Adhyaya 204

Verse 1

आनर्त उवाच । प्रोक्ताऽस्माकं त्वया विप्र शुद्धिर्नागरसंभवा । वंशजा विस्तरेणैव यथा पृष्टोऽसि सुव्रत

આનર્ત બોલ્યો—હે વિપ્ર! વંશથી ઉત્પન્ન નાગર-શુદ્ધિ તમે અમને વિસ્તારે કહી છે, જેમ તમને પૂછવામાં આવ્યું હતું, હે સુવ્રત।

Verse 2

सांप्रतं शीलजां ब्रूहि नष्टवंशश्च यो भवेत् । पितामहं न जानाति न च मातामहीं निजाम् । तस्य शुद्धिः कथं कार्या नागरोऽस्मीति यो वदेत्

હવે શીલ આધારિત શુદ્ધિ કહો. જો કોઈનો વંશ નષ્ટ થયો હોય—તે ન પોતાના પિતામહને જાણે, ન પોતાની માતામહીને—તો જે ‘હું નાગર છું’ કહે, તેની શુદ્ધિ કેવી રીતે કરવી?

Verse 3

विश्वामित्र उवाच । एतदर्थं पुरा पृष्टो भर्तृयज्ञश्च नागरैः । नष्टवंशकृते राजन्यथा पृष्टोऽस्मि वै त्व या

વિશ્વામિત્ર બોલ્યા—હે રાજન! આ જ વિષયમાં, વંશનાશના પ્રસંગે, પૂર્વે નાગરોએ ભર્તૃયજ્ઞને પણ પ્રશ્ન કર્યો હતો—જેમ હવે તું મને પૂછે છે।

Verse 4

भर्तृयज्ञ उवाच । नष्टवंशस्तु यो ब्रूयान्नागरोऽस्मीति संसदि । तस्य शीलं प्रविज्ञेयं ततः शुद्धिं समादिशेत्

ભર્તૃયજ્ઞે કહ્યું—જેનો વંશ લુપ્ત થયો હોય, તે સભામાં ‘હું નાગર છું’ એમ કહે, તો પહેલાં તેના શીલ-આચરણની સારી રીતે તપાસ કરવી; ત્યારબાદ યોગ્ય શુદ્ધિ-વિધાન આદેશવું।

Verse 5

नागराणां तु ये धर्मा व्यवहाराश्च केवलाः । तेषु चेद्वर्तते नित्यं संभाव्यो नागरो हि सः

નાગરોના વિશિષ્ટ ધર્મો અને શિષ્ટ વ્યવહાર—જે તેમાં સદાય વર્તે છે, તે જ ખરેખર માન્ય અને પ્રતિષ્ઠિત નાગર ગણાય છે।

Verse 6

तस्य शुद्धिकृते देयं धटं ब्राह्मणसत्तमाः । धटे तु शुद्धिमापन्ने ततोऽसौ शुद्धतां व्रजेत्

હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો! તેની શુદ્ધિ માટે ‘ધટ’ આપવો જોઈએ. ધટ શુદ્ધ થતાં જ તે વ્યક્તિ પણ શુદ્ધતા પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 7

श्राद्धार्हः कन्यकार्हश्च सोमार्हश्च विशेषतः । सामान्यपदयोग्यश्च समस्ते स्थानकर्मणि

તે શ્રાદ્ધાર્થ અર્પણ સ્વીકારવા યોગ્ય છે, કન્યા-સંસ્કાર માટે પણ યોગ્ય છે, અને વિશેષ કરીને સોમ-સંબંધિત યજ્ઞકર્મ માટે અર્હ છે; તેમજ સર્વ સ્થાન-કર્મોમાં સામાન્ય પદ માટે પણ યોગ્ય છે।

Verse 8

एतत्ते सर्वमाख्यातं यत्पृष्टोऽस्मि नरोत्तम । द्वितीया जायते शुद्धिर्यथा नष्टान्वये द्विजे । तस्माद्वद महाराज यद्भूयः श्रोतुमर्हसि

હે નરોત્તમ! તું જે પૂછ્યું હતું તે બધું મેં કહી દીધું—વંશ લુપ્ત થયો હોય તોય દ્વિજને બીજી (પુનઃસ્થાપક) શુદ્ધિ કેવી રીતે થાય છે. તેથી, હે મહારાજ! હવે વધુ શું સાંભળવા ઇચ્છે છે, તે કહો।

Verse 9

आनर्त उवाच । तस्मात्ते नागरा भूत्वा विप्राश्चाष्टकुलोद्भवाः । सर्वेषामुत्तमा जाताः प्राधान्येन व्यवस्थिताः

આનર્તે કહ્યું—અતએવ આઠ કુળોમાંથી ઉત્પન્ન તે બ્રાહ્મણો ‘નાગર’ બની સર્વમાં શ્રેષ્ઠ થયા અને પ્રાધાન્યથી પ્રતિષ્ઠિત રહ્યા।

Verse 10

तपसः किं प्रभावः स तेषां वा यजनोद्भवः । विद्योद्भवोऽथवा विप्र किं वा दानसमुद्भवः

તેમની શ્રેષ્ઠતા તપસ્યાના પ્રભાવથી છે કે યજ્ઞથી ઉત્પન્ન છે? અથવા, હે બ્રાહ્મણ, તે વિદ્યાથી છે કે દાનકર્મના ફળથી?

Verse 11

विश्वामित्र उवाच । ते सर्वे गुणसंपन्ना यथान्ये नागरास्तथा । विशेषश्चापरस्तेषां ते शक्रेण प्रतिष्ठिताः

વિશ્વામિત્રે કહ્યું—તેઓ બધા ગુણસંપન્ન છે, જેમ અન્ય નાગર હોય છે. પરંતુ તેમનો એક વિશેષ ભેદ છે—તેઓ શક્ર (ઇન્દ્ર) દ્વારા પ્રતિષ્ઠિત થયા।

Verse 12

तेन ते गौरवं प्राप्ताः सर्वेषां तु द्विजन्मनाम्

એ કારણે તેમણે સર્વ દ્વિજોમાં ગૌરવ પ્રાપ્ત કર્યું।

Verse 13

आनर्त उवाच । कस्मिन्काले तु ते विप्राः शक्रे णात्र प्रतिष्ठिताः । किमर्थं च वदास्माकं विस्तरेण महामते

આનર્તે કહ્યું—શક્રે અહીં તે બ્રાહ્મણોને કયા કાળે પ્રતિષ્ઠિત કર્યા? અને કયા હેતુથી? હે મહામતિ, અમને વિસ્તારે કહો।

Verse 14

विश्वामित्र उवाच । हिरण्याक्ष इति ख्यातः पुराऽसीद्दानवो त्तमः । अभवत्तस्य संग्रामः शक्रेण सह दारुणः

વિશ્વામિત્ર બોલ્યા—પૂર્વકાળે ‘હિરણ્યાક્ષ’ નામે પ્રસિદ્ધ એક ઉત્તમ દાનવ હતો. તેનો શક્ર (ઇન્દ્ર) સાથે અત્યંત ભયંકર સંગ્રામ થયો.

Verse 15

तत्र देवासुरे युद्धे मृता भूरिदिवौकसः । दानवाश्च महाराज परस्परजिगीषवः

તે દેવાસુર યુદ્ધમાં સ્વર્ગના અનેક નિવાસીઓ મર્યા; અને હે મહારાજ, દાનવો પણ પડ્યા—બન્ને પક્ષ પરસ્પર વિજય ઇચ્છતા હતા.

Verse 16

अथ ते दानवाः संख्ये शक्रेण विनिपातिताः । विद्याबलेन ताञ्छुक्रः सजीवान्कुरुते पुनः

પછી યુદ્ધમાં શક્ર (ઇન્દ્ર) દ્વારા પાતિત થયેલા તે દાનવોને, શુક્રાચાર્યે પોતાની વિદ્યાબળથી ફરી જીવંત કર્યા.

Verse 17

देवाश्च निधनं प्राप्ता न जीवंति कथंचन । कस्यचित्त्वथ कालस्य विष्णुं प्रोवाच वृत्रहा

પરંતુ જે દેવો મૃત્યુ પામ્યા હતા, તેઓ કોઈ રીતે પણ ફરી જીવ્યા નહીં. થોડા સમય પછી વૃત્રહા (ઇન્દ્ર) એ વિષ્ણુને કહ્યું.

Verse 18

धारातीर्थमृतानां च प्रहारैः सन्मुखैः प्रभो । या गतिश्च समादिष्टा तां मे वद जनार्दन

હે પ્રભુ જનાર્દન! ધારાતીર્થમાં યુદ્ધના અગ્રભાગે સામેથી પડેલા પ્રહારોમાં મૃત્યુ પામનારાઓ માટે જે ગતિ નિર્ધારિત છે, તે મને કહો.

Verse 19

पराङ्मुखा मृता ये च पलायनपरायणाः । तेषामपि गतिं ब्रूहि यादृग्जायेतवाच्युत

અને જે પીઠ ફેરવી, માત્ર પલાયનમાં તત્પર રહી મરે છે—હે અચ્યુત, તેમની પણ ગતિ કહો; તેઓ કઈ અવસ્થાને પામે છે?

Verse 20

विष्णुरुवाच । धारातीर्थमृतानां च सन्मुखानां महाहवे । यथा चोच्छिन्नबीजानां पुनर्जन्म न विद्यते

વિષ્ણુએ કહ્યું—ધારાતીર્થમાં મહાયુદ્ધે શત્રુ સામે રહી જે મરે, તેમને પુનર્જન્મ નથી; જેમ કાપેલા બીજ ફરી અંકુરતા નથી.

Verse 21

ये पुनः पृष्ठदेशे तु हन्यते भयविक्लवाः । भुज्यमानाः परैस्ते च प्रेताः स्युस्त्रिदशाधिप

પરંતુ જે ભયથી વ્યાકુળ થઈ પીઠ પરથી ઘાતથી મરે છે, અને પરાઓ દ્વારા દબાઈ જાય છે—તે પ્રેત બને છે, હે ત્રિદશાધિપ।

Verse 22

इन्द्र उवाच । केचिद्देवा मृता युद्धे युध्यमानाश्च सन्मुखाः । तथैवान्ये मया दृष्टा हन्यमानाः पराङ्मुखाः । प्रेतत्वं दानवानां च सर्वेषां स्यान्न वा प्रभो

ઇન્દ્રએ કહ્યું—કેટલાક દેવો યુદ્ધમાં સામસામે લડીને મર્યા; તેમજ મેં અન્યને પીઠ ફેરવીને મારાતા જોયા. અને દાનવો વિષે—શું બધાને પ્રેતત્વ થશે કે નહીં, હે પ્રભુ?

Verse 23

विष्णुरुवाच । असंशयं सहस्राक्ष हता युद्धे पराङ्मुखाः । प्रेतत्वे यांति ते सर्वे देवा वा मानुषा यदि

વિષ્ણુએ કહ્યું—હે સહસ્રાક્ષ, નિઃસંદેહ: યુદ્ધમાં પીઠ ફેરવીને જે હણાય છે, તે બધા પ્રેતત્વને પામે છે—દેવ હોય કે માનવ।

Verse 24

विषादग्नेः कुलघ्नानां तया चैवात्मघातिनाम् । दंष्ट्रिभिर्हतदेहानां शृंगिभिश्च सुरेश्वर । प्रेतत्वं जायते नूनं सत्यमेतदसंशयम्

વિષાદની અગ્નિથી દગ્ધ થયેલા, કુલઘાતક તથા આત્મઘાતી; તેમજ દંષ્ટ્રાધારી અને શૃંગધારી પ્રાણીઓ દ્વારા જેમના દેહ હણાયા—હે સુરેશ્વર, તેમને નિશ્ચયે પ્રેતત્વ થાય છે. આ સત્ય છે, નિઃસંદેહ.

Verse 25

इन्द्र उवाच । कथं तेषां भवेन्मुक्तिः प्रेतत्वाद्दारुणाद्विभो । एतन्मे सर्वमाचक्ष्व येन यत्नं करोम्यहम्

ઇન્દ્રએ કહ્યું—હે વિભો! તે ભયંકર પ્રેતત્વમાંથી તેમની મુક્તિ કેવી રીતે થશે? આ બધું મને કહો, જેથી હું યોગ્ય પ્રયત્ન કરી શકું.

Verse 26

श्रीभगवानुवाच । तेषां संयुज्यते श्राद्धं कन्यासंस्थे दिवाकरे । कृष्णपक्षे चतुर्दश्यां नभस्यस्य सुरेश्वर

શ્રીભગવાન બોલ્યા—હે સુરેશ્વર! સૂર્ય જ્યારે કન્યા રાશિમાં સ્થિત હોય, ત્યારે નભસ્ય (ભાદ્રપદ) માસના કૃષ્ણપક્ષની ચતુર્દશીએ તેમના માટે વિધિપૂર્વક શ્રાદ્ધ કરવું જોઈએ.

Verse 27

गयायां भक्तिपूर्वं तु पितामहवचो यथा । ततः प्रयांति ते मोक्षं सत्यमेतदसंशयम्

પરંતુ ગયામાં પિતામહ (બ્રહ્મા)ના વિધાન મુજબ ભક્તિપૂર્વક (શ્રાદ્ધ) કરવામાં આવે તો, તેઓ મોક્ષને પામે છે—આ સત્ય છે, નિઃસંદેહ.

Verse 28

इन्द्र उवाच । कस्मात्तत्र दिने श्राद्धं क्रियते मधुसूदन । शस्त्रैर्विनिहतानां च सर्वं मे विस्तराद्वद

ઇન્દ્રએ કહ્યું—હે મધુસૂદન! એ જ દિવસે શ્રાદ્ધ કેમ કરવામાં આવે છે? અને શસ્ત્રોથી હણાયેલા લોકો વિષે પણ—બધું મને વિસ્તારે કહો.

Verse 29

श्रीभगवानुवाच । भूतप्रेतपिशाचैश्च कूष्मांडै राक्षसैरपि । पुरा संप्रार्थितः शंभुर्दिने तत्र समागते । अद्यैकं दिवसं देव कन्यासंस्थे दिवाकरे

શ્રીભગવાન બોલ્યા—પૂર્વકાળે તે દિવસ આવતાં ભૂત, પ્રેત, પિશાચ, કૂષ્માંડ અને રાક્ષસોએ શંભુને વિનંતી કરી—“હે દેવ! આજે સૂર્ય કન્યા રાશિમાં સ્થિત છે; અમને એક દિવસ દાન કરો।”

Verse 30

अस्माकं देहि येन स्यात्तृप्तिर्वर्षसमुद्भवा । प्रदत्ते वंशजैः श्राद्धे दीनानां त्वं दयां कुरु

“અમને એવું આપો કે જેથી વર્ષભર તૃપ્તિ થાય. અમારા વંશજો શ્રાદ્ધ અર્પે ત્યારે, દીન એવા અમ પર આપ દયા કરો।”

Verse 31

श्रीभगवानुवाच । यः करिष्यति वै श्राद्धमस्मिन्नहनि संस्थिते । कृष्णपक्षे चतुर्दश्यां नभस्यस्य च वंशजः । भविष्यति परा प्रीतिर्यावत्संवत्सरः स्थितः

શ્રીભગવાન બોલ્યા—જે કોઈ વંશજ આ જ દિવસે, નભસ્ય (ભાદ્રપદ) માસના કૃષ્ણપક્ષની ચતુર્દશીએ શ્રાદ્ધ કરશે, વર્ષ જેટલું સમય રહે તેટલું પરમ પ્રીતિ (પિતૃઓને) થશે।

Verse 32

यः पुनस्तु गयां गत्वा युष्मद्वंशसमुद्भवः । करिष्यति तथा श्राद्धं तेन मुक्तिमवाप्स्यथ

અને ફરી, તમારા વંશમાં જન્મેલો કોઈ ગયામાં જઈ એ જ રીતે શ્રાદ્ધ કરશે તો તેના દ્વારા તમે મુક્તિ પ્રાપ્ત કરશો।

Verse 33

शस्त्रेण निहतानां च स्वर्गस्थानामपि ध्रुवम् । न करिष्यति यः श्राद्धं तस्मिन्नहनि संस्थिते

અને શસ્ત્રથી હત થયેલા—જેઓ નિશ્ચિત રીતે સ્વર્ગસ્થ હોય—તેમના વિષયમાં પણ: જે કોઈ તે દિવસ આવ્યા પર શ્રાદ્ધ નહીં કરે…

Verse 34

क्षुत्पिपासार्तदेहाश्च पितरस्तस्य दुःखिताः । स्थास्यंति वत्सरं यावदेतदाह पितामहः

તેના પિતૃઓ ભૂખ અને તરસથી દેહે પીડિત થઈ દુઃખિત રહેશે અને એક વર્ષ સુધી કષ્ટ ભોગવશે—એવું પિતામહ બ્રહ્માએ કહ્યું।

Verse 35

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन तस्मिन्नहनि कारयेत् । अन्यमुद्दिश्य तत्सर्वं प्रेतानामिह जायते

અતએવ સર્વ પ્રયત્નથી એ જ દિવસે કર્મ (શ્રાદ્ધાદિ) કરાવવું જોઈએ; કારણ કે અહીં બીજાને ઉદ્દેશીને જે કંઈ કરવામાં આવે છે, તે સર્વ પ્રેતોનાં જ હિતમાં થઈ જાય છે।

Verse 36

ततो भगवता दत्ता तेषां चैव तु सा तिथिः श्रा । द्धकर्मणि संजाते विना शस्त्रहतं जनम्

પછી ભગવાને તેમના માટે એ જ તિથિ નિશ્ચિત કરી; શ્રાદ્ધકર્મ થાય ત્યારે શસ્ત્રથી હત થયેલ વ્યક્તિને વજ્ર્ય રાખીને (અન્ય માટે) કરવું જોઈએ।

Verse 37

संमुखस्यापि संग्रामे युध्यमानस्य देहिनः । कदाचिच्चलते चित्तं तीक्ष्णशस्त्रहतस्य च

યુદ્ધમાં સામસામે લડતા યોદ્ધાનું પણ ચિત્ત ક્યારેક ડગમગી જાય છે—વિશેષ કરીને તીક્ષ્ણ શસ્ત્રથી આઘાત પામીને પડેલા વ્યક્તિનું।

Verse 204

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे श्रीहाटकेश्वरक्षेत्र माहात्म्ये शक्रविष्णुसंवादे प्रेतश्राद्धकथनंनाम चतुरधिकद्विशततमोऽध्यायः

આ રીતે શ્રી સ્કંદ મહાપુરાણની એકાશીતિ-સાહસ્રી સંહિતાના છઠ્ઠા નાગરખંડમાં, શ્રી હાટકેશ્વર-ક્ષેત્ર માહાત્મ્યમાં, શક્ર-વિષ્ણુ સંવાદમાં ‘પ્રેત-શ્રાદ્ધ કથન’ નામનો બે સો ચોથો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।