Adhyaya 199

Verse 1

ऋषय ऊचुः । तिस्रःकोट्योर्धकोटी च तीर्थानामिह भूतले । श्रूयते सूत कार्त्स्न्येन कीर्त्यमाना मुनीश्वरैः

ઋષિઓએ કહ્યું—હે સૂત, આ ભૂતલ પર તીર્થોની ત્રણ કરોડ અને અર્ધકરોડ સંખ્યા છે એમ સાંભળવામાં આવે છે; મુનીશ્વરો તેને સંપૂર્ણ રીતે કીર્તિત કરે છે।

Verse 2

कथं लभ्येत सर्वेषां तीर्थानां स्नानजं फलम् । अल्पायुर्भिर्महाभाग कलिकाल उपस्थिते

હે મહાભાગ, કલિકાળ આવી પહોંચ્યો છે અને લોકો અલ્પાયુ છે; તો સર્વ તીર્થોના સ્નાનજન્ય ફળને કેવી રીતે પ્રાપ્ત કરવું?

Verse 3

सूत उवाच । क्षेत्रत्रयमिहाख्यातं तथारण्यत्रयं महत् । पुरीत्रयं वनान्येव त्रीणि ग्रामास्तथात्रयः

સૂતે કહ્યું—અહીં ત્રણ ક્ષેત્રો પ્રખ્યાત છે, તેમજ ત્રણ મહાન અરણ્યો; ત્રણ પુરીઓ, ત્રણ વનપ્રદેશો, અને તેવી જ રીતે ત્રણ ગામો પણ છે।

Verse 4

तथा तीर्थत्रयं चान्यत्पर्वतत्रितयान्वितम् । महानदीत्रयं चैव सर्वपातकनाशनम्

તેમ જ બીજું એક તીર્થત્રય છે, જે પર્વતત્રયથી સંયુક્ત છે; અને મહાનદીઓનું પણ ત્રય છે—જે સર્વ પાપોનો નાશ કરનાર છે.

Verse 5

मर्त्यलोकेस्थितं विप्राः सर्वतीर्थफलप्रदम् । सर्वेष्वेतेषु यः स्नाति स सर्वेषां फलं लभेत्

હે વિપ્રો, મર્ત્યલોકમાં સ્થિત આ સર્વ તીર્થોના ફળ આપનાર છે. જે આ બધામાં સ્નાન કરે છે, તે સર્વનું પૂર્ણ ફળ પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 6

चतुर्विंशतिसंख्यानामिदमाह प्रजापतिः । य एकस्मिंस्त्रिके स्नाति सर्व त्रिकफलं लभेत्

ચોવીસ સંખ્યાવાળા આ સમૂહ વિષે પ્રજાપતિએ આ કહ્યું: જે તેમાંના કોઈ એક ત્રયમાં સ્નાન કરે, તે સર્વ ત્રયનું ફળ પ્રાપ્ત કરે.

Verse 7

ऋषय ऊचुः त्रीणि क्षेत्राणि कानीह तथारण्यानि कानि च । पुर्यस्तिस्रो महाभाग काःख्याताश्च वनानि च

ઋષિઓએ કહ્યું—અહીં ત્રણ ક્ષેત્ર કયા છે અને ત્રણ આરણ્ય કયા છે? હે મહાભાગ, ત્રણ ખ્યાત પુરીઓ કઈ છે અને ખ્યાત વનો કયા છે?

Verse 8

के ग्रामाः कानि तीर्थानि के नगाः सरितश्च काः । नामभिर्वद नः सूत सर्वाण्येतानि विस्तरात्

કયા ગામો, કયા તીર્થો, કયા પર્વતો અને કઈ નદીઓ? હે સૂત, આ બધું નામসহ અમને વિસ્તારે કહો.

Verse 9

सूत उवाच कुरुक्षेत्रमिति ख्यातं प्रथमं क्षेत्रमुत्तमम् । हाटकेश्वरजं क्षेत्रं द्वितीयं परिकीर्तितम्

સૂત બોલ્યા—‘કુરુક્ષેત્ર’ નામે પ્રસિદ્ધ પ્રથમ અને પરમ ઉત્તમ ક્ષેત્ર છે. હાટકેશ્વરજન્ય (હાટકેશ્વર-સંબંધિત) ક્ષેત્ર બીજું કહેવાય છે.

Verse 10

प्राभासिकं तृतीयं तु क्षेत्रं हि द्विजसत्तमाः । एतत्क्षेत्रत्रयं पुण्यं सर्वपातकनाशनम्

હે દ્વિજશ્રેષ્ઠો! ત્રીજું ક્ષેત્ર પ્રાભાસિક છે. આ ક્ષેત્રત્રય પવિત્ર છે અને સર્વ પાતકોનો નાશ કરનાર છે.

Verse 11

यथोक्तविधिना दृष्ट्वा नरः पापात्प्रमुच्यते । यो यं काममभिध्यायन्क्षेत्रेष्वेतेषु भक्तितः

શાસ્ત્રોક્ત વિધિ પ્રમાણે દર્શન કરવાથી મનુષ્ય પાપથી મુક્ત થાય છે. અને જે આ ક્ષેત્રોમાં ભક્તિપૂર્વક જે-જે કામનાનું ધ્યાન કરે છે—

Verse 12

स्नानं करोति तस्येष्टं मनसो जायते फलम् । चतुर्विंशतिमानेषु स्नातो भवति स द्विजाः

—અને સ્નાન કરે તો તેના મનગમતા ફળની પ્રાપ્તિ થાય છે. હે દ્વિજો! તે ચોવીસેયમાં સ્નાત થયો એમ માનવામાં આવે છે.

Verse 13

एकं तु पुष्करारण्यं नैमिषारण्यमेव च । धर्मारण्यं तृतीयं तु तेषां संकीर्त्यते द्विजाः

હે દ્વિજો! એક પુષ્કરારણ્ય છે અને બીજું નૈમિષારણ્ય જ છે. ત્રીજું ધર્મારણ્ય—એમ તેમનું સંકીર્તન થાય છે.

Verse 14

त्रिष्वेतेषु च यः स्नाति चतुर्विंशतिभाग्भवेत्

આ ત્રણેય તીર્થોમાં જે સ્નાન કરે છે, તે ચતુર્વિંશતિ-ભાગ પુણ્યનો ભાગીદાર બને છે।

Verse 15

वाराणसी पुरीत्येका द्वितीया द्वारकापुरी । अवन्त्याख्या तृतीया च विश्रुता भुवनत्रये

વારાણસી પુરી પ્રથમ પવિત્ર નગરી છે; બીજી દ્વારકાપુરી; અને ત્રીજી—ત્રિભુવનમાં વિશ્રુત—અવંતી (ઉજ્જયિની) નામે પ્રસિદ્ધ છે।

Verse 16

एतासु यो नरः स्नाति चतुर्विंशतिभाग्भवेत्

આ (ત્રણ) પવિત્ર પુરીઓમાં જે મનુષ્ય સ્નાન કરે છે, તે ચતુર્વિંશતિ-ભાગ પુણ્યનો અધિકારી બને છે।

Verse 17

वृन्दावनं वनं चैकं द्वितीयं खांडवं वनम् । ख्यातं द्वैतवनं चान्यत्तृतीयं धरणीतले

વૃન્દાવન એક (શ્રેષ્ઠ) પવિત્ર વન છે; બીજું ખાંડવ વન; અને ત્રીજું—ધરતી પર પણ ખ્યાત—પ્રસિદ્ધ દ્વૈતવન છે।

Verse 18

त्रिष्वेतेषु च यः स्नाति चतुर्विंशतिभाग्भवेत्

આ ત્રણેય વનોમાં (સંબંધિત તીર્થોમાં) જે સ્નાન કરે છે, તે ચતુર્વિંશતિ-ભાગ પુણ્યનો ભાગીદાર બને છે।

Verse 19

कल्पग्रामः स्मृतश्चैकः शालिग्रामो द्वितीयकः । नंदिग्रामस्तृतीयस्तु विश्रुतो द्विजसत्तमाः

કલ્પગ્રામ પ્રથમ તરીકે સ્મરાય છે, શાલિગ્રામ બીજું; અને ત્રીજું, હે દ્વિજશ્રેષ્ઠો, પ્રસિદ્ધ નંદિગ્રામ છે.

Verse 20

त्रिष्वेतेषु च यः स्नाति चतुर्विंशतिभाग्भवेत्

આ ત્રણેયમાં જે સ્નાન કરે છે, તે ચોવીસગણા પુણ્યભાગનો અધિકારી બને છે.

Verse 21

अग्नितीर्थं स्मृतं चैकं शुक्लतीर्थमथापरम् । तृतीयं पितृतीर्थं तु पितॄणामतिवल्लभम्

અગ્નિતીર્થ એક તરીકે સ્મરાય છે, બીજું શુક્લતીર્થ; અને ત્રીજું પિતૃતીથૅ, જે પિતૃઓને અતિ પ્રિય છે.

Verse 22

त्रिष्वेतेषु च यः स्नाति चतुर्विंशतिभाग्भवेत्

આ ત્રણ તીર્થોમાં જે સ્નાન કરે છે, તે ચોવીસગણા પુણ્યભાગનો અધિકારી બને છે.

Verse 23

श्रीपर्वतः स्मृतश्चैको द्वितीयश्चार्बुदस्तथा । तृतीयो रैवताख्योऽत्र विख्यातः पर्वतोत्तमाः

શ્રીપર્વત પ્રથમ તરીકે સ્મરાય છે, બીજું અર્બુદ (આબૂ) છે; અને અહીં ત્રીજું રૈવત નામે પ્રસિદ્ધ પર્વત છે, હે પર્વતોત્તમ!

Verse 24

त्रिष्वेतेषु च यः स्नाति चतुर्विंशतिभाग्भवेत्

આ ત્રણેય તીર્થોમાં જે સ્નાન કરે છે, તે ચોવીસ ગણો પુણ્યભાગ પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 25

गंगा नदी स्मृता पूर्वा नर्मदाख्या तथा परा । सरस्वती तृतीया तु नदी प्लक्षसमुद्भवा

પ્રથમ ગંગા નદી તરીકે સ્મરાય છે; પછી નર્મદા નામની; ત્રીજી સરસ્વતી નદી, જે પ્લક્ષમાંથી ઉદ્ભવી છે એમ કહેવાય છે।

Verse 26

आसु सर्वासु यः स्नाति चतुर्विंशतिभाग्भवेत्

આ બધામાં જે સ્નાન કરે છે, તે ચોવીસ ભાગ મુજબનું પુણ્યફળ પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 27

एतेष्वेव हि सर्वेषु यः स्नानं कुरुते नरः । सार्धकोटित्रयस्यात्र स कृत्स्नं फलमाप्नुयात्

આ બધામાં જે મનુષ્ય સ્નાન કરે છે, તે અહીં સાડા ત્રણ કરોડ પુણ્યના સમાન સંપૂર્ણ ફળ પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 28

यश्चैकस्मिन्नरः स्नाति स त्रिकस्य फलं लभेत्

અને જે મનુષ્ય એમાંથી માત્ર એકમાં સ્નાન કરે છે, તે ત્રયના સમાન પુણ્યફળ મેળવે છે।

Verse 29

एतद्वः सर्वमाख्यातं यत्पृष्टोऽस्मि द्विजोत्तमाः । संक्षेपात्तीर्थजं पुण्यं लभ्यते यन्नरैर्भुवि

હે દ્વિજોત્તમો, તમે જે પૂછ્યું હતું તે સર્વ મેં કહી દીધું. સંક્ષેપમાં, પૃથ્વી પર મનુષ્યો તીર્થજન્ય પુણ્ય આ રીતે પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 30

सांप्रतं किं नु वो वच्मि यत्तद्वदत मा चिरम्

હવે તો હું તમને વધુ શું કહું? જે કહેવું કે પૂછવું હોય તે વિલંબ વિના કહો.

Verse 31

ऋषय ऊचुः हाटकेश्वरजे क्षेत्रे यानि तीर्थानि सूतज । तानि प्रोक्तानि सर्वाणि त्वयाऽस्माकं सुविस्तरात्

ઋષિઓએ કહ્યું: હે સૂતપુત્ર, હાટકેશ્વરના પવિત્ર ક્ષેત્રમાં જે જે તીર્થો છે, તે સર્વ તું અમને અત્યંત વિસ્તારે કહી સંભળાવ્યાં છે.

Verse 32

तथा चायतनान्येव संख्यया रहितानि च । अपि वर्षशतेनात्र स्नानं कर्तुं न शक्यते

અને એ જ રીતે અહીંનાં આયતનો (દેવાલય) પણ ગણતરીથી પરે છે. અહીં સો વર્ષમાં પણ (બધાંમાં) સ્નાન કરવું શક્ય નથી.

Verse 33

तेषु सर्वेषु मर्त्येन यथोक्तविधिना स्फुटम् । देवतायतनान्येव तथा द्रष्टुं महा मते

હે મહામતે, તે સર્વમાં એક મર્ત્ય માટે યથોક્ત વિધિ પ્રમાણે સ્પષ્ટ રીતે આચરણ કરવું, તેમજ દેવતાઓનાં આયતનોનું દર્શન કરવું પણ (અત્યંત કઠિન) છે.

Verse 34

यस्मिन्स्नातो दिने चैव तस्य व्युष्टिः प्रकीर्तिता । अल्पायुषस्तदा मर्त्याः कृतेऽपि परिकीर्तिताः

જે દિવસે કોઈ સ્નાન કરે, તે જ દિવસની ‘વ્યુષ્તિ’ (ગણિત આચાર-દિવસ) પ્રકીર્તિત છે. છતાં તે સમયે મર્ત્યો અલ્પાયુષી કહેવાયા—યત્ન કર્યે પણ.

Verse 35

त्रेतायां द्वापरे चापि किमु प्राप्ते कलौ युगे । एवमल्पायुषो ज्ञात्वा मानवान्सूतनंदन

ત્રેતા અને દ્વાપરમાં પણ—હવે કલિયુગ આવી પહોંચ્યો ત્યારે તો વધુ જ—માનવો અલ્પાયુષી છે એમ જાણી, હે સૂતનંદન, (સરળ ઉપાય વિચારવો જોઈએ)।

Verse 36

लभेरंश्च कथं सर्वतीर्थानां स्नानजं फलम् । देवदर्शनजं वापि विशेषान्निर्धनाश्च ये

સર્વ તીર્થોમાં સ્નાનથી થતું ફળ અને દેવદર્શનથી થતું પુણ્ય તેઓ કેવી રીતે મેળવે—વિશેષ કરીને જે નિર્ધન અને સાધનહીન છે?

Verse 37

अस्ति कश्चिदुपायोऽत्र दैवो वा मानुषोऽपि वा । येन तेषां भवेत्पुण्यं सर्वेषामेव हेलया

અહીં કોઈ ઉપાય છે શું—દૈવી કે માનવી—જેનાથી તેઓ સૌને સર્વ (તીર્થોનું) પુણ્ય સહેલાઈથી પ્રાપ્ત થાય?

Verse 38

सूत उवाच । अस्मिन्नर्थे पुरा पृष्टो विश्वामित्रो महामुनिः । समुपेत्याश्रमं तस्य आनर्तेन महीभुजा

સૂત બોલ્યા—આ જ વિષયમાં પૂર્વે મહામુનિ વિશ્વામિત્રને પૂછવામાં આવ્યું હતું, જ્યારે આનર્ત દેશના રાજા તેમના આશ્રમમાં આવી પહોંચ્યા હતા।

Verse 39

राजोवाच । भगवन्नत्र तीर्थानि संख्यया रहितानि च । तेषु स्नानविधिः प्रोक्तः सर्वेष्वेव पृथक्पृथक्

રાજાએ કહ્યું—હે ભગવન્! અહીં તીર્થો અસંખ્ય છે; અને તેમાં સ્નાનવિધિ પણ સર્વત્ર દરેક માટે જુદી જુદી રીતે કહેલી છે।

Verse 40

मासे वारे दिने चैव कुत्रचिन्मुनिसत्तमैः । दानानि च तथोक्तानि यथा स्नान विधिस्तथा

કેટલાંક સ્થળે મુનિશ્રેષ્ઠો માસ, વાર અને દિવસ મુજબ પણ નિયમો નિર્ધારિત કરે છે; અને દાન પણ તેમ જ કહેલું છે—જેમ સ્નાનવિધિ તેમ।

Verse 41

देवानां दर्शनं चापि पृथक्तेन प्रकीर्तितम् । न शक्यते फलं प्राप्तुं सर्वेषां केनचिन्मुने

દેવદર્શન પણ દરેક માટે જુદાજુદું પ્રકીર્તિત છે; તેથી, હે મુનિ, કોઈ પણ સર્વના ફળને પ્રાપ્ત કરી શકતો નથી।

Verse 42

अपि वर्षशतेनापि किं पुनः स्तोकवासरैः । तस्माद्वद महाभाग सुखोपायं च देहिनाम्

સો વર્ષમાં પણ આ શક્ય નથી—તો થોડા દિવસોમાં તો કેમ? તેથી, હે મહાભાગ, દેહધારીઓ માટે સરળ ઉપાય કહો।

Verse 43

एकस्मिन्नपि च स्नातस्तीर्थे प्राप्नोति मानवः । सर्वेषामेव तीर्थानां स्नानजं सकलं फलम्

એક જ તીર્થમાં સ્નાન કરવાથી પણ મનુષ્ય સર્વ તીર્થોમાં સ્નાનથી ઉત્પન્ન થતું સંપૂર્ણ ફળ પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 45

सूत उवाच । तच्छ्रुत्वा सुचिरं ध्यात्वा विश्वामित्रो महामुनिः । अब्रवीच्छृणु राजेंद्र सरहस्यं वदामि ते

સૂત બોલ્યા—તે સાંભળી મહામુનિ વિશ્વામિત્રે લાંબા સમય સુધી ધ્યાન કર્યું અને પછી કહ્યું: “હે રાજેન્દ્ર, સાંભળ; હું તને રહસ્ય સહિત આ ઉપદેશ કહું છું.”

Verse 46

चत्वार्यत्र प्रकृष्टानि मुख्यतीर्थानि पार्थिव । येषु स्नाने कृते राजञ्छ्राद्धे च तदनंतरम् । सर्वेषामेव तीर्थानां स्नानजं लभ्यते फलम्

હે પાર્થિવ! અહીં ચાર અતિ ઉત્તમ મુખ્ય તીર્થો છે. હે રાજન, તેમાં સ્નાન કરીને તરત પછી શ્રાદ્ધ કરવાથી, સર્વ તીર્થોમાં સ્નાનનું ફળ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 47

सप्तविंशतिलिंगानि तथात्रैव स्थितानि च । सिद्धेश्वरप्रपूर्वाणि सर्वपापहराणि च

અને અહીં જ સત્તાવીસ લિંગો સ્થાપિત છે—સિદ્ધેશ્વરથી આરંભ કરીને—જે સર્વ પાપોનું હરણ કરનારાં છે.

Verse 48

तेषु सर्वेषु दृष्टेषु भक्त्या पूतेन चेतसा । सर्वेषामेव देवानां भवेद्दर्शनजं फलम्

ભક્તિથી પવિત્ર થયેલા ચિત્તથી જ્યારે તે બધાનું દર્શન થાય, ત્યારે સર્વ દેવોના દર્શનનું ફળ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 49

तथैकस्मिन्सुरे दृष्टे सर्वदेवसमुद्भवम् । फलं दर्शनजं भावि नराणां द्विजसत्तम

હે દ્વિજસત્તમ! તેવી જ રીતે અહીં સર્વદેવસમુદ્ભવ એવા એક જ દેવનું દર્શન કરવાથી પણ, મનુષ્યોને (સર્વ દેવદર્શનનું) દર્શનજ ફળ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 50

राजोवाच । कानि चत्वारि तीर्थानि तत्र मुख्यानि सन्मुने । येषु स्नातो नरः सम्यक्सर्वेषां लभते फलम्

રાજાએ કહ્યું—હે પવિત્ર મુનિવર! ત્યાં મુખ્ય એવા ચાર તીર્થ કયા છે? જેમાં વિધિપૂર્વક સ્નાન કરનાર મનુષ્યને સર્વ તીર્થોનું ફળ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 51

विश्वामित्र उवाच । अत्रास्ति कूपिका पुण्या यस्यां संश्रयते गया । कृष्णपक्षे चतुर्दश्याममावास्यादिने तथा

વિશ્વામિત્રે કહ્યું—અહીં એક પુણ્ય કૂપિકા (કૂવો) છે, જેમાં ગયા સ્વયં આશ્રય કરે છે એમ કહેવાય છે. ખાસ કરીને કૃષ્ણપક્ષની ચતુર્દશી તથા અમાવાસ્યાના દિવસે પણ.

Verse 52

विशेषेण महाभाग कन्यासंस्थे दिवाकरे । निर्विण्णा भूमिलोकानां कृतैः श्राद्धैरनेकधा

હે મહાભાગ! વિશેષ કરીને જ્યારે સૂર્ય કન્યા રાશિમાં સ્થિત હોય, ત્યારે ભૂલોકના લોકો દ્વારા અનેક રીતે કરાયેલા શ્રાદ્ધોથી ગયા તૃપ્ત થાય છે.

Verse 53

यस्तस्यां कुरुते श्राद्धं सम्यक्छ्रद्धासमन्वितः

જે ત્યાં શ્રદ્ધાસહિત વિધિપૂર્વક શ્રાદ્ધ કરે છે,

Verse 54

तस्मिन्नहनि राजेंद्र स संतारयते पितॄन् । तथा तीर्थं द्वितीयं तु शंखतीर्थमिति स्मृतम्

હે રાજેન્દ્ર! એ જ દિવસે તે પોતાના પિતૃઓનો ઉદ્ધાર કરે છે. અને બીજું તીર્થ ‘શંખ-તીર્થ’ તરીકે સ્મરાય છે.

Verse 55

तत्र स्नात्वा नरो यस्तु पश्येच्छंखेश्वरं ततः । सर्वेषां फलमाप्नोति माघस्य प्रथमेऽहनि

ત્યાં સ્નાન કરીને જે પુરુષ પછી શંખેશ્વરનું દર્શન કરે છે, તે માઘ માસના પ્રથમ દિવસે સર્વ તીર્થોનું ફળ પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 56

तथा मन्नामकं तीर्थे तृतीयं मुख्यतां गतम् । अत्र स्नात्वा तु यः पश्येन्मया संस्थापितं हरम्

તેમ જ મારા નામવાળું ત્રીજું તીર્થ પણ મુખ્યતા પામ્યું છે. અહીં સ્નાન કરીને જે મારા દ્વારા સ્થાપિત હર (શિવ)નું દર્શન કરે છે…

Verse 57

विश्वामित्रेश्वरं नाम सर्वेषां स फलं लभेत् । नभस्यस्य सिताष्टम्यां सर्वेषां लभते फलम्

તેમનું નામ વિશ્વામિત્રેશ્વર છે; તેમના દર્શન-પૂજનથી મનુષ્ય સર્વ (તીર્થ/કર્મ)નું ફળ મેળવે છે. નભસ્ય (ભાદ્રપદ) માસની શુક્લ અષ્ટમીએ સર્વ પુણ્યફળ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 58

शक्रतीर्थमिति ख्यातं चतुर्थं बालमण्डनम् । तत्र स्नात्वा च पंचाहं शक्रेश्वरमवेक्ष्य च । आश्विनस्य सितेऽष्टम्यां सर्वेषां लभते फलम्

ચોથું ‘બાલમંડન’ તીર્થ ‘શક્રતીર્થ’ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે. ત્યાં પાંચ દિવસ સ્નાન કરીને અને શક્રેશ્વરનું દર્શન કરીને, આશ્વિન માસની શુક્લ અષ્ટમીએ સર્વ (પુણ્ય)ફળ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 59

राजोवाच । विधानं वद मे विप्र गयाकूप्याः समुद्भवम् । विस्तरेण महाभाग श्रद्धा मे महती स्थिता

રાજાએ કહ્યું—હે વિપ્ર! ગયાકૂપીની વિધિ અને ઉત્પત્તિ મને કહો. હે મહાભાગ! વિસ્તારે કહો; મારી શ્રદ્ધા અત્યંત દૃઢ રીતે સ્થિત છે.

Verse 60

विश्वामित्र उवाच । अमावास्यादिने प्राप्ते तत्र कन्यागते रवौ । यः श्राद्धं कुरुते भक्त्या स पितॄंस्तारयेन्निजान्

વિશ્વામિત્રે કહ્યું—અમાવાસ્યાના દિવસે, સૂર્ય કન્યા રાશિમાં હોય ત્યારે, ત્યાં જે ભક્તિપૂર્વક શ્રાદ્ધ કરે છે, તે પોતાના પિતૃઓનો ઉદ્ધાર કરે છે.

Verse 61

भर्तृयज्ञविधानेन शुद्धैः स्थानोद्भवैर्द्विजैः । भर्तृयज्ञविधिं त्यक्त्वा योऽन्येन विधिना नरः

ભર્તૃયજ્ઞની વિધાન મુજબ, એ જ સ્થાને જન્મેલા શુદ્ધ દ્વિજોથી (શ્રાદ્ધ) કરાવવું જોઈએ; પરંતુ જે મનુષ્ય ભર્તૃયજ્ઞવિધિ છોડીને અન્ય વિધિથી કરે છે…

Verse 62

श्राद्धं करोति मूढात्मा विहीनं स्थानजैर्द्विजैः । स्थानजैरपि वाऽशुद्धैस्तस्य तद्व्यर्थतां व्रजेत्

મૂઢ મનુષ્ય સ્થાનિક દ્વિજ વિના શ્રાદ્ધ કરે છે; અથવા સ્થાનિક દ્વિજ હોય તોય જો તેઓ અશુદ્ધ હોય, તો તેનું તે કર્મ નિષ્ફળ બને છે.

Verse 63

वृष्टिः स्यादूषरे यद्वत्सत्यमेतन्मयोदितम् । अंधस्याग्रे यथा नृत्यं प्रगीतं बधिरस्य च । तथा च व्यर्थतां याति अन्यस्थानोद्भवैर्द्विजैः

જેમ ઊસર જમીન પર વરસાદ—આ સત્ય મેં કહ્યું છે; જેમ અંધના આગળ નૃત્ય અને બહેરા માટે ગાન—તેમ જ અન્ય સ્થાને જન્મેલા દ્વિજોથી કરાયેલું (શ્રાદ્ધ) વ્યર્થ થાય છે.

Verse 64

ब्राह्मणैः कारयेच्छ्राद्धं मूर्खैरपि द्विजोत्तमाः । चतुर्वेदा अपि त्याज्या अन्यस्थानसमुद्भवाः

હે દ્વિજોત્તમ! અજ્ઞાની બ્રાહ્મણોથી પણ શ્રાદ્ધ કરાવવું જોઈએ; પરંતુ અન્ય સ્થાને જન્મેલા, ચતુર્વેદી હોય તોય, ત્યાજ્ય છે.

Verse 65

दवे कर्मणि पित्र्ये वा सोमपाने विशेषतः । देशांतरगतो यस्तु श्राद्धं च कुरुते नरः । वैश्वानरपुरस्तेन कार्यं नान्यद्विजस्य च

દાનકર્મમાં, પિતૃકર્મમાં અને વિશેષ કરીને સોમપાનવિધિમાં—જે પુરુષ દેશાંતર જઈ શ્રાદ્ધ કરે, તેણે પ્રથમ વૈશ્વાનર (અગ્નિ) સમક્ષ વિધિ કરવી જોઈએ; અને અન્ય (અયોગ્ય) બ્રાહ્મણને નિયુક્ત ન કરવો.

Verse 66

संनिवेश्य दर्भबटूञ्छ्राद्धं कुर्याद्द्विजोत्तमाः । दक्षिणा भोजनं देयं स्थानिकानां चिरादपि

દર્ભઘાસના બટુકોને બેસાડી શ્રેષ્ઠ દ્વિજએ શ્રાદ્ધ કરવું. દક્ષિણા અને ભોજન આપવું—સ્થાનિકોને પણ—જેથી તીર્થધર્મના ભાવથી વિધિ પૂર્ણ થાય.

Verse 67

पंचगव्यस्य संपूर्णो यथा कुम्भः प्रदुष्यति । बिंदुनैकेन मद्यस्य पतितेन नृपोत्तम

હે નૃપોત્તમ! જેમ પંચગવ્યથી ભરેલો કુંભ મદ્યનો એક બિંદુ પડતાં જ દૂષિત થાય છે, તેમ પવિત્ર કર્મ પણ અલ્પ પરંતુ કલુષિત મિશ્રણથી બગડી જાય છે.

Verse 68

एकेनापि च बाह्येन बहूनामपि भूपते । मध्ये समुपविष्टेन तच्छ्राद्धं दोषमाप्नुयात्

હે ભૂપતે! ઘણા લોકો હાજર હોવા છતાં જો એક પણ બાહ્ય—અયોગ્ય—વ્યક્તિ મધ્યમાં બેસે, તો તે શ્રાદ્ધ દોષયુક્ત બની કલુષિત થાય છે.

Verse 69

स्थानजोऽपि चतुर्वेदो यद्यपि स्यान्न शुद्धिभाक् । बहूनामपि शुद्धानां मध्ये श्राद्धं विनाशयेत्

સ્થાનિક બ્રાહ્મણ ચતુર્વેદજ્ઞ હોવા છતાં જો શુદ્ધિ વિનાનો હોય, તો અનેક શુદ્ધ લોકોની વચ્ચે બેસીને પણ તે શ્રાદ્ધને વિનાશ કરે છે.

Verse 70

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन शुद्धं ब्राह्मणमानयेत्

અતએવ સર્વ પ્રયત્નથી શુદ્ધ બ્રાહ્મણને (વિધિ માટે) બોલાવવો જોઈએ।

Verse 71

स्थानिकं मूर्खमप्येवमलाभे गुणिनामपि । हीनांगमधिकांगं वा दूषितं नो तथा परम्

જો ગુણવાન (યોગ્ય) બ્રાહ્મણો ન મળે, તો સ્થાનિક—ભલે અજ્ઞાની હોય—તેણે પણ સ્વીકારવો; કારણ કે દૂષિત (અપવિત્ર) વ્યક્તિ, અંગહીન હોય કે અધિકાંગ, તે વધુ હાનિકારક છે।

Verse 72

कन्यादाने तथा श्राद्धे कुलीनो ब्राह्मणः सदा । आहर्तव्यः प्रयत्नेन य इच्छेच्छुभमात्मनः । सोऽपि शुद्धिसमायुक्तो यदि स्यान्नृपसत्तम

કન્યાદાન તથા શ્રાદ્ધમાં હંમેશાં કૂલિન બ્રાહ્મણને પ્રયત્નપૂર્વક બોલાવવો જોઈએ—જે પોતાનું શુભ ઇચ્છે, હે નૃપશ્રેષ્ઠ—અને તે પણ જો શુદ્ધિથી યુક્ત હોય।

Verse 73

वृक्षाणां च यथाऽश्वत्थो देवतानां यथा हरिः । श्रेष्ठस्थानजविप्राणां तथा चाष्टकुलोद्भवः

જેમ વૃક્ષોમાં અશ્વત્થ શ્રેષ્ઠ છે અને દેવતાઓમાં હરિ, તેમ શ્રેષ્ઠ સ્થાનિક બ્રાહ્મણોમાં અષ્ટકુલોદ્ભવ (આઠ કુળોમાં જન્મેલો) સર્વોપરી ગણાય છે।

Verse 74

आयुधानां यथा वज्रं सरसां सागरो यथा । श्रेष्ठस्थानजविप्राणां तथाष्टकुलसंभवः

જેમ આયુધોમાં વજ્ર શ્રેષ્ઠ છે અને સરસોમાં સાગર શ્રેષ્ઠ છે, તેમ શ્રેષ્ઠ સ્થાનિક બ્રાહ્મણોમાં અષ્ટકુલસંભવ (આઠ કુળોમાંથી ઉત્પન્ન) સર્વોત્તમ છે।

Verse 75

उच्चैःश्रवा यथाऽश्वानां गजानां शक्रवाहनः । श्रेष्ठस्थानजविप्राणां तथाष्टकुलसंभवः

જેમ અશ્વોમાં ઉચ્ચૈઃશ્રવા શ્રેષ્ઠ છે અને ગજોમાં શક્રનું વાહન ઐરાવત શ્રેષ્ઠ છે, તેમ જ તે પવિત્ર સ્થાને જન્મેલા શ્રેષ્ઠ સ્થાનજ બ્રાહ્મણોમાં અષ્ટકુલ-સમ્ભવ સર્વોત્તમ છે।

Verse 76

नदीनां च यथा गंगा सतीनां चाप्यरुंधती । तद्वत्स्थानजविप्राणां श्रेष्ठोऽष्टकुलिकः स्मृतः

જેમ નદીઓમાં ગંગા શ્રેષ્ઠ છે અને સતી સ્ત્રીઓમાં અરુન્ધતી શ્રેષ્ઠ છે, તેમ જ તે તીર્થસ્થાનના સ્થાનજ બ્રાહ્મણોમાં અષ્ટકુલિકને શ્રેષ્ઠ (પ્રમુખ) તરીકે સ્મરવામાં આવે છે।

Verse 77

ग्रहाणां भास्करो यद्वन्नक्षत्राणां निशाकरः । तद्वत्स्थानजविप्राणां श्रेष्ठोऽष्टकुलिकः स्मृतः

જેમ ગ્રહોમાં ભાસ્કર (સૂર્ય) મુખ્ય છે અને નક્ષત્રોમાં નિશાકર (ચંદ્ર) મુખ્ય છે, તેમ જ તે પવિત્ર સ્થાને જન્મેલા સ્થાનજ બ્રાહ્મણોમાં અષ્ટકુલિક શ્રેષ્ઠ તરીકે સ્મૃત છે।

Verse 78

पर्वतानां यथा मेरुर्द्विपदानां द्विजोत्तमः । स्थानजानां तु विप्राणां श्रेष्ठोऽष्टकुलिकस्तथा

જેમ પર્વતોમાં મેરુ સર્વોત્તમ છે અને દ્વિપદોમાં દ્વિજોત્તમ સર્વોચ્ચ છે, તેમ જ તે સ્થાને જન્મેલા સ્થાનજ વિપ્રોમાં અષ્ટકુલિક પણ શ્રેષ્ઠ છે।

Verse 79

पक्षिणां गरुडो यद्वत्सिंहोऽरण्यनिवासिनाम् । स्थानजानां तु विप्राणां श्रेष्ठोऽष्टकुलिकस्तथा

જેમ પક્ષીઓમાં ગરુડ શ્રેષ્ઠ છે અને અરણ્યનિવાસીઓમાં સિંહ શ્રેષ્ઠ છે, તેમ જ તે સ્થાને જન્મેલા સ્થાનજ વિપ્રોમાં અષ્ટકુલિક પણ શ્રેષ્ઠ છે।

Verse 80

एवं ज्ञात्वा प्रयत्नेन श्राद्धे यज्ञे च पार्थिव । कन्यादाने विशेषेण योज्यश्चाष्टकुलोद्भवः

હે રાજન, આ જાણીને શ્રાદ્ધમાં અને યજ્ઞમાં તથા વિશેષ કરીને કન્યાદાન સમયે પ્રયત્નપૂર્વક અષ્ટકુલોદ્ભવ બ્રાહ્મણને જ નિયુક્ત કરવો જોઈએ।

Verse 81

नृत्यंति पितरस्तस्य गर्जंति च पितामहाः । वेदिमूले समालोक्य प्राप्तमष्टकुलं नृप

હે નૃપ, વેદીના મૂળસ્થાને અષ્ટકુલોદ્ભવ બ્રાહ્મણનું આગમન જોઈ તેના પિતૃઓ નૃત્ય કરે છે અને પિતામહો આનંદથી ગર્જના કરે છે।

Verse 82

पुनर्वदंति संहृष्टाः किमस्माकं प्रदास्यति । दौहित्रश्चापसव्येन जलं दर्भतिलान्वितम्

તેઓ હર્ષિત થઈ ફરી કહે છે—‘આ અમને શું અર્પણ કરશે?’—જ્યારે દૌહિત્ર અપસવ્ય રીતે દર્ભ અને તિલ સાથેનું જળ અર્પે છે।

Verse 83

राजोवाच । यदेतद्भवता प्रोक्तं श्रैष्ठ्यमष्टकुलोद्भवम् । सर्वेषां नागराणां च तत्किं वद महामते

રાજાએ કહ્યું—હે મહામતે, તમે અષ્ટકુલોદ્ભવની શ્રેષ્ઠતા કહી; પરંતુ સર્વ નાગર બ્રાહ્મણોમાં તે કેમ છે? મને કહો।

Verse 84

न ह्यत्र कारणं स्वल्पं भविष्यति द्विजोत्तम

હે દ્વિજોત્તમ, નિશ્ચયે તેનું કારણ નાનું નહીં હોય।

Verse 85

विश्वामित्र उवाच । सत्यमेतन्महाराज यत्त्वया व्याहृतं वचः । अन्येऽपि नागराः संति वेदवेदांगपारगाः

વિશ્વામિત્ર બોલ્યા—હે મહારાજ! તમે ઉચ્ચારેલું વચન નિશ્ચયે સત્ય છે. અન્ય પણ એવા નાગર બ્રાહ્મણો છે, જે વેદ અને વેદાંગોમાં પારંગત છે.

Verse 86

श्राद्धार्हा यज्ञयोग्याश्च कन्यायोग्या विशेषतः । परं ते स्थापिता राजन्स्वयमिंद्रेण तत्र च

તેઓ શ્રાદ્ધમાં આમંત્રણયોગ્ય, યજ્ઞકર્મ માટે યોગ્ય અને વિશેષ કરીને કન્યા-વિવાહ સંબંધ માટે યોગ્ય છે. હે રાજન, ત્યાં તે પરમ સ્થાને તેમને સ્વયં ઇન્દ્રે સ્થાપિત કર્યા.

Verse 87

प्रधानत्वेन सर्वेषां नागरैश्चापि कृत्स्नशः । तेन ते गौरवं प्राप्ताः स्थानेत्रैव विशेषतः

સર્વ રીતે નાગરો સર્વમાં પ્રધાન ગણાય છે; તેથી તેમણે ગૌરવ પ્રાપ્ત કર્યું છે—વિશેષ કરીને આ જ સ્થાને.

Verse 88

तस्माच्छ्रूाद्धं प्रकर्तव्यं विप्रै श्चाष्टकुलोद्भवैः । अप्राप्तौ चैव तेषां तु कार्यं नागरसंभवैः

અતએવ શ્રાદ્ધ અષ્ટકુલમાં જન્મેલા બ્રાહ્મણો દ્વારા કરાવવું જોઈએ; અને તેઓ ન મળે તો નાગર વંશજ બ્રાહ્મણો દ્વારા કરાવવું જોઈએ.

Verse 89

नान्यस्थानसमुद्भूतैश्चतुर्वेदैरपि द्विजैः । भर्तृयज्ञेन मर्यादा कृता ह्येषा महा त्मना

અન્ય સ્થાનોમાં જન્મેલા ચતુર્વેદી દ્વિજોથી પણ (આ કર્મ) કરવું ન જોઈએ. આ મર્યાદા મહાત્મા ભર્તૃયજ્ઞે સ્થાપી છે.

Verse 90

मुक्त्वा तु नागरं विप्रं योऽन्येनात्र करिष्यति । श्राद्धं वा यदि वा यज्ञं व्यर्थं तस्य भविष्यति

અહીં નાગર બ્રાહ્મણને છોડીને બીજાના દ્વારા જે શ્રાદ્ધ કે યજ્ઞ કરાવે, તેનું તે કર્મ નિષ્ફળ બને છે.

Verse 91

राजोवाच । संत्यन्ये विविधा विप्रा वेदवेदांगपारगाः । मध्यदेशोद्भवाः शान्तास्तथान्ये तीर्थसंभवाः

રાજાએ કહ્યું—“વેદ અને વેદાંગોમાં પારંગત એવા અનેક પ્રકારના બ્રાહ્મણો છે; મધ્યદેશમાં જન્મેલા શાંત સ્વભાવવાળા, તેમજ અન્ય તીર્થસ્થાનોમાં જન્મેલા પણ છે.”

Verse 92

भर्तृयज्ञेन ये त्यक्ताः श्राद्धे यज्ञे विशेषतः । हीनांगाश्चाधिकांगाश्च द्विर्नग्नाः श्यावदंतकाः

રાજા આગળ બોલ્યો—“ભર્તૃયજ્ઞે ખાસ કરીને શ્રાદ્ધ અને યજ્ઞમાં જેમને ત્યજી દીધા—તેઓ હીનાંગ કે અધિકાંગ, દ્વિર્નગ્ન અને શ્યાવદંત કહેવાયા છે.”

Verse 93

कुनखाः कुष्ठसंयुक्ता मूर्खा अपि विगर्हिताः । श्राद्धार्हाः सूचितास्तेन एतं मे संशयं वद

“કેટલાક કુનખ, કૂષ્ઠગ્રસ્ત, મૂર્ખ અને નિંદિત પણ છે; છતાં તેણે તેમને શ્રાદ્ધાર્હ બતાવ્યા છે. મારા આ સંશયનું નિવારણ કહો.”

Verse 94

विश्वामित्र उवाच । कीर्तयिष्ये नरव्याघ्र कारणानि बहूनि च । चमत्कारस्य पत्न्याश्च दानेन पतिता यतः

વિશ્વામિત્રએ કહ્યું—“હે નરવ્યાઘ્ર! હું અનેક કારણો વર્ણવીશ; કારણ કે ચમત્કારની પત્ની દાનના કારણે પતિતા થઈ હતી.”

Verse 95

स्त्रीणां प्रतिग्रहेणैव विप्रेषु प्रोषितेषु च । पृथक्त्वं च ततो जातं बाह्याभ्यन्तरसंज्ञकम्

સ્ત્રીઓ પાસેથી દાન-પ્રતિગ્રહ કરવાથી જ—વિશેષ કરીને જ્યારે બ્રાહ્મણો પ્રોષિત હતા—તેથી ‘બાહ્ય’ અને ‘આભ્યંતર’ નામનો ભેદ ઉત્પન્ન થયો।

Verse 96

दुर्वाससा ततः शप्ता रुष्टेनेवाहिना यथा । विद्याधनाभिमानेन शापेन पतिताः सदा

પછી દુર્વાસાના શાપથી—ક્રોધિત સર્પદંશ સમાન—તેઓ પતિત થયા; વિદ્યાઅને ધનના અભિમાનથી તે શાપે તેમને સદા અધોગતિમાં નાખ્યા।

Verse 97

कुशे राज्यगते राजन्राक्षसानां महाभयम् । प्रजयाऽवेदितं सर्वं तस्य राज्ञो महात्मनः

હે રાજન! કુશે રાજ્ય સંભાળતાં જ રાક્ષસોનું મહાભય—પ્રજાઓ દ્વારા—તે મહાત્મા રાજાને સંપૂર્ણ રીતે નિવેદિત થયું।

Verse 98

विभीषणस्य लंकायां दूतश्च प्रेषितस्तदा । सर्वं निवेदयामास प्रजानां भयसंभवम्

ત્યારે લંકામાં વિભીષણ પાસે એક દૂત મોકલાયો; તેણે પ્રજામાં ઉપજેલા ભયનું સર્વ વર્ણન સંપૂર્ણ રીતે નિવેદિત કર્યું।

Verse 99

अभिवन्द्य कुशादेशं रामस्य चरितं स्मरन् । पुर्यां विलोकयामास लङ्कायां रामशासनात्

કુશની આજ્ઞાને વંદન કરીને, રામચરિતનું સ્મરણ કરતાં, રામના શાસન અનુસાર તેણે લંકાનગરીનું અવલોકન કર્યું।

Verse 100

उपप्लवस्य कर्तारो नष्टाः सर्वे दिशो दश । गन्धर्वाणां च लोकं हि भयेन महता गताः

ઉપદ્રવના કર્તાઓ દશ દિશાઓમાં સર્વે લુપ્ત થયા; મહાભયથી પ્રેરિત થઈ તેઓ ગંધર્વલોકમાં ગયા.

Verse 101

स्थातुं तत्र न शक्तास्ते विभीषणभयेन च । पृथिव्यां समनुप्राप्ताः स्थानान्यपि बहूनि च

ત્યાં રહેવા તેઓ શક્યા નહિ, વિભીષણના ભયથી; તેઓ પૃથ્વી પર ઉતરી આવ્યા અને અનેક અન્ય સ્થાનોમાં પણ પહોંચ્યા.

Verse 102

भयेन महता तत्र कुशस्यैव तु शासने । ब्राह्मणानां च रूपाणि कृत्वा तत्र समागताः

ત્યાં કુશના જ શાસનમાં, મહાભયથી, તેમણે બ્રાહ્મણરૂપ ધારણ કરીને ત્યાં એકત્ર થયા.

Verse 103

वाडवानां महिम्ना च मध्ये स्थातुं न तेऽशकन् । पतितानां च संस्थानं चमत्कारपुरं गताः

વાડવોના મહિમાબળથી તેઓ ત્યાં મધ્યમાં રહી શક્યા નહિ; તેથી પતિતોના નિવાસસ્થાન ચમત્કારપુરમાં ગયા.

Verse 104

मायाविशारदैस्तैश्च धनेन विद्यया ततः । अध जग्धं ततस्तैस्तु तेषां मध्ये स्थितं च तैः

પછી માયામાં નિપુણ એવા તેમણે ધન અને વિદ્યાના બળે વધુ અધઃપતન કરાવ્યું; તેમના મધ્યે સ્થાપિત જે હતું તે જ તેમણે નષ્ટ કરી નાખ્યું.

Verse 105

ततःप्रभृति ते सर्वे राक्षसत्वं प्रपेदिरे । क्रूराण्यपि च कर्माणि कुर्वंति च पदेपदे

ત્યાંથી તેઓ સર્વે રાક્ષસત્વને પામ્યા; અને પગલે પગલે ક્રૂર કર્મો પણ કરવા લાગ્યા.

Verse 106

ततस्ते सर्वथा राजन्वर्जनीयाः प्रयत्नतः । श्राद्धे यज्ञे नरव्याघ्र नरके पातयंति च

અતએવ, હે રાજન, તેઓ સર્વ રીતે પ્રયત્નપૂર્વક વર્જનીય છે. હે નરવ્યાઘ્ર, શ્રાદ્ધ અને યજ્ઞમાં તેઓ નરકમાં પતન કરાવે છે.

Verse 107

अन्यच्च दूषणं तेषां कीर्तयिष्ये तवाऽनघ । त्रिजाताः स्थापिता राजन्सर्पाणां गरनाशनात्

હે અનઘ, તેમનો બીજો એક દોષ હું તને કહું છું. હે રાજન, સર્પોના વિષનો નાશ કરવાના કારણે તેઓ ‘ત્રિજાત’ તરીકે સ્થાપિત થયા.

Verse 108

नगरत्वं ततो जातं चमत्कार पुरस्य तु । त्रिजातत्वं तु सर्वेषां जातं तत्र विशेषतः

તેમાંથી તે અદ્ભુત પુરનું ‘નગરત્વ’ ઉત્પન્ન થયું; અને ત્યાં વિશેષરૂપે સૌનું ‘ત્રિજાતત્વ’ પણ જન્મ્યું.

Verse 109

एतेभ्यः कारणेभ्यश्च भर्तृयज्ञेन वर्जिताः । पुनश्च कारणं तेषां स्पर्शादपि न शुद्धिभाक्

આ કારણોસર તેઓ ભર્તૃ-યજ્ઞથી વર્જિત છે; અને વધુ એક કારણથી, માત્ર સ્પર્શથી પણ તેઓ શુદ્ધિના ભાગી બનતા નથી.

Verse 110

कुम्भकोत्थं च संप्राप्तं महच्चण्डालसंभवम्

ત્યારે મહાચાંડાળ કુળમાં જન્મેલો કુંભક પ્રગટ થયો।

Verse 111

राजोवाच । एतच्च कारणं विप्र कथयस्व प्रसादतः । स्थावरस्य चरस्यैव जगतो ज्ञानमस्ति ते

રાજાએ કહ્યું—હે વિપ્ર, કૃપા કરીને આ કારણ કહો. સ્થાવર-જંગમ સહિત સમગ્ર જગતનું જ્ઞાન તમને છે।

Verse 112

विश्वामित्र उवाच । अत्र ते कीर्तयिष्यामि पूर्ववृत्तकथांतरम् । भर्तृयजेन ये त्यक्ताः सर्वेन्ये ब्राह्मणोत्तमाः

વિશ્વામિત્રે કહ્યું—અહીં હું તને પૂર્વવૃત્તનું બીજું વર્ણન કહું છું. ભર્તૃયજ્ઞે જેમને ત્યજ્યા, બાકીના બધા બ્રાહ્મણોત્તમ હતા।

Verse 113

वर्धमाने पुरे पूर्वमासीदंत्यजजातिजः । चण्डालः कुंभकोनाम निर्दयः पापकर्मकृत्

પૂર્વે વર્ધમાન નગરે અંત્યજ જાતિનો કુંભક નામે એક ચાંડાળ હતો; તે નિર્દય અને પાપકર્મ કરનાર હતો।

Verse 114

कस्यचित्त्वथ कालस्य तस्य पुत्रो बभूव ह । विरूपस्यापि रूपाढ्यः पूर्वकर्मप्रभावतः

પછી થોડા સમય બાદ તેને એક પુત્ર થયો; પિતા વિરૂપ હોવા છતાં પૂર્વકર્મના પ્રભાવથી પુત્ર રૂપવાન હતો।

Verse 115

पिंगाक्षस्य सुकृष्णस्य वयोमध्यस्य पार्थिव । दक्षः सर्वेषु कृत्येषु सर्वलक्षणलक्षितः

હે રાજન! તેની આંખો પિંગલ હતી, વર્ણ મનોહર શ્યામ હતો અને તે યુવાનીના મધ્યમાં હતો; તે સર્વ કર્તવ્યોમાં દક્ષ અને સર્વ શુભલક્ષણોથી અલંકૃત હતો।

Verse 116

स वृद्धिं द्रुतमभ्येति शुक्लपक्षे यथोडुराट् । तथाऽसौ शंस्यमानस्तु सर्वलोकैः सुरूपभाक् । दृष्ट्वा कुटुंबकं नित्यं वैराग्यं परमं गतः

જેમ શુક્લપક્ષમાં ચંદ્રમા ઝડપથી વૃદ્ધિ પામે છે, તેમ તે સર્વ લોકોથી પ્રશંસિત અને સુરૂપધારી બની ઝડપથી ઉન્નત થયો; પરંતુ નિત્ય કુટુંબજીવનની પુનરાવર્તનતા જોઈ તેણે પરમ વૈરાગ્ય પ્રાપ્ત કર્યું।

Verse 117

ततो देशांतरं दुःखाद्भ्रममाण इतस्ततः । चमत्कारपुरं प्राप्तो द्विजरूपं समाश्रितः । स स्नाति सर्वकृत्येषु भिक्षान्नकृतभोजनः

પછી દુઃખથી પીડિત થઈ તે ઇધર-ઉધર દેશાંતરોમાં ભટકતો રહ્યો. ચમત્કારપુર પહોંચીને તેણે દ્વિજ (બ્રાહ્મણ) રૂપ ધારણ કર્યું. તે સર્વ ધાર્મિક કૃત્યોમાં સ્નાન કરતો અને ભિક્ષાથી મળેલા અન્નથી જ ભોજન કરતો હતો।

Verse 118

एतस्मिन्नेव काले तु ब्राह्मणः शंसितव्रतः । छांदोग्यगोत्रविख्यातः सुभद्रोनाम पार्थिवः

એ જ સમયે એક બ્રાહ્મણ હતો, જે પ્રશંસિત વ્રતોથી યુક્ત હતો; તે છાન્દોગ્ય ગોત્રમાં વિખ્યાત હતો અને તેનું નામ સुभદ્ર હતું—માનવોમાં જાણે અધિપતિ સમાન।

Verse 119

नागरो वर्षयाजी च वेदवेदांगपारगः । तत्रासीत्तस्य सञ्जाता कन्यका द्विगुणै रदैः

તે નાગર દેશનો નિવાસી, વાર્ષિક યજ્ઞ કરનાર અને વેદ-વેદાંગોમાં પારંગત હતો. તેને ત્યાં એક કન્યા જન્મી, જે દ્વિગુણ દાંતોથી વિશેષ હતી।

Verse 120

तथा त्रिभिःस्तनै रौद्रा पृष्ठ्यावर्तकसंयुता । दरिद्रोऽपि सुदुःस्थोऽपि कुलहीनोपि पार्थिव

તેમ જ તે રૌદ્ર સ્વભાવવાળી, ત્રિસ્તની અને પીઠ પર આવર્ત-ચિહ્નયુક્ત હતી. હે રાજન, પુરુષ ગરીબ હોય, અતિ દુઃખિત હોય અને કુલહીન પણ હોય તો પણ—

Verse 121

दीयमानामपि न तां प्रतिगृह्णाति कश्चन । यद्भक्षयति भर्तारं षण्मासाभ्यंतरे हि सा

વિવાહ માટે આપતાં છતાં કોઈ તેને સ્વીકારતું ન હતું; કારણ કે તે છ માસની અંદર જ પતિને ભક્ષી લેતી હતી।

Verse 122

यस्याः स्युर्द्विगुणा दंता एवं सामुद्रिका जगुः । त्रिस्तनी कन्यका या तु श्वशुरस्य कुलक्षयम् । संधत्ते नात्र सन्देहस्तस्मात्तां दूरतस्त्यजेत्

સામુદ્રિક-શાસ્ત્રના જાણકારો કહે છે—જેનાં દાંત દ્વિગુણ (બે પંક્તિ) હોય, અને ખાસ કરીને જે ત્રિસ્તની કન્યા હોય, તે શ્વશુરના કુળનો ક્ષય કરે છે; તેમાં શંકા નથી. તેથી તેને દૂરથી જ ત્યજી દેવી જોઈએ।

Verse 123

पृष्ठ्यावर्तो भवेद्यस्या असती सा भवेद्द्रुतम् । बहुपापसमाचारा तस्मात्तां परिवर्जयेत्

જેનાં પીઠ પર આવર્ત-ચિહ્ન હોય, તે ઝડપથી અસતી બને છે અને અનેક પાપકર્મોમાં પ્રવર્તે છે; તેથી તેને પરિહરવી જોઈએ।

Verse 124

अथ तां वृद्धिमापन्नां दृष्ट्वा विप्रः सुभद्रकः । चिन्ताचक्रं समारूढो न शांतिमधिगच्छति

પછી વિપ્ર સુભદ્રક તેને યૌવનપ્રાપ્ત થયેલી જોઈ ચિંતા-ચક્રમાં ફસાઈ ગયો અને શાંતિ પ્રાપ્ત કરી શક્યો નહીં।

Verse 125

किं करोमि क्व गच्छामि कथमस्याः पतिर्भवेत् । न कश्चित्प्रतिगृह्णाति प्रार्थितोऽपि मुहुर्मुहुः

હું શું કરું, ક્યાં જાઉં, આ કન્યાને પતિ કેવી રીતે મળશે? વારંવાર વિનંતી કર્યાં છતાં કોઈ તેને સ્વીકારતું નથી.

Verse 126

दरिद्रो व्याधितो वाऽपि वृद्धोऽपि ब्राह्मणो हि सः । स्मृतौ यस्मादिदं प्रोक्तं कन्यार्थे प्राङ्महर्षिभिः

તે ગરીબ હોય, રોગી હોય કે વૃદ્ધ પણ હોય, તો પણ તે બ્રાહ્મણ જ છે; કારણ કે કન્યાના વિષયમાં આ નિયમ પ્રાચીન મહર્ષિઓએ સ્મૃતિમાં કહ્યો છે।

Verse 127

अष्टवर्षा भवेद्गौरी नववर्षा च रोहिणी । दशवर्षा भवेत्कन्या अत ऊर्ध्वं रजस्वला

આઠ વર્ષે તે ‘ગૌરી’, નવ વર્ષે ‘રોહિણી’; દસ વર્ષે ‘કન્યા’ કહેવાય. તે પછી તેને રજસ્વલા માનવામાં આવે છે।

Verse 128

माता चैव पिता चैव ज्येष्ठो भ्राता तथैव च । त्रयस्ते नरकं यांति दृष्ट्वा कन्यां रजस्वलाम्

માતા, પિતા અને જેઠો ભાઈ—આ ત્રણેય નરકમાં જાય છે, જો તેમની બેદરકારીથી કન્યા રજસ્વલા અવસ્થામાં (અરક્ષિત) દેખાય।

Verse 129

एवं चिन्तयतस्तस्य सोंऽत्यजो द्विजरूपधृक् । भिक्षार्थं तद्गृहं प्राप्तो दृष्टस्तेन महात्मना

તે આમ વિચારતો હતો ત્યારે, દ્વિજનું રૂપ ધારણ કરેલો એક અંત્યજ ભિક્ષા માટે તેના ઘેર આવ્યો; તે મહાત્માએ તેને જોઈ લીધો।

Verse 130

पृष्टश्च विस्मयात्तेन दृष्ट्वा रूपं तथाविधम् । कुतस्त्वमिह सम्प्राप्तः क्व यास्यसि च भिक्षुक

એવું અદભુત રૂપ જોઈને તે આશ્ચર્યથી પૂછવા લાગ્યો— “હે ભિક્ષુક! તું અહીં ક્યાંથી આવ્યો છે અને ક્યાં જઈ રહ્યો છે?”

Verse 131

ईदृग्भव्यतरो भूत्वा कस्मान्माधुकरीं गतः । किं गोत्रं तव मे ब्रूहि कतमः प्रवरश्च ते

“આટલા ભવ્ય અને કુલીન રૂપવાળા થઈને પણ તું મাধુકરી (થોડી થોડી ભિક્ષા એકત્ર કરવી) કેમ અપનાવી? તારો ગોત્ર કહો; તારો પ્રવર કયો છે?”

Verse 132

सोऽब्रवीद्गौडदेशीयं स्थानं मे सुमहत्तरम् । नाम्ना भोजकटं ख्यातं नानाद्विजसमाश्रितम्

તે બોલ્યો— “મારું સ્થાન ગૌડદેશમાં છે, અતિ મહત્તર નગરમાં; ‘ભોજકટ’ નામે પ્રસિદ્ધ, જ્યાં અનેક દ્વિજ (બ્રાહ્મણ) વસે છે.”

Verse 133

तत्रासीन्माधवोनाम ब्राह्मणो वेदपारगः । वसिष्ठगोत्रविख्यात एकप्रवरसूचितः

“ત્યાં ‘માધવ’ નામનો એક બ્રાહ્મણ હતો, વેદોમાં પારંગત; વસિષ્ઠ ગોત્રથી પ્રસિદ્ધ અને એક પ્રવરવાળો તરીકે ઓળખાતો.”

Verse 134

तस्याहं तनयो नाम्ना चंद्रप्रभ इति स्मृतः

“હું તેમનો પુત્ર છું; ‘ચંદ્રપ્રભ’ નામે મને સ્મરવામાં આવે છે.”

Verse 135

ततोऽहमष्टमे वर्षे यदा व्रतधरः स्थितः । तदा पंचत्वमापन्नः पिता मे वेदपारगः

પછી હું આઠમા વર્ષે વ્રતધારી બની સ્થિત હતો ત્યારે, મારા વેદપારંગત પિતા તે સમયે પંચત્વને પામ્યા।

Verse 136

माता मे सह तेनैव प्रविष्टा हव्यवाहनम् । ततो वैराग्यमापन्नो निष्क्रांतोऽहं निजालयात्

મારી માતા પણ તેમની સાથે હવ્યવાહન (અગ્નિ)માં પ્રવેશી; ત્યારબાદ વૈરાગ્ય પામી હું મારા ઘરેથી નીકળી પડ્યો।

Verse 137

तीर्थानि भ्रममाणोऽत्र संप्राप्तस्तु पुरं तव । अधुना संप्रयास्यामि प्रभासं क्षेत्रमुत्तमम्

તીર્થોમાં ભ્રમણ કરતાં કરતાં હું તમારા નગરમાં આવ્યો; હવે હું અતિ ઉત્તમ પ્રભાસ ક્ષેત્ર તરફ પ્રસ્થાન કરીશ।

Verse 138

यत्र सोमेश्वरो देवस्त्यक्त्वा कैलासमागतः । न मया पठिता वेदा न च शास्त्रं नृपोत्तम । तीर्थयात्राप्रसंगेन तेन भिक्षां चराम्यहम्

જ્યાં કૈલાસ ત્યજી દેવ સોમેશ્વર આવ્યા હતા. હે નૃપોત્તમ, મેં ન વેદ ભણ્યા છે ન શાસ્ત્ર; તીર્થયાત્રાના પ્રસંગે જ હું ભિક્ષાથી જીવન યાપન કરું છું।

Verse 139

विश्वामित्र उवाच । तस्य तद्वचनं श्रुत्वा चिन्तयामास चेतसि । ब्राह्मणोऽयं सुदेशीयस्तथा भव्यतमाकृतिः । यदि गृह्णाति मे कन्यां तदस्मै प्रददाम्यहम्

વિશ્વામિત્ર બોલ્યા—તેના વચન સાંભળી મેં હૃદયમાં વિચાર્યું: ‘આ બ્રાહ્મણ સુદેશનો છે અને અત્યંત મંગલમય આકૃતિ ધરાવે છે; જો તે મારી કન્યાને સ્વીકારે, તો હું તેને અર્પણ કરી દઉં।’

Verse 140

यावद्रजस्वला नैव जायते सा निरूपिता । कृत्स्नं दूषयति क्षिप्रं नैव वंशं ममाधमा

જ્યાં સુધી તે રજસ્વલા ન બને, ત્યાં સુધી તે અનિશ્ચિત જ ગણાય; તે અધમા મારી સમગ્ર વંશને શીઘ્રે કલુષિત કરશે।

Verse 141

ततः प्रोवाच तं म्लेच्छं संमंत्र्य सह भार्यया । यदि गृह्णासि मे कन्यां तव यच्छाम्यहं द्विज

પછી પત્ની સાથે પરામર્શ કરીને તેણે તે મ્લેચ્છને કહ્યું— ‘હે દ્વિજ, જો તું મારી કન્યાને સ્વીકારશે તો હું તેને તને અર્પણ કરીશ।’

Verse 142

भरणं पोषणं द्वाभ्यां करिष्यामि सदैव हि

હું તમારાં બન્નેનું ભરણ-પોષણ સદૈવ કરીશ।

Verse 143

तच्छ्रुत्वा हर्षितः प्राह सोंऽत्यजो नृपसत्तमम् । तवादेशं करिष्यामि यच्छ मे कन्यकां नृप

આ સાંભળી તે અંત્યજ આનંદિત થઈ શ્રેષ્ઠ રાજાને બોલ્યો— ‘હું તમારો આદેશ પાળિશ; હે નૃપ, મને કન્યા આપો।’

Verse 144

तथेत्युक्त्वा गतस्तेन तस्मै दत्ता निजा सुता । गृह्योक्तेन विधानेन विवाहो विहितस्ततः

‘તથાસ્તુ’ કહી તે તેની સાથે ગયો; પોતાની પુત્રી તેને અર્પણ કરી, અને પછી ગૃહ્યવિધિ મુજબ વિવાહ વિધિવત્ સંપન્ન થયો।

Verse 145

ततो ददौ धनं धान्यं गृहं क्षेत्रं च गोधनम् । तस्मै तुष्टिसमायुक्तो मन्यमानः कृतार्थताम्

પછી તે તૃપ્ત થઈ, કાર્ય સિદ્ધ થયું એમ માનીને, તેને ધન, ધાન્ય, ઘર, ખેતર અને ગોધન દાનમાં આપ્યું।

Verse 146

अथ सोऽपि च तां प्राप्य विलासानकरोद्बहून् । खाद्यैः पानैः सुवस्त्रैश्च गन्धमाल्यैर्विभूषणैः

પછી તેણીને મેળવી તે પણ અનેક ભોગવિલાસમાં પ્રવૃત્ત થયો—સ્વાદિષ્ટ ખાદ્ય-પાન, ઉત્તમ વસ્ત્રો, સુગંધ, માળા અને આભૂષણોથી તેણીને શોભાવતો રહ્યો।

Verse 147

परं स व्रजति प्रायो येन मार्गेण केनचित् । सारमेयाः सशब्दाश्च पृष्ठतोऽनुव्रजंति वै

પરંતુ તે જ્યારે પણ કોઈ માર્ગે જતો, ત્યારે કૂતરાં અવાજ કરતા નિશ્ચયે તેની પાછળ પાછળ ચાલતા।

Verse 148

अन्येषामंत्यजात्यानां यद्वत्तस्य विशेषतः । वेदाभ्यासपरश्चैव यदि संजायते क्वचित् । रक्तं पतति वक्त्रेण तत्क्षणात्तस्य दुर्मतेः

અન્ય અંત્યજાતિઓની જેમ, તેના વિષયમાં તો વિશેષ કરીને—જો તે ક્યારેક વેદાભ્યાસમાં તત્પર બને, તો તેની દુર્મતિને કારણે તે ક્ષણે જ તેના મોઢેથી લોહી પડવા લાગે।

Verse 149

एतस्मिन्नंतरे लोकः सर्व एव प्रशंकितः । अब्रवीच्च मिथोऽभ्येत्य चंडालोऽयमसंशयम्

આ દરમિયાન સર્વ લોકો શંકિત થયા; અને પરસ્પર પાસે જઈ બોલ્યા—“આ માણસ નિઃસંદેહ ચાંડાલ છે।”

Verse 150

यदेते पृष्ठतो यांति भषमाणाः शुनीसुताः । सुभद्रोऽपि च तत्तेषां श्रुत्वा चिन्तापरोऽभवत्

“આ કૂતરાં ભસતાં ભસતાં તેની પાછળ પાછળ જાય છે”—એ વાત સાંભળી સુભદ્ર પણ ચિંતાથી વ્યાકુળ થયો।

Verse 151

मन्यमानश्च तत्सत्यं दुःखेन महतान्वितः । नूनमंत्यजजातीयो भविष्यति सुतापतिः

એ અહેવાલને સાચો માની તે ભારે દુઃખથી ઘેરાઈ ગયો અને વિચાર્યો—“નિશ્ચયે સુતાનો પતિ અંત્યજ જાતિનો હશે।”

Verse 152

ज्ञायते चेष्टितैः सर्वैर्यथाऽयं जल्पते जनः

તેના સર્વ આચરણથી જ જાણી શકાય છે—એવું લોકો કહે છે—કે તે કેવો માણસ છે।

Verse 153

एवं रात्रिंदिवं तस्य चिन्तयानस्य भूपतेः । लोकापवादयुक्तस्य कियान्कालोऽभ्यवर्तत

આ રીતે લોકઅપવાદના ભારથી દબાયેલો તે રાજા દિવસ-રાત ચિંતામાં રહ્યો; કેટલો સમય વીત્યો।

Verse 154

अन्यस्मिन्नहनि प्राप्ते आद्याद्या द्विजसत्तमाः । मध्यगेन समायुक्ता ब्रह्मस्थानं समागताः । तस्य शुद्धिकृते प्रोचुर्येन शंका प्रणश्यति

બીજા એક દિવસે શ્રેષ્ઠ દ્વિજોએ વારંવાર, મધ્યગ પુરોહિત સાથે, બ્રહ્મસ્થાને સભા કરી. તેમણે તેની શુદ્ધિ-વિધિ કહી, જેથી શંકા નાશ પામે।

Verse 155

अथोचुस्तं द्विजश्रेष्ठा ब्रह्मस्थानस्य मध्यगम् । मध्यगस्य तु वक्त्रेण विवर्णवदनं स्थितम्

પછી બ્રહ્મસ્થાનના મધ્યમાં ઊભેલા તેને શ્રેષ્ઠ દ્વિજોએ સંબોધ્યો; અને તે ક્ષણે ઋત્વિજનું મુખ ફિક્કું તથા વિવર્ણ દેખાયું।

Verse 156

कुलं गोत्रं निजं ब्रूहि प्रवरांश्च विशेषतः । स्थानं देशं च विप्राणां येन शुद्धिः प्रदीयते

તું પોતાનું કુલ અને ગોત્ર કહો, અને વિશેષ કરીને પ્રવર પણ જણાવો; તેમજ બ્રાહ્મણોનું સ્થાન અને દેશ કહો, જેથી યોગ્ય શુદ્ધિવિધિ આપવામાં આવે।

Verse 157

अथासौ वेपमानस्तु प्रस्विन्नवदनस्तथा । अधोदृष्टिरुवाचेदं गद्गदं विहिताञ्जलिः

પછી તે કંપતો, પરસેવાથી ભીંજાયેલ મુખ સાથે, નજર નીચે રાખી, અંજલિ બાંધી ગદગદ વાણીમાં આ રીતે બોલ્યો।

Verse 158

गर्भाष्टमे पिता मह्यं वर्षे मृत्युं गतस्ततः । ततः सा तं समादाय जननी मे पतिव्रता । मां त्यक्त्वा दुःखितं दीनं प्रविष्टा हव्यवाहनम्

મારા આઠમા વર્ષે મારા પિતાનું અવસાન થયું. ત્યારબાદ મારી પતિવ્રતા માતાએ તેમને (અંત્યેષ્ટિ માટે) લઈને, મને દુઃખિત અને દીન છોડી, હવ્યવાહન અગ્નિમાં પ્રવેશ કર્યો।

Verse 159

अहं वैराग्यमापन्नस्तीर्थयात्रां समाश्रितः । बालभावे पितुर्दुःखात्तापसैरपरैः सह

તેથી મને વૈરાગ્ય પ્રાપ્ત થયું; અને બાળપણથી પિતૃશોકના કારણે, અન્ય તપસ્વીઓ સાથે તીર્થયાત્રાનો આશ્રય લીધો।

Verse 160

न मया पठितो वेदो न च शास्त्रं निरूपितम् । तीर्थयात्रापरोऽहं च समायातो भवत्पुरम्

મેં ન વેદ વાંચ્યો છે, ન શાસ્ત્રોનું નિરૂપણ કર્યું છે; માત્ર તીર્થયાત્રામાં પરાયણ થઈ હું તમારા નગરમાં આવ્યો છું।

Verse 161

अभद्रेण सुभद्रेण श्वशुरेण दुरात्मना । एतज्जानाम्यहं विप्रा गोत्रं वासिष्ठमेव वा

હે વિપ્રો! દુષ્ટાત્મા મારા શ્વશુર અભદ્રે (સુભદ્રનો પુત્ર) જે કહ્યું, એટલું જ હું જાણું છું—મારું ગોત્ર વાસિષ્ઠ જ છે।

Verse 162

अथैकप्रवरो देशो गौडो मधुपुरं पुरम् । ततस्ते ब्राह्मणाः प्रोचुर्यस्य नो ज्ञायते कुलम् । तस्य शुद्धिः प्रदातव्या धटद्वारेण केवला

પછી તેણે કહ્યું—“મારો દેશ ગૌડ છે, નગર મધુપુર છે, અને મારો એક જ પ્રવરા છે.” ત્યારે બ્રાહ્મણોએ કહ્યું—“જેનુ કુલ અજ્ઞાત હોય, તેની શુદ્ધિ માત્ર ‘ધટ-દ્વાર’ વિધિથી જ આપવી.”

Verse 163

स त्वं धटं समारुह्य ब्राह्मण्यार्थं च केवलम् । शुद्धिं प्राप्य ततो भोगान्भुंक्ष्वात्रस्थोऽपि केवलम्

અતએવ બ્રાહ્મણત્વ પ્રાપ્ત કરવા માટે માત્ર ધટ પર ચઢ; શુદ્ધિ મેળવી પછી નિયમ મુજબ અહીંયાં પણ તારો યોગ્ય ભોગ/આહાર ગ્રહણ કર।

Verse 164

सोऽब्रवीत्साहसं कृत्वा सर्वानेव द्द्विजोत्तमान् । प्रतिगृह्णाम्यहं कामं तप्तमाषकमेव च

ત્યારે તેણે સાહસ કરીને સર્વ દ્વિજોત્તમો સામે કહ્યું—“હું સ્વીકારું છું; મારી ઇચ્છા મુજબ તપ્ત માષક (ગરમ સિક્કો) પણ.”

Verse 165

प्रविशामि हुताशं वा भक्षयिष्याम्यहं विषम्

આવશ્યક થાય તો હું અગ્નિમાં પ્રવેશ કરીશ, અથવા હું વિષ પણ પી જઈશ.

Verse 166

किं पुनर्धटदिव्यं च क्रियमाणे सुखावहम् । ब्राह्मणस्य कृते विप्राश्चित्ते नो मामके घृणा

તો પછી, સુખદ અને કલ્યાણકારક ‘ઘટ-દિવ્ય’ પરીક્ષા કરવામાં આવે ત્યારે કેટલું વધુ (પુણ્ય અને આનંદ) થાય! હે વિપ્રો, આ બ્રાહ્મણના હિત માટે કરાયું છે; તેથી મારા વિષે તમારા હૃદયમાં ઘૃણા ન રાખશો.

Verse 167

अथ ते ब्राह्मणास्तस्य धटारोहणसंभवम् । शुद्धिं निर्दिश्य वारं च सूर्यस्य च ततः परम् । जग्मुः स्वंस्वं गृहं सर्वे सोऽपि विप्रोंऽत्यजो द्विजाः

પછી તે બ્રાહ્મણોએ તેના ‘ઘટારોહણ’ વિધિથી થતી શુદ્ધિ બતાવી અને સૂર્યસંબંધિત યોગ્ય વાર/વ્રત પણ નિર્ધારિત કર્યું. ત્યારબાદ બધા પોતપોતાના ઘેર ગયા; અને તે ‘વિપ્ર’ પણ—વાસ્તવમાં અંત્યજ—હે દ્વિજોએ, (ત્યાં જ રહી ગયો).

Verse 168

ततः प्राह निजां भार्यां रहस्ये नृपसत्तम । ज्ञातोऽहं ब्राह्मणैः सर्वैरंत्यजातिसमुद्भवः । देशातरं गमिष्यामि त्वमागच्छ मया सह

પછી તેણે એકાંતમાં પોતાની પત્નીને કહ્યું: ‘હે નૃપશ્રેષ્ઠે, બધા બ્રાહ્મણોએ મને અંત્યજ વંશમાં જન્મેલો તરીકે ઓળખી લીધો છે. હું બીજા દેશમાં જઈશ; તું મારી સાથે આવ.’

Verse 169

भार्योवाच । अहमग्निं प्रवेक्ष्यामि न यास्यामि त्वया सह । पापबुद्धे पतिष्यामि न चाहं नरकाग्निषु

પત્ની બોલી: ‘હું અગ્નિમાં પ્રવેશ કરીશ; હું તારી સાથે નહીં જાઉં. હે પાપબુદ્ધિ, હું અહીં જ પડીને (મરીને) રહી જઈશ; હું નરકની અગ્નિમાં નહીં પડું.’

Verse 170

बुध्यमाना न सेविष्ये त्वामंत्यजसमुद्भवम् । पाप संदूषितं सर्वं त्वयैतत्स्थानमुत्तमम्

હવે હું સમજી ગઈ છું; તેથી હું તારી સેવા કે સંગ નહિ કરું—હે અંત્યજવંશોત્પન્ન. તારા કારણે આ સમગ્ર ઉત્તમ સ્થાન પાપથી દૂષિત થયું છે.

Verse 171

तथा मम पितुर्हर्म्यं संवत्सरप्रयाजिनः । तस्माद्द्रुततरं गच्छ यावन्नो वेत्ति कश्चन

અને મારા પિતાના ગૃહ-પ્રાસાદમાં પણ ન આવજે—તેઓ વર્ષભર ચાલતા યજ્ઞોના અનુષ્ઠાતા દીક્ષિત છે. તેથી કોઈ જાણે તે પહેલાં વધુ ઝડપથી ચાલ્યો જા.

Verse 172

नो चेत्पापसमाचार संप्राप्स्यसि महाऽपदम्

નહીં તો, હે પાપાચારિ, તું મહાવિપત્તિને પામશે.

Verse 173

ततो निशामुखे प्राप्ते कौपीनावरणान्वितः । नष्टोऽभीष्टां दिशं प्राप्य तदा जीवितजाद्भयात्

પછી રાત્રિ આરંભ થતાં, માત્ર કૌપીન ધારણ કરીને, તે ચોરીથી સરકી ગયો અને પોતાની ઇચ્છિત દિશામાં પહોંચી ગયો—ત્યારે પ્રાણભયથી પ્રેરિત થઈ.