્રભાત સમયે રાજા ઊઠ્યો અને પોતાના વિશ્વાસુ સેવકો દ્વારા શાકલ્યને બોલાવ્યો।

Verse 50

ततः प्रोवाच विनयात्सादरं प्रांजलिः स्थितः । कल्ये शिष्यः समायातो यस्त्वदीयो ममांतिकम्

પછી તે વિનયથી, કરજોડી સાદર ઊભો રહી બોલ્યો—“આજે પ્રાતઃ તમારા શિષ્ય મારા નજીક આવ્યો છે।”

Verse 51

शांत्यर्थं प्रेषणीयस्तु सोऽद्यापि च द्विजोत्तम । तस्योपरि परा भक्तिर्मम जाताऽद्य केवलम्

હે દ્વિજોત્તમ, શાંતિહેતુ તેને આજે પણ મોકલવો જોઈએ; આજે તો માત્ર તેના પ્રત્યે જ મારી પરમ ભક્તિ જાગી છે।

Verse 53

गच्छ वत्स त्वमद्यैव पार्थिवस्य निवेशनम् । शांत्यर्थं तेन भूयोऽपि त्वमेवाशुनिमंत्रितः

“વત્સ, આજે જ રાજાના નિવાસે જા; શાંતિહેતુ તેણે ફરી તને જ ત્વરિત આમંત્રિત કર્યો છે।”

Verse 54

याज्ञवल्क्य उवाच । नाहं यास्यामि तद्धर्म्ये शांत्यर्थं द्विजपुंगव । अनादरेण दृष्टोऽहं नाशीर्मे च समाहृता

યાજ્ઞવલ્ક્ય બોલ્યા—“હે દ્વિજપુંગવ, તે શાંતિહેતુ કર્મ માટે હું ત્યાં નહીં જાઉં; મને અનાદરથી જોયો અને મારો યોગ્ય સત્કાર થયો નથી।”

Verse 55

काष्ठोपरि मया दत्ता तस्य वाक्यादसंशयम् । तस्मात्प्रेषय चान्यं त्वं गुरो शिष्यं विचक्षणम् । आनर्तं रंजयेद्यस्तु विवेकेन समन्वितम्

તેનાં વચનોના પ્રભાવથી નિઃસંદેહ મને માત્ર કાષ્ઠ ઉપર બેસાડવામાં આવ્યો. તેથી ગુરુનો બીજો વિવેકયુક્ત, વિચક્ષણ શિષ્ય મોકલ; જે આનર્ત નરેશને યોગ્ય રીતે સંતોષી સન્માર્ગે દોરી શકે.

Verse 56

शाकल्य उवाच । राजाऽदेशः सदा कार्यः पुरुषैर्देशवासिभिः । योगक्षेमविधानाय तथा लाभाय केवलम्

શાકલ્ય બોલ્યા—દેશમાં વસતા પુરુષોએ સદા રાજાજ્ઞા પાલન કરવી જોઈએ; કારણ કે તે તેમની યોગક્ષેમ-રક્ષા તથા લાભ-સમૃદ્ધિ માટે જ નિર્ધારિત છે.

Verse 57

प्रतिकूलो भवेद्यस्तु पाथिवानां स मन्दधीः । न तस्य जायते सौख्यं कथंचिद्द्विजसत्तम

જે રાજાઓ પ્રત્યે પ્રતિકૂળ બને છે તે મંદબુદ્ધિ છે; હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ, તેને કોઈ રીતે પણ સુખ ઉત્પન્ન થતું નથી.

Verse 58

ये जात्यादि महोत्सेकान्न नरेंद्रानुपासते । तेषामामरणं भिक्षा प्रायश्चित्तं विनिर्मितम्

જે જાતિ વગેરેના મહાગર્વથી ફૂલાઈને નરેન્દ્રોની સેવા-ઉપાસના કરતા નથી, તેમના માટે મૃત્યુ સુધી ભિક્ષા માંગવી એ પ્રાયશ્ચિત્ત નિર્ધારિત કરાયું છે.

Verse 59

एवं तयोर्विवदतोस्तदा वै गुरुशिष्ययोः । भूयोऽपि तत्र संप्राप्ताः पुरुषाः पार्थिवेरिताः

આ રીતે ગુરુ અને શિષ્ય વાદવિવાદ કરતા હતા ત્યારે, રાજાએ મોકલેલા પુરુષો ફરીથી ત્યાં આવી પહોંચ્યા.

Verse 60

प्रोचुश्च त्वरया युक्ताः शाकल्यं प्रांजलिस्थिताः । शिष्यं तं प्रेषय क्षिप्रं राजा मार्गं प्रतीक्षते

તેઓ ઉતાવળથી, હાથ જોડીને ઊભા રહી શાકલ્યને બોલ્યા— “તે શિષ્યને તુરંત મોકલો; રાજા માર્ગ પર રાહ જોઈ રહ્યો છે।”

Verse 61

असकृत्प्रोच्यमानोऽपि यदा गच्छति नैव सः । तदा संप्रेषयामास उद्दालकमथारुणिम्

વારંવાર કહેવા છતાં જ્યારે તે ગયો નહિ, ત્યારે શાકલ્યે અરુણીના પુત્ર ઉદ્દાલકને મોકલ્યો।

Verse 62

शिष्यं विनयसंपन्नं कृतांजलिपुटं स्थितम् । गच्छ वत्स समादेशात्सांप्रतं नृपमंदिरम्

વિનયસંપન્ન, હાથ જોડીને ઊભેલા શિષ્યને તેણે કહ્યું— “વત્સ, મારી આજ્ઞાથી હમણાં જ રાજમંદિરે જા।”

Verse 63

शांतिकर्म विधायाथ स्वाध्यायं च ततः कुरु

પ્રથમ શાંતિકર્મ કરો, પછી સ્વાધ્યાય—વેદપાઠ અને અધ્યયન કરો।

Verse 64

स तथेति प्रतिज्ञाय गत्वा तं पार्थिवालयम् । चकार शांतिकं कर्म विधिदृष्टेन कर्मणा

તે “તથાસ્તુ” કહી સંમતિ આપી રાજાના નિવાસે ગયો અને શાસ્ત્રવિધિ મુજબ શાંતિકર્મ કર્યું।

Verse 65

ततः कलशतोयं स साक्षतं सुमनोन्वितम् । गृहीत्वोपाद्रवत्तत्र यत्र राजा व्यवस्थितः

પછી તેણે કલશનું જળ, અક્ષત અને પુષ્પોથી યુક્ત લઈને, જ્યાં રાજા સ્થિત હતો ત્યાં ત્વરાથી દોડી ગયો।

Verse 66

राजोवाच । स्वकीयमन्त्रलिंगेन अभिषेकं तु यच्छ भोः । काष्ठस्यास्य यदग्रे ते प्रोत्थितं तिष्ठते द्विज

રાજાએ કહ્યું—હે દ્વિજ! તારા પોતાના મંત્ર અને લિંગ દ્વારા અભિષેક કર; આ કાષ્ઠના અગ્રભાગે જે પ્રગટ થઈને સ્થિત છે, તેનું અભિષેક કર।

Verse 67

ततस्तेन शुभं मंत्रं प्रोच्याभीष्टं जलं स्वयम् । अभिषिच्य च तत्काष्ठं ततश्च स्वगृहं ययौ

પછી તેણે શુભ મંત્ર ઉચ્ચારીને પોતે ઇચ્છિત જળ લીધું; તે કાષ્ઠનો અભિષેક કરીને પછી પોતાના ઘરે ગયો।

Verse 68

तावद्रूपं च तत्काष्ठं दृष्ट्वाऽनर्तो महीपतिः । विषादसहितश्चैव पश्चात्तापसमन्वितः

એ સમયે તે કાષ્ઠ પર તે જ રૂપ જોઈ રાજા વ્યાકુળ થયો; તે વિષાદથી ભરાયો અને પશ્ચાત્તાપથી ભારિત થયો।

Verse 69

भूयस्तु प्रेषयामास याज्ञवल्क्यकृते तदा । अन्यं दूतं विदग्धं च शाकल्यस्य द्विजाश्रयम्

પછી યાજ્ઞવલ્ક્યના કારણે, બ્રાહ્મણોના આશ્રય શાકલ્ય પાસે, તેણે એક બીજો કુશળ અને ચતુર દૂત મોકલ્યો।

Verse 70

वेदना कायसंस्था मे वर्तते द्विजसत्तम । शांत्यर्थं प्रेषया क्षिप्रं तं शिष्यं पूर्वसंचितम्

હે દ્વિજસત્તમ! મારા શરીરમાં વેદના વ્યાપી રહી છે. શાંતિ માટે પૂર્વે તૈયાર કરેલા તે શિષ્યને તુરંત મોકલો.

Verse 71

अपमानं कृतं तस्य मया कल्ये द्विजोत्तम । तेन मे सहसा व्याधिराशीर्वादमनिच्छतः

હે દ્વિજોત્તમ! ગઇકાલે મેં તેનું અપમાન કર્યું. તેથી જ અચાનક મને વ્યાધિ આવી છે—તે આશીર્વાદ આપવા ઇચ્છતો ન હતો છતાં.

Verse 72

तस्मात्प्रेषय मे शीघ्रं येन मे स्वस्थता भवेम् । असकृत्प्रोच्यमानोऽपि यदा नैव स गच्छति

અતએવ તેને મારી પાસે તુરંત મોકલો, જેથી મને સ્વસ્થતા મળે. વારંવાર કહ્યા છતાં પણ જો તે ન આવે તો…

Verse 73

याज्ञवल्क्यस्ततः शिष्यमन्यं प्रोवाच सादरम् । ततस्तं मधुकं पैग्यं प्रेषयामास तद्गृहे

પછી યાજ્ઞવલ્ક્યે આદરપૂર્વક બીજા શિષ્યને કહ્યું; ત્યારબાદ મધુક પૈગ્યને તે ઘેર મોકલ્યો.

Verse 74

तेनापि विहितं तच्च यथोद्दालकनिर्मितम् । आशीर्वादो नृपोद्देशाद्दत्तः काष्ठस्य तस्य च

તેણે પણ ઉદ્દાલકે જેમ કર્યું તેમ જ કર્યું. અને રાજાની વિનંતીથી તે કાષ્ઠખંડને પણ આશીર્વાદ અપાયો.

Verse 76

असकृत्प्रोच्यमानोऽपि याज्ञवल्क्यो व्रजेन्न हि । यदा तदा बहुगुणमन्यं शिष्यं प्रदिष्टवान्

વારંવાર વિનંતી કર્યાં છતાં યાજ્ઞવલ્ક્ય ત્યાં ગયા નહીં. ત્યારે તેમણે અનેક ગુણોથી યુક્ત બીજા શિષ્યને નિયુક્ત કર્યો.

Verse 77

प्रचूडं भागवित्तिं च सोऽपि गत्वा यथा पुरा । चकार शांतिकं कर्म यथा ताभ्यां पुरा कृतम्

તે પણ પહેલાંની જેમ પ્રચૂડ અને ભાગવિત્તિ પાસે ગયો અને તેઓએ અગાઉ કર્યું હતું તેમ જ શાંતિ કર્મ કર્યું.

Verse 78

ततः शांत्युदकं तस्मिन्प्राक्षिपच्चैव दारुणि । मंत्रवच्च तथाप्येव तद्रूपं च व्यवस्थितम्

પછી તેણે તે ભયંકર વસ્તુ પર શાંત્યુદક છાંટ્યું; મંત્રપૂર્વક કર્યાં છતાં તેનું સ્વરૂપ તેમનું તેમ સ્થિર રહ્યું.

Verse 79

तद्रूपमपि तत्काष्ठं दृष्ट्वा भूयोऽपि पार्थिवः । अन्यं संप्रेषयामास याज्ञवल्क्यकृते नरम्

તે કાષ્ઠખંડને એ જ સ્વરૂપમાં જોઈ રાજાએ ફરી યાજ્ઞવલ્ક્યને બોલાવવા માટે બીજો માણસ મોકલ્યો.

Verse 80

प्रणम्य स द्विजश्रेष्ठः शाकल्यं च द्विजोत्तमम् । शांत्यर्थं मम हर्म्ये त्वं कल्ये शिष्यं समादिश । येन मे जायते शांतिः शरीरस्य द्विजोत्तम

પ્રણામ કરીને તે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણે દ્વિજોત્તમ શાકલ્યને કહ્યું—“શાંતિ માટે કાલે મારા મહેલમાં એક શિષ્યને મોકલવાની આજ્ઞા આપો, જેથી મારા શરીરને શાંતિ પ્રાપ્ત થાય, હે દ્વિજોત્તમ।”

Verse 81

ततः प्रोवाच शाकल्यो याज्ञवल्क्यं द्विजोत्तमाः । भूयोऽपि शृण्वतस्तस्य आनर्तस्य महीपतेः

ત્યાર પછી દ્વિજોત્તમ શાકલ્યે, આનર્તના રાજા ફરી સાંભળતો હતો ત્યારે, યાજ્ઞવલ્ક્યને કહ્યું।

Verse 82

याज्ञवल्क्य द्रुतं गच्छ ममादेशान्नृपालयम् । राज्ञोस्य रोगनाशाय शांतिकं कुरु पुत्रक

“યાજ્ઞવલ્ક્ય, મારી આજ્ઞાથી તુરંત રાજમહેલે જા. આ રાજાના રોગનાશ માટે શાંતિકર્મ કર, પુત્ર.”

Verse 83

याज्ञवल्क्य उवाच । नाहं तत्र गमिष्यामि गुरो मैवं ब्रवीहि माम् । अपमानः कृतोऽनेन गुरो मम महीभुजा

યાજ્ઞવલ્ક્ય બોલ્યા—“ગુરુદેવ, હું ત્યાં નહીં જાઉં; મને એમ ન કહો. હે આચાર્ય, તે રાજાએ મારું અપમાન કર્યું છે।”

Verse 84

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा स कोपं परमं गतः । अब्रवीद्भर्त्समानस्तु याज्ञवल्क्यं ततः परम्

તેના વચન સાંભળી તે અત્યંત ક્રોધિત થયો; પછી યાજ્ઞવલ્ક્યને ઠપકો આપી આગળ બોલ્યો।

Verse 85

एकमप्यक्षरं यस्तु गुरुः शिष्ये निवेदयेत् । पृथिव्यां नास्ति तद्द्रव्यं यद्दत्त्वा चानृणी भवेत्

ગુરુ શિષ્યને એક અક્ષર પણ શીખવે તો તે ઋણમાંથી મુક્ત થવા પૃથ્વી પર એવું કોઈ દ્રવ્ય નથી કે જે આપી મનુષ્ય અનૃણી બની શકે।

Verse 86

यस्मात्त्वं शिष्यतां गत्वा मम वाक्यं करोषि न । तस्मात्त्वां योजयिष्यामि ब्रह्म शापेन सांप्रतम्

તું શિષ્યભાવ પ્રાપ્ત કરીને પણ મારું વચન પાળતો નથી; તેથી હવે હું તને બ્રાહ્મણ-શાપથી બાંધી દઈશ.

Verse 87

याज्ञवल्क्य उवाच । अन्यायेन हि चेच्छापं गुरो मम प्रदास्यसि । अहमप्येव दास्यामि प्रतिशापं तवाधुना

યાજ્ઞવલ્ક્ય બોલ્યા—હે ગુરુ, જો તમે અન્યાયથી મને શાપ આપવા ઇચ્છો, તો હું પણ આ ક્ષણે તમને પ્રતિશાપ આપીશ.

Verse 88

गुरोरप्यवलिप्तस्य कार्याकार्यमजानतः । उत्पथे वर्तमानस्य परित्यागो विधीयते

ગુરુ પણ જો અહંકારથી ભરેલો હોય, કરવું-ન કરવું ન જાણતો હોય અને કુપથ પર ચાલતો હોય—તો એવા ગુરુનો ત્યાગ કરવો શાસ્ત્રવિહિત છે.

Verse 89

तस्मात्त्वं हि मया त्यक्तः सांप्रतं हि न मे गुरुः । अविशषेण शिष्यार्थं यदादेशं प्रयच्छसि

અતએવ મેં તને ત્યાગ્યો છે; હવે તું મારો ગુરુ નથી. છતાં શિષ્યહિત માટે તું જે ઉપદેશ આપે છે, તે ભેદ વિના મને આપ.

Verse 90

यावंतस्ते स्थिताः शिष्यास्तावद्भिर्दिवसैरहम् । तवादेशं करिष्यामि नोचेद्यास्यामि दूरतः

તારા પાસે જેટલા દિવસ શિષ્યો રહેશે, એટલા દિવસ હું તારો આદેશ પાળિશ; નહીંતર હું દૂર ચાલી જઈશ.

Verse 91

शाकल्य उवाच । यदि गच्छसि चान्यत्र तत्त्वं विद्यां परित्यज । यां मया पाठितः पाप व्रज पश्चात्कुशिष्य भोः

શાકલ્ય બોલ્યા—જો તું અન્યત્ર જાય, તો મેં શીખવેલી તત્ત્વવિદ્યા ત્યજી દે. હે પાપી, હે કુશિષ્ય, દૂર થા; પાછળ હટી ને ચાલ્યો જા.

Verse 92

मयाभिमंत्रितं तोयं क्षुरिकामुण्डसंभवम् । पिब तस्याः प्रभावेण शीघ्रमेव त्यजिष्यसि । जठरान्मामकीं विद्यां त्वयाधीता पुरा तु या

આ પાણી મેં મંત્રોથી અભિમંત્રિત કર્યું છે; તે ‘ક્ષુરિકામુંડ’માંથી ઉત્પન્ન છે. તેને પી; તેના પ્રભાવથી તું જલ્દી જ તારા પેટમાંથી મારી—જે વિદ્યા તું પહેલાં મારી પાસે શીખ્યો હતો—તે ઉગાળી ને ત્યજી દેશે.

Verse 93

एवमुक्त्वा स चामंत्र्य मंत्रैराथर्वणैर्जलम् । पानाय प्रददौ तस्मै वांत्यर्थं सद्विजोत्तमः

આવું કહી તે શ્રેષ્ઠ દ્વિજે અથર્વણ મંત્રોથી જળને અભિમંત્રિત કર્યું અને વાંતિ કરાવવા માટે તેને પીવા આપ્યું.

Verse 94

याज्ञवल्क्योऽपि तत्पीत्वा जलं तेनाभिमंत्रितम् । वांतिं कृत्वा सहान्नेन तद्विद्यां तां परित्यजत्

યાજ્ઞવલ્ક્યે પણ તે અભિમંત્રિત જળ પીધું; અને અન્ન સાથે વાંતિ કરીને તેણે તે પ્રાપ્ત વિદ્યા ત્યજી દીધી.

Verse 95

ततो मूढत्वमापन्नो विश्वामित्रह्रदं शुभम् । गत्वा स्नातो विधानेन शुचि र्भूत्वा समाहितः

પછી તે મોહગ્રસ્ત બની શુભ વિશ્વામિત્ર-હ્રદ પાસે ગયો. વિધાનપૂર્વક સ્નાન કરીને તે શુદ્ધ થયો અને મનને એકાગ્ર કર્યો.

Verse 96

चकार मूर्तीस्ता भक्त्या रवेर्द्वादशसंख्यया । प्रतिष्ठाप्य ततः सर्वाः पूजयामास भक्तितः

તેણે ભક્તિપૂર્વક રવિ (સૂર્ય)ની બાર મૂર્તિઓ રચી. પછી તે બધાને પ્રતિષ્ઠિત કરીને હૃદયપૂર્વક ભક્તિથી પૂજા કરી.

Verse 97

धाता मित्रोऽर्यमा शक्रो वरुणः सांब एव च । भगो विवस्वान्पूषा च सविता दशमस्तथा । एकादशस्तथा त्वष्टा विष्णुर्द्वादश उच्यते

ધાતા, મિત્ર, અર્યમા, શક્ર, વરુણ અને સાંબ; ભગ, વિવસ્વાન, પૂષા, તથા દસમો સવિતા; અગિયારમો ત્વષ્ટા, અને બારમો વિષ્ણુ—આ રીતે અહીં સૂર્યના બાર સ્વરૂપો કહેવાયા છે.

Verse 98

एवं द्वादशधा सूर्यः स्थापितोऽत्र विपश्चिता । आराधितस्ततो नित्यं गन्धपुष्पानुलेपनैः

આ રીતે તે વિદ્વાને અહીં સૂર્યને બાર રૂપે પ્રતિષ્ઠિત કર્યો. ત્યારબાદ તે નિત્ય સુગંધ, પુષ્પ અને અનુલેપનથી તેમની આરાધના કરતો રહ્યો.

Verse 99

ततः कालेन महता गत्वा प्रत्यक्षतां रविः । प्रोवाच सुन्दरं प्रीत्या वाक्यमेतन्मुनिं प्रति

પછી ઘણો સમય વીતી ગયા બાદ રવિ (સૂર્ય) પ્રત્યક્ષ પ્રગટ થયા. પ્રસન્ન થઈ તેમણે મુનિ પ્રત્યે આ સુન્દર વચન કહ્યું.

Verse 100

याज्ञवल्क्य प्रतुष्टोऽहं तव ब्राह्मणसत्तम । इष्टं ददामि ते ब्रूहि यद्यत्संप्रति वांछितम्

“યાજ્ઞવલ્ક્ય, હે બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠ, હું તારા પર અત્યંત પ્રસન્ન છું. હું તને ઇચ્છિત વર આપું છું—હવે જે વાંછિત છે તે કહો.”

Verse 101

याज्ञवल्क्य उवाच । वरं ददासि चेन्मह्यं वेदपाठे नियोजय । मां विभो येन शिष्यत्वं तव गच्छामि सांप्रतम्

યાજ્ઞવલ્ક્ય બોલ્યા—હે પ્રભુ! જો તમે મને વર આપો છો, તો મને વેદપાઠ અને વેદાધ્યયનમાં નિયોજિત કરો, જેથી હું અત્યારે જ તમારું શિષ્યત્વ પ્રાપ્ત કરી શકું.

Verse 102

आदित्य उवाच । मया पर्यटनं कार्यं सदैव द्विजसत्तम । मेरोः प्रदक्षिणार्थाय लोकालोककृते द्विज

આદિત્ય બોલ્યા—હે દ્વિજસત્તમ! મને સદૈવ પરિભ્રમણ કરવું પડે છે; મેરુની પ્રદક્ષિણા માટે, લોકો અને લોકાલોક-સીમાની વ્યવસ્થા હેતુ, હે દ્વિજ।

Verse 103

तत्कथं योजयामि त्वां वेदपाठेन स द्विज

તો હે દ્વિજ! હું તમને વેદપાઠમાં કેવી રીતે નિયોજિત કરું?

Verse 104

तस्मात्त्वं लघुतां गत्वा मम मुख्यहयस्य च । श्रवणे तिष्ठ मद्वाक्यात्तेजसा चैव येन मे

અતએવ તું સૂક્ષ્મ બનીને મારા મુખ્ય અશ્વના કાનમાં પ્રવેશ કર; મારા વચન અને મારા તેજથી ધારિત થઈ શ્રવણમાર્ગમાં ત્યાં જ સ્થિર રહેજે.

Verse 105

न दह्यसि महाभाग तत्र स्थोऽध्ययनं कुरु । स तथेति प्रतिज्ञाय प्रविश्यादित्यवाजिनः

હે મહાભાગ! ત્યાં સ્થિત રહેશ તો તું દગ્ધ નહીં થાશે; ત્યાં જ રહી અધ્યયન કર. તેણે ‘તથાસ્તુ’ કહી પ્રતિજ્ઞા કરી અને આદિત્યના અશ્વમાં પ્રવેશ કર્યો.

Verse 106

कर्णेऽपठत्ततो वेदांश्चतुरोऽपि च तन्मुखात् । अंगोपांगसमोपेतान्परिशिष्टसमन्वितान्

પછી તેણે કાનના માર્ગે તે જ મુખમાંથી ચારેય વેદો શીખ્યા—અંગ-ઉપાંગ સહિત અને પરિશિષ્ટોથી સમન્વિત।

Verse 107

ततः समाप्ते स प्राह प्रार्थयस्व विभो हि माम् । प्रदास्यामि न सन्देहस्तवाद्य गुरुदक्षिणाम्

અભ્યાસ પૂર્ણ થતાં તેણે કહ્યું—“હે વિભો, મારી પાસે માંગો; આજે નિઃસંદેહ તમારી ગુરુદક્ષિણા આપીશ।”

Verse 108

आदित्य उवाच । यानि सूक्तानि ऋग्वेदे मदीयानि द्विजोत्तम । सावनानि यजुर्वेदे सामानि च तृतीयके

આદિત્યે કહ્યું—“હે દ્વિજોત્તમ, ઋગ્વેદમાં મારા જે સૂક્તો છે, યજુર્વેદમાં જે સાવન મંત્રો છે, અને તૃતીય વેદ (સામવેદ)માં જે સામગાન છે—”

Verse 110

ये द्विजास्तानि सर्वाणि कीर्तयिष्यंति मे पुरः । ते सर्वे पाप निर्मुक्ताः प्रयास्यंति दिवालयम्

જે દ્વિજો તે બધું મારા સમક્ષ કીર્તન/પાઠ કરશે, તેઓ બધા પાપમુક્ત થઈ દિવ્યધામ (સ્વર્ગ) પ્રાપ્ત કરશે।

Verse 111

व्याख्यास्यंति पुनर्ये च मम भक्तिपरायणाः । ते यास्यंति द्विजा मुक्तिं सत्यमेतन्मयोदितम्

અને જે દ્વિજો મારી ભક્તિમાં પરાયણ રહી ફરીથી તેનો વ્યાખ્યાન કરશે, તેઓ મુક્તિ પ્રાપ્ત કરશે—આ સત્ય વચન મેં કહ્યું છે।

Verse 112

सूत उवाच । एवं वेदान्पठित्वा स प्रदत्त्वा गुरुदक्षिणाम् । सूर्यायाभ्यागतो भूयश्चमत्कारपुरं प्रति

સૂતજીએ કહ્યું—આ રીતે વેદોનું અધ્યયન કરીને અને ગુરુને ગુરુદક્ષિણા અર્પણ કરીને, તે ફરી સૂર્યદેવ પાસે આવ્યો; ત્યારબાદ ચમત્કારપુર તરફ પ્રસ્થાન કર્યું।

Verse 113

ततः शाकल्यमभ्येत्य गुरुस्त्वं प्राङ् मम स्थितः । प्रार्थयस्व महाभाग दास्यामि गुरुदक्षिणाम्

પછી શાકલ્ય પાસે જઈ તેણે કહ્યું—તમે મારા ગુરુ છો, મારા સમક્ષ ઊભા છો. હે મહાભાગ, માંગો; હું ગુરુદક્ષિણા આપીશ।

Verse 114

ज्येष्ठो भ्राता पिता चैव माता चैव गुरुस्तथा । वैरुद्ध्येनापि वर्तंते यद्येते द्विजसतम । तथापि पूजनीयाश्च पुरुषेण न संशयः

જ્યેષ્ઠ ભાઈ, પિતા, માતા અને ગુરુ—હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ—તેઓ વિરોધભાવથી વર્તે તોય, મનુષ્યે તેમનું પૂજન-સન્માન કરવું જ જોઈએ; તેમાં શંકા નથી।

Verse 115

सांगोपांगा मयाधीता वेदाश्चत्वार एव च । अधीताश्चैव सर्वेषां तेषामर्थोऽवधारितः

મેં અંગ-ઉપાંગ સહિત ચારેય વેદો અધ્યયન કર્યા છે; અને તે બધાનો અર્થ પણ સારી રીતે અવગત કર્યો છે।

Verse 116

तत्त्वं वद महाभाग कां ते यच्छामि दक्षिणाम्

હે મહાભાગ, સત્ય કહો—હું તમને કઈ દક્ષિણા આપું?

Verse 117

शाकल्य उवाच । यानि वेदरहस्यानि सूर्येण कथितानि ते

શાકલ્યે કહ્યું—સૂર્યદેવે તને કહેલા વેદના ગુહ્ય રહસ્યો જે છે, તે (ઉપદેશો)।

Verse 118

यैः स्यात्पापप्रणाशश्च व्याख्यातैः पठितैस्तथा । तानि मे कीर्तय क्षिप्रमेषा मे गुरुदक्षिणा

જેનાં પાઠ અને વ્યાખ્યા કરવાથી પાપનો નાશ થાય, તે ઉપદેશો મને ત્વરિત કહો; આ જ મારી ગુરુદક્ષિણા છે.

Verse 119

याज्ञवल्क्य उवाच । तदागच्छ मया सार्धं यत्र सूर्याः प्रतिष्ठिताः । मया द्वादश तेषां च कीर्तयिष्यामि चात्रतः

યાજ્ઞવલ્ક્યે કહ્યું—તો મારી સાથે આવ, જ્યાં સૂર્યની પ્રતિમાઓ પ્રતિષ્ઠિત છે; ત્યાં જ હું અત્યારે જ તેમના બાર રૂપોનું વર્ણન કરીશ.

Verse 120

तच्छ्रुत्वा शिष्यसंयुक्तः शाकल्यस्तैश्च सद्द्विजैः । शिष्यैस्तिष्ठन्ति ये तत्र स्थापितास्तेन भास्कराः

આ સાંભળી શાકલ્ય શિષ્યો સાથે અને તે સદ્બ્રાહ્મણો સાથે ત્યાં ગયો, જ્યાં તેણે પ્રતિષ્ઠિત કરેલા ભાસ્કરરૂપો શિષ્યોની હાજરીમાં સ્થિત હતા.

Verse 121

ततस्तु कीर्तयामास व्याख्यानं तत्पुरः स्थितः । वेदान्तानां च सर्वेषां यथोक्तं रविणा पुरा

પછી તે તેમની સામે ઊભો રહી, રવિએ પ્રાચીનકાળે કહ્યા મુજબ, સર્વ વેદાંતોનું વ્યાખ્યાન વર્ણવવા લાગ્યો.

Verse 122

अवसाने च तेषां तु चतुश्चरणसंभवैः । ब्राह्मणैर्याज्ञवल्क्यस्तु वेदान्तज्ञैः प्रतोषितः

ઉપદેશના અંતે ચતુર્વેદપરંપરામાં સ્થિત વેદાંતજ્ઞ બ્રાહ્મણોથી યાજ્ઞવલ્ક્ય અત્યંત પ્રસન્ન થયા।

Verse 123

प्रोक्तस्तव प्रसादेन वेदांतज्ञा वयं स्थिताः । श्रुताध्ययनसंपन्ना याचस्व गुरुदक्षिणाम्

તમારા પ્રસાદથી અમે વેદાંતજ્ઞ તરીકે સ્થિર થયા છીએ; શ્રવણ અને અધ્યયનથી સંપન્ન છીએ. તેથી ગુરુદક્ષિણા માંગો।

Verse 124

याज्ञवल्क्य उवाच । एतेषां भास्कराणां च मदीयानां पुरो द्विजाः । कीर्तयिष्यंति ये विप्रास्तेषां युष्मत्प्रसादतः । भूया स्वर्गगतिर्विप्रा एषा मे गुरु दक्षिणा

યાજ્ઞવલ્ક્ય બોલ્યા—હે દ્વિજોએ! તમારા પ્રસાદથી જે બ્રાહ્મણ મારા દ્વારા સ્થાપિત આ ભાસ્કરોની કીર્તિ તમારી સમક્ષ ગાશે, તેને વધુ ને વધુ સ્વર્ગગતિ પ્રાપ્ત થાઓ. આ જ મારી ગુરુદક્ષિણા છે।

Verse 125

ये पुनर्भक्तिसंयुक्ताः करिष्यंति विचारणम् । तेषां तुर्यपदं यच्च जरामरणवर्जितम्

પરંતુ જે ભક્તિસંયુક્ત થઈ વિચારણા (મનન) કરશે, તેમને જરા-મરણથી રહિત તે તુરીય પદ પ્રાપ્ત થાય છે।

Verse 126

ब्राह्मणा ऊचुः । भविष्यति कलौ विप्रा दौस्थ्यभावसमन्विताः । पठने नैव शक्ताश्च व्याख्यानस्य च का कथा

બ્રાહ્મણોએ કહ્યું—કલિયુગમાં વિપ્રો દારિદ્ર્ય અને દુર્દશાથી યુક્ત થશે; વાંચવામાં પણ અશક્ત રહેશે, તો વ્યાખ્યાનની તો શું વાત।

Verse 127

तस्मात्सारस्वतं ब्रूहि वेदानां द्विजसत्तम । अपि दौस्थ्यसमायुक्ता येन ते कीर्तयंति च

અતએવ હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ, વેદોની સારસ્વત વિધિ કહો; જેના દ્વારા કષ્ટગ્રસ્ત લોકો પણ વેદપાઠ અને કીર્તન કરી શકે.

Verse 129

चित्रं देवानामिति च तथान्यत्तस्य वल्लभम् । हंसः शुचिषदित्युक्तं ततश्चापि प्रहर्षदम्

‘ચિત્રં દેવાનામ્’ તથા તેને પ્રિય બીજું સ્તોત્ર; ‘હંસઃ શુચિષદ્’ એમ કહેવાયેલું; અને ત્યારબાદ હર્ષ આપનાર સ્તવ—આ બધું પઠનીય છે.

Verse 130

पावमानं तथा सूक्तं ये पठिष्यंति बह्वृचः । इत्येषामाद्यमेवं तु ते यास्यंति परां गतिम्

અને જે બહ્વૃચ (ઋગ્વેદી) પાવમાન સૂક્તનું પાઠ કરશે—આ રીતે આરંભ કરીને—તે પરમ ગતિને પામશે.

Verse 131

एकविंशतिसामानि आदित्येष्टानि यानि च । सामगाः कीर्तयिष्यंति येऽत्रस्थाः शुचयः स्थिताः

અને અહીં હાજર શુદ્ધ તથા સ્થિર સામગાયક આદિત્યેષ્ટિ માટે નિર્ધારિત એકવીસ સામોનું ગાન કરશે.

Verse 132

निश्चयं तु परं धृत्वा येऽपि स्तोष्यंति भास्करम् । ततस्तेऽपि प्रयास्यंति निर्भिद्य रविमंडलम्

જે પરમ નિશ્ચય ધારણ કરીને ભાસ્કરની સ્તુતિ કરશે, તે પણ આગળ વધીને રવિમંડળને ભેદી પ્રસ્થાન કરશે.

Verse 133

क्षुरिकासंपुटं चैव सूर्यकल्पं तथैव च । शांतिकल्पसमायुक्तं कीर्तयिष्यंति ये द्विजाः

જે દ્વિજ ક્ષુરિકા-સંપુટ, સૂર્ય-કલ્પ તથા શાંતિ-કલ્પસંયુક્ત પાઠનું કીર્તન કરશે, તેઓ પણ જણાવેલ પુણ્યફળ પ્રાપ્ત કરશે.

Verse 134

अथर्वपाठकास्तेऽपि प्रयास्यंति परां गतिम् । मूर्खा अपि समागत्य संप्राप्ते सूर्यवासरे

અથર્વવેદના પાઠકો પણ પરમ ગતિને પ્રાપ્ત કરશે. મૂર્ખો પણ, માત્ર સૂર્યવાર (રવિવાર) આવી પહોંચે ત્યારે આવીને…

Verse 135

प्रणामं ये करिष्यंति श्रद्धया परया युताः । सप्तरात्रकृतात्पापान्मुक्तिं प्राप्संति ते द्विजाः

પરમ શ્રદ્ધાથી યુક્ત થઈ જે દ્વિજ પ્રણામ કરશે, તેઓ સાત રાત્રિઓમાં (ગત સાત દિવસોમાં) કરેલા પાપોથી મુક્તિ પામશે.

Verse 136

सूत उवाच । तथेति तैः प्रतिज्ञाते चतुश्चरणसंभवैः । ब्राह्मणैर्याज्ञवल्क्यस्तु विज्ञातो येन केन तु

સૂત બોલ્યા—વેદના ચાર ચરણોમાંથી ઉત્પન્ન તે બ્રાહ્મણોએ ‘તથાસ્તુ’ કહી પ્રતિજ્ઞા કરી; ત્યારબાદ કોઈ ને કોઈ રીતે યાજ્ઞવલ્ક્ય રાજાને જાણીતા થયા.

Verse 137

विदेहेन ततः प्राप्तः श्रवणार्थं नराधिपः । वेदांतानां च सर्वेषां रत्नाख्येन महीभुजा

પછી વિદેહનો નરાધિપ, રત્ન નામનો રાજા, સર્વ વેદાંતોનું શ્રવણ કરવા માટે ત્યાં આવ્યો.

Verse 138

तेनापि च परिज्ञाय माहात्म्यं सूर्यसं भवम् । ततः संस्थापितः सूर्यस्तस्मिन्स्थाने द्विजोत्तमाः

તેણે પણ સૂર્યસમ્ભવ મહાત્મ્યને સારી રીતે જાણી, હે દ્વિજોત્તમો, તે જ સ્થાને ભગવાન સૂર્યની સ્થાપના કરી।

Verse 139

तं चापि सूर्यवारेण यः प्रपश्यति मानवः । सप्तरात्रकृतात्पापान्मुच्यते नात्र संशयः

જે માનવ રવિવારે તે (દિવ્ય પ્રતિષ્ઠા)નું દર્શન કરે છે, તે સાત રાત્રિઓમાં કરેલા પાપોથી મુક્ત થાય છે—એમાં શંકા નથી।

Verse 140

एतद्वः कथितं सर्वं माहात्म्यं सूर्यसंभवम् । यः शृणोति नरो भक्त्या अश्वमेधफलं लभेत्

હે સૌને! સૂર્યસમ્ભવ આ સમગ્ર મહાત્મ્ય મેં કહેલું છે. જે પુરુષ ભક્તિપૂર્વક તેને સાંભળે, તે અશ્વમેધ યજ્ઞનું ફળ પામે છે।

Verse 191

संक्रांतौ यत्प्रदानेन सूर्ये वा श्रवणेन तु । तत्फलं समवाप्नोति श्रुत्वा माहात्म्यमुतमम्

સંક્રાંતિએ દાન કરવાથી જે ફળ મળે, અથવા રવિવારે શ્રવણથી જે ફળ થાય—આ ઉત્તમ મહાત્મ્ય સાંભળવાથી એ જ ફળ પ્રાપ્ત થાય છે।

Verse 278

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे श्रीहाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये द्वादशार्कोत्पत्तिरत्नादित्योत्पत्तिमाहात्म्ये याज्ञवल्क्यवृत्तांतवर्णनं नामाष्टसप्तत्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः

આ રીતે શ્રી સ્કંદ મહાપુરાણની એકાશીતિસાહસ્રી સંહિતાના ષષ્ઠ નાગરખંડમાં, શ્રીહાટકેશ્વર-ક્ષેત્રમાહાત્મ્ય અંતર્ગત ‘દ્વાદશાર્કોત્પત્તિ તથા રત્નાદિત્યોત્પત્તિ-માહાત્મ્ય’માં ‘યાજ્ઞવલ્ક્ય-વૃત્તાંત-વર્ણન’ નામનો બે સો અઠ્ઠોતેરમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।

Verse 582

स तथेति प्रतिज्ञाय गत्वाऽथ निजमन्दिरम् । प्रोवाच याज्ञवल्क्यं च शांत्यर्थं श्लक्ष्णया गिरा

તે “તથાસ્તુ” કહી પ્રતિજ્ઞા કરીને પોતાના નિવાસે ગયો. પછી સમાધાન માટે યાજ્ઞવલ્ક્યને મૃદુ વાણીથી સંબોધ્યો.

Verse 1293

याज्ञवल्क्य उवाच । रथं युञ्जंति सूक्तं यत्प्रथमं वित्तलक्षणम् । त्रिष्टुभेति च यत्सूक्तं तथाद्यं ब्राह्मणोत्तमाः

યાજ્ઞવલ્ક્ય બોલ્યા— ‘રથં યુઞ્જંતિ’થી શરૂ થતું જે સૂક્ત છે તે ધન-લક્ષણવાળું પ્રથમ છે; અને ‘ત્રિષ્ટુભેતિ’થી શરૂ થતું સૂક્ત પણ તેમ જ પ્રથમ છે, હે બ્રાહ્મણોત્તમો.