Adhyaya 147
અધ્યાય ૧૪૭માં સૂતજી સ્થાનિક શિવપ્રકટ ‘વટિકેશ્વર’નું વર્ણન કરે છે—તે પુત્રપ્રદ અને પાપનાશક છે. ઋષિઓ ‘વટિકા’નું રહસ્ય અને વ્યાસના વંશમાં કપિન્જલ/શુક નામે પુત્ર કેવી રીતે પ્રાપ્ત થયો તે પૂછે છે. સૂત કહે છે કે શાંત અને સર્વજ્ઞ હોવા છતાં વ્યાસે ધર્મકાર્ય માટે વિવાહનો આશ્રય લીધો અને જાબાલી ની પુત્રી વટિકા (વટિકા) તેમની પત્ની બની. તેના ગર્ભમાં બાળક બાર વર્ષ રહ્યો; ગર્ભસ્થ અવસ્થામાં જ તેણે વેદ-વેદાંગ, સ્મૃતિઓ, પુરાણો અને મોક્ષશાસ્ત્રોનું જ્ઞાન મેળવ્યું, પરંતુ માતાને ભારે કષ્ટ થયું. પછી વ્યાસ અને ગર્ભસ્થ બાળક વચ્ચે સંવાદ થાય છે. બાળક પૂર્વજન્મસ્મૃતિ, માયા પ્રત્યે વૈરાગ્ય અને સીધા મુક્તિમાર્ગે જવાની ઇચ્છા વ્યક્ત કરે છે અને વાસુદેવને ‘પ્રતિભૂ’ (જામીન/સાક્ષી) બનાવવા વિનંતી કરે છે. વ્યાસ શ્રીકૃષ્ણને પ્રાર્થના કરે છે; વાસુદેવ પ્રતિભૂત્વ સ્વીકારી જન્મનો આદેશ આપે છે. પુત્ર લગભગ યુવાનરૂપે જન્મે છે અને તરત જ વન-પ્રવ્રજ્યા તરફ વળી જાય છે. ત્યારબાદ સંસ્કારો અને આશ્રમક્રમ સામે તત્કાળ સંન્યાસ વિષે વ્યાસ-શુક વચ્ચે દીર્ઘ નૈતિક-તત્ત્વચર્ચા થાય છે—આસક્તિનો દોષ, લોકધર્મ અને સંસારસુખની અનિશ્ચિતતા પર વિચાર થાય છે. અંતે શુક વનમાં પ્રસ્થાન કરે છે; વ્યાસ અને માતા શોકગ્રસ્ત રહે છે—વંશધર્મ અને મોક્ષવૈરાગ્ય વચ્ચેનું તાણ સ્પષ્ટ થાય છે।
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच । तथान्योऽपि च तत्रास्ति देवः पुत्रप्रदो नृणाम् । वटिकेश्वर नामा च सर्वपापहरो हरः
સૂતજીએ કહ્યું—ત્યાં બીજો પણ એક દેવ છે, જે મનુષ્યોને પુત્ર આપનાર છે; તેનું નામ વટિકેશ્વર—તે હર (શિવ) સર્વ પાપો હરનાર છે।
Verse 2
यस्मिन्वटिकया पूर्वं तपस्तप्तं द्विजोत्तमाः । प्राप्ता पुत्रं शुके याते वनं व्यासात्कपिंजलम्
જે વટિકામાં પૂર્વે શ્રેષ્ઠ દ્વિજોએ તપ કર્યું અને પુત્ર પ્રાપ્ત કર્યો; અને શુક વનમાં ગયા ત્યારે વ્યાસ પાસેથી કપિંજલ ત્યાં આવ્યો।
Verse 3
ऋषय ऊचुः । कस्यासौ वटिका तत्र कथं तप्तवती तपः । कस्माद्गृहं परित्यक्त्वा शुकोऽपि वनमाश्रितः
ઋષિઓએ કહ્યું—ત્યાં તે વટિકા કોની છે, અને તેણે કેવી રીતે તપશ્ચર્યા કરી? તેમજ કયા કારણથી શુકે પણ ઘર ત્યજી વનમાં આશ્રય લીધો?
Verse 4
कथं कपिजलं पुत्रं व्यासाल्लेभे शुचिस्मिता
શુચિસ્મિતા (પવિત્ર, મૃદુહાસ્યવાળી) સ્ત્રીએ વ્યાસ પાસેથી ‘કપિજલ’ નામનો પુત્ર કેવી રીતે મેળવ્યો?
Verse 5
सूत उवाच । आसीद्व्यासस्य विप्रेंद्राः कलत्रार्थं मतिः क्वचित् । निष्कामस्य प्रशांतस्य सर्वज्ञस्य महात्मनः
સૂત બોલ્યા—હે વિપ્રેન્દ્રો, એક સમયે નિષ્કામ, પ્રશાંત, સર્વજ્ઞ મહાત્મા વ્યાસના મનમાં પત્ની ગ્રહણ કરવાનો વિચાર ઉદિત થયો.
Verse 6
ततः क्षयमनुप्राप्ते वंशे कुरुसमुद्भवे । विचित्रवीर्यमासाद्य पार्थिवं द्विजसत्तमाः
પછી, કુરુવંશમાં ક્ષય આવી પહોંચતાં, હે દ્વિજસત્તમો, વ્યાસ રાજા વિચિત્રવીર્ય પાસે ગયા.
Verse 7
सत्यवत्याः समादेशात्तस्य क्षेत्रे ततः परम् । स पुत्राञ्जनयामास त्रीञ्छूरान्पांडुपूर्वकान्
ત્યારબાદ સત્યવતીના આદેશથી, તે ક્ષેત્રમાં વ્યાસે પાંડુથી આરંભ કરીને ત્રણ શૂર પુત્રોને જનમ આપ્યો.
Verse 8
वानप्रस्थव्रते तिष्ठन्सकृन्मैथुनतत्परः । क्षेत्रजैस्तनयैर्वंशे कुरोस्तस्मादुपस्थिते
વાનપ્રસ્થવ્રતમાં સ્થિત રહી તેણે માત્ર એકવાર સંયોગ કર્યો; અને ક્ષેત્રજ પુત્રો દ્વારા તે કારણે કુરુવંશ પતનમાંથી ફરી સ્થાપિત થયો।
Verse 9
ततः स चिंतयामास भार्यामद्य करोम्यहम् । गार्हस्थ्येनाथ धर्मेण साधयामि शुभां गतिम्
પછી તેણે વિચાર્યું—“આજે હું પત્ની ગ્રહણ કરીશ, અને ગાર્હસ્થ્યધર્મ દ્વારા શુભ ગતિ પ્રાપ્ત કરીશ।”
Verse 10
ततः स प्रार्थयामास जाबालिं तु सुतां शुभाम् । वटिकाख्यां शुभां कन्यां स ददौ तस्य सत्वरम्
પછી તેણે જાબાલીની શુભ પુત્રીની પ્રાર્થના કરી; અને જાબાલીએ ‘વટિકા’ નામની સદ્ગુણવતી કન્યાને તેને તત્કાળ આપી દીધી।
Verse 11
ततस्तया समेतः स वनवासं समाश्रितः । वानप्रस्थाश्रमे तिष्ठन्कृतमैथुनतत्परः
પછી તે તેણી સાથે વનવાસને આશ્રયે ગયો; વાનપ્રસ્થ આશ્રમમાં રહી સંતાનાર્થે સંયોગ કર્યો।
Verse 12
ततो गर्भवती जज्ञे पिंजला तस्य पार्श्वतः । ऋतौ मोहनमासाद्य व्यासात्सत्यवतीसुतात्
ત્યારે તેની પાસે પિંજલા ગર્ભવતી બની; ઋતુકાળે મોહભાવ પ્રાપ્ત કરીને સત્યવતીપુત્ર વ્યાસ દ્વારા તેણે ગર્ભ ધારણ કર્યો।
Verse 13
अथ याति परां वृद्धिं स गर्भस्तत्र संस्थितः । उदरे व्यासभार्यायाः शुक्लपक्षे यथा शशी
ત્યારે ત્યાં સ્થિત તે ગર્ભ પરમ વૃદ્ધિને પામ્યો. વ્યાસની પત્નીના ઉદરમાં તે શુક્લપક્ષના ચંદ્રમા સમો વધતો ગયો.
Verse 14
एवं संगच्छतस्तस्य वृद्धिं गर्भस्य नित्यशः । द्वादशाब्दा अतिक्रांता न जन्म समवाप्नुयात्
આ રીતે નિત્ય વધતા તે ગર્ભની વૃદ્ધિ થતી રહી; બાર વર્ષ વીતી ગયા છતાં જન્મ પ્રાપ્ત ન થયો.
Verse 15
यत्किंचिच्छृणुते तत्र गर्भस्थोऽहि वचः क्वचित् । तत्सर्वं हृदिसंस्थं च चक्रे प्रज्ञासमन्वितः
ગર્ભસ્થ રહીને ત્યાં જે કંઈ વચન ક્યારેક સાંભળતો, પ્રજ્ઞાસંપન્ન બની તે સર્વ હૃદયમાં સંગ્રહ કરતો.
Verse 16
वेदाः सांगाः समाधीता गर्भवासेऽपि तेन च । स्मृतयश्च पुराणानि मोक्षशास्त्राणि कृत्स्नशः
ગર્ભવાસમાં પણ તેણે વેદોને સাঙ্গોપાંગ સમ્યક્ અધ્યયન કર્યા; તેમજ સ્મૃતિઓ, પુરાણો અને મોક્ષશાસ્ત્રો સર્વથા આત્મસાત્ કર્યા.
Verse 17
तत्रस्थोऽपि दिवा नक्तं स्वाध्यायं प्रकरोति सः । न च जन्मोत्थजां बुद्धिं कथंचिदपि चिंतयेत्
ત્યાં રહીને પણ તે દિવસ-રાત સ્વાધ્યાય કરતો; અને જન્મથી ઉપજતી લૌકિક બુદ્ધિનું તે ક્યારેય કોઈ રીતે ચિંતન કરતો નહોતો.
Verse 18
सापि माता परा पीडां नित्यं याति तथाकुला । यथायथा स संयाति वृद्धिं जठरमाश्रितः
એ માતા પણ અત્યંત વ્યાકુળ બની નિત્ય ઘોર પીડા સહન કરતી રહી; કારણ કે તેના ગર્ભમાં રહેલો તે દિવસેદિવસ વધુ ને વધુ વધતો ગયો।
Verse 19
ततश्च विस्मयाविष्टो व्यासो वचनमब्रवीत् । कस्त्वं मद्गृहिणीकुक्षौ प्रविष्टो गर्भरूपधृक्
પછી આશ્ચર્યથી વ્યાપ્ત વ્યાસે કહ્યું— “તું કોણ છે, જે મારી પત્નીના ગર્ભમાં પ્રવેશ કરીને ભ્રૂણરૂપ ધારણ કરેલું છે?”
Verse 21
गजोऽहं तुरगश्चापि कुक्कुटश्छाग एव च । योनीनां चतुराशीतिसहस्राणि च संख्यया
“હું હાથી, ઘોડો, કુકડ અને બકરો પણ થયો છું; અને યોનિઓની સંખ્યા ચોર્યાસી હજાર કહેવાય છે.”
Verse 22
भ्रांतोऽहं तेषु सर्वेषु तत्कोऽहं प्रब्रवीमि किम् । सांप्रतं मानुषो भूत्वा जठरं समुपाश्रितः
“હું તે સર્વ યોનિઓમાં ભટક્યો છું; તો હવે શું કહું—હું કોણ? અત્યારે માનવ બની આ ગર્ભનો આશ્રય લીધો છે.”
Verse 23
मानुषं न करिष्यामि निष्कामं च कथंचन । निर्विष्टो भ्रममाणोऽत्र संसारे दारुणे ततः
“હું આ માનવજીવનને કોઈ રીતે પણ નિષ્કામ બનાવી શકીશ નહીં; કારણ કે આ દારુણ સંસારમાં ભટકતા ભટકતા મને વૈરાગ્ય થયું છે.”
Verse 24
अत्रस्थो भवनिर्मुक्तो योगाभ्यासरतः सदा । मोक्षमार्गं प्रयास्यामि स्थानान्मोक्षमसंशयम्
અહીં જ સ્થિત રહી, ભવબંધનથી મુક્ત થઈ, સદા યોગાભ્યાસમાં રત રહી હું મોક્ષમાર્ગે પ્રયાણ કરીશ; આ સ્થાનથી જ નિઃસંદેહ મોક્ષ પામીશ।
Verse 25
तावज्ज्ञानं च वैराग्यं पूर्वजातिस्मृतिर्यथा । यावद्गर्भस्थितो जन्तुः सर्वोऽपि द्विजसत्तम
હે દ્વિજસત્તમ! જેટલો સમય જીવ ગર્ભમાં સ્થિત રહે છે, તેટલો સમય તેમાં જ્ઞાન, વૈરાગ્ય અને પૂર્વજન્મસ્મૃતિ—આ બધું જ નિવાસ કરે છે।
Verse 26
यदा गर्भाद्विनिष्क्रांतः स्पृश्यते विष्णुमायया । तदा नाशं व्रजत्याशु सत्यमेतदसंशयम्
પરંતુ જ્યારે તે ગર્ભમાંથી બહાર આવી વિષ્ણુની માયાના સ્પર્શથી સ્પર્શિત થાય છે, ત્યારે તે (ગર્ભસ્થ જ્ઞાન-વૈરાગ્ય) તત્કાળ નાશ પામે છે—આ સત્ય છે, નિઃસંદેહ।
Verse 27
तस्मान्नाहं द्विजश्रेष्ठ निष्क्रमिष्ये कथंचन । गर्भादस्मात्प्रयास्यामि स्थानान्मोक्षमसंशयम्
અતએવ, હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ! હું કોઈ રીતે પણ બહાર નીકળિશ નહીં; આ ગર્ભસ્થિતિમાંથી જ, આ સ્થાનમાંથી જ નિઃસંદેહ મોક્ષ તરફ પ્રયાણ કરીશ।
Verse 28
व्यास उवाच । न भविष्यति ते माया वैष्णवी सा कथंचन । सुघोरान्नरकादस्मान्निष्क्रमस्व विगर्हितात्
વ્યાસે કહ્યું—તારા માટે તે વૈષ્ણવી માયા કોઈ રીતે પણ ઉદ્ભવશે નહીં. આ અતિઘોર અને નિંદ્ય નરકસમાન બંધનમાંથી બહાર નીકળ।
Verse 29
गर्भवासात्ततो योगं समाश्रित्य शिवं व्रज । तस्माद्दर्शय मे वक्त्रं स्वकीयं येन मे भवेत् । आनृण्यं पितृलोकस्य तव वक्त्रस्य दर्शनात्
ગર્ભવાસ ત્યજી પછી યોગનો આશ્રય લઈને શિવને પ્રાપ્ત થા. તેથી મને તારો પોતાનો મુખ દર્શાવ, જેથી તારા મુખદર્શનથી પિતૃલોકના ઋણમાંથી હું ઋણમુક્ત થાઉં.
Verse 30
गर्भ उवाच । वासुदेवं प्रतिभुवं यदि मे त्वं प्रयच्छसि । इदानीं यत्स्वयं तन्मे जन्म स्यान्नान्यथा द्विज
ગર્ભ બોલ્યો—જો તું મને વાસુદેવને જ પ્રતિભૂ (જામીન/રક્ષક) તરીકે આપે, તો હવે જેમ તેમની પોતાની ઇચ્છા છે તેમ જ મારું જન્મ થાઓ; નહીંતર નહીં, હે દ્વિજ.
Verse 31
सूत उवाच । ततो व्यासो द्रुतं गत्वा द्वारकां प्रति दुःखितः । कथयामास वृत्तांतं विस्तराच्चक्रपाणिने
સૂત બોલ્યા—પછી દુઃખિત વ્યાસ ઝડપથી દ્વારકા તરફ ગયા અને ચક્રપાણિ ભગવાનને સમગ્ર વૃત્તાંત વિસ્તારે કહી સંભળાવ્યો.
Verse 32
तेनैव सहितः पश्चात्स्वगृहं पुनरागतः । व्यासः प्रतिभुवं तस्मै दातुं विष्णुं निरंजनम्
પછી તેમની સાથે વ્યાસ ફરી પોતાના ગૃહે આવ્યા, તે સત્તાને પ્રતિભૂ આપવા માટે—નિરંજન ભગવાન વિષ્ણુને.
Verse 33
श्रीकृष्ण उवाच । प्रतिभूरस्मि नाशाय मायायास्तव निर्गमे । मद्वाक्यान्निष्क्रमं कृत्वा गच्छ मोक्षमनुत्तमम्
શ્રીકૃષ્ણ બોલ્યા—તારા નિર્ગમ સમયે માયાના નાશ માટે હું તારો પ્રતિભૂ છું. મારા વચન અનુસાર બહાર નીકળ અને અનુત્તમ મોક્ષને પ્રાપ્ત થા.
Verse 34
ततो द्रुतं विनिष्क्रांतो विष्णुवाक्येन स द्विजाः । द्वादशाब्दप्रमाणस्तु यौवनस्य समीपगः
પછી વિષ્ણુના વચનથી પ્રેરિત થઈ તે ઝડપથી બહાર નીકળ્યો, હે દ્વિજોઃ. વયે માત્ર બાર વર્ષનો હોવા છતાં તે યૌવનની નજીક, જાણે પરિપક્વ, દેખાતો હતો.
Verse 35
ततः प्रणम्य दैत्यारिं व्यासं च जननीं तथा । प्रस्थितो वनवासाय तत्क्षणाद्व्यासनंदनः
પછી દૈત્યારિ ભગવાનને, વ્યાસને અને પોતાની જનનીને પ્રણામ કરીને, વ્યાસનંદન તે જ ક્ષણે વનવાસ—વૈરાગ્યમય જીવન—માટે પ્રસ્થાન કર્યો।
Verse 36
अथ तं स मुनिः प्राह तिष्ठ पुत्रात्ममंदिरे । संस्काराञ्जातकाद्यांश्च येन ते प्रकरोम्यहम्
ત્યારે મુનિએ તેને કહ્યું—“પુત્ર, મારા આશ્રમ-ગૃહમાં થંભ; જેથી હું તારા માટે જાતકાદિથી આરંભ કરીને સર્વ સંસ્કારો કરી શકું.”
Verse 37
शिशुरुवाच । संस्काराः शतशो जाता मम जन्मनिजन्मनि । भवार्णवे परिक्षिप्तो यैरहं बन्धनात्मकैः
શિશુ બોલ્યો—“મારા જન્મે જન્મે સૈકડો સંસ્કારો થયા છે; બંધનરૂપ એવા સંસ્કારો દ્વારા જ હું ભવસાગરમાં ફેંકાયો છું।”
Verse 38
श्रीभगवानुवाच । शुकवज्जल्पते यस्मात्तवायं पुत्रको मुने । तस्माच्छुकोऽयं नाम्नास्तु योगविद्याविचक्षणः
શ્રીભગવાન બોલ્યા—“હે મુને, તારો આ પુત્ર શુકની જેમ બોલે છે; તેથી તેનું નામ ‘શુક’ જ હો. તે યોગવિદ્યામાં વિવેકી અને નિપુણ થશે।”
Verse 39
नायं स्थास्यति हर्म्ये स्वे मोहमायाविवर्जितः । तस्माद्गच्छतु मा स्नेहं त्वं कुरुष्वास्य संभवम्
આ પોતાનાં મહેલ-ગૃહમાં નહીં રહે, કારણ કે તે મોહ અને માયાથી રહિત છે. તેથી તેને જવા દો; આસક્તિ ન કર—તેના જન્મસંબંધિત જે કર્તવ્ય છે તે પૂર્ણ કર.
Verse 40
अहं गृहं प्रयास्यामि त्वं मुक्तः पैतृकादृणात् । दर्शनादेव पुत्रस्य सत्यमेतन्मयोदितम्
હું મારા ધામે પરત જઈશ. તું પિતૃઋણથી મુક્ત થયો છે; પુત્રના દર્શનમાત્રથી જ આ સિદ્ધ થયું—આ સત્ય મેં કહ્યું છે.
Verse 41
एवमुक्त्वा हृषीकेशो व्यासमामंत्र्य सत्वरम् । विहगाधिपमारूढः प्रययौ द्वारकां प्रति
આમ કહી હૃષીકેશે વ્યાસને ત્વરિત વિદાય લીધી; વિહગાધિપ પર આરુઢ થઈ દ્વારકાની તરફ પ્રસ્થાન કર્યું.
Verse 42
ततो गते हृषीकेशे व्यासः पुत्रमुवाच ह । प्रस्थितं वनवासाय निःस्पृहं स्वगृहं प्रति
હૃષીકેશ ગયા પછી વ્યાસે પોતાના પુત્રને કહ્યું—જે વનવાસ માટે નીકળી પડ્યો હતો અને પોતાના ઘરની તરફ પણ નિરસ હતો.
Verse 43
व्यास उवाच । गृहस्थधर्मरिक्तानां पितृवाक्यं प्रणश्यति । पितृवाक्यं तु यो मोहान्नैव सम्यक्समाचरेत् । स याति नरकं तस्मान्मद्वाक्यात्पुत्र मा व्रज
વ્યાસે કહ્યું—ગૃહસ્થધર્મથી રહિત લોકો માટે પિતાનું વચન બાંધકામરૂપ રહેતું નથી. પરંતુ જે મોહવશ પિતૃવાક્યનું યોગ્ય પાલન કરતો નથી, તે નરકમાં જાય છે; તેથી, પુત્ર, મારા વચન વિરુદ્ધ ન જા.
Verse 44
शुक उवाच । यथाद्याहं त्वया जातो मया त्वं चान्यजन्मनि । संजातोऽसि मुनिश्रेष्ठ तथाहमपि ते पिता
શુકે કહ્યું—જેમ આજે હું તારા પરથી જન્મ્યો છું, તેમ જ બીજા જન્મમાં તું મારા પરથી જન્મ્યો હતો, હે મુનિશ્રેષ્ઠ. આ રીતે હું પણ તારો પિતા રહ્યો છું.
Verse 45
तस्माद्वाक्यं त्वया कार्यं यद्येषा धर्मसंस्थितिः । नाहं निषेधनीयस्तु व्रजमानस्तपोवनम्
અતએવ, જો આ ધર્મની સ્થિર વ્યવસ્થા હોય, તો તારે મારા વચનનું પાલન કરવું જોઈએ. મને રોકવાનો પ્રયત્ન ન કર; હું તપોવન તરફ જઈ રહ્યો છું.
Verse 46
व्यास उवाच । ब्राह्मणस्य गृहे जन्म पुण्यैः संप्राप्यते नृभिः । संस्कारान्यत्र संप्राप्य वेदोक्तान्मुनिराप्यते
વ્યાસે કહ્યું—પુણ્યના સંગ્રહથી મનુષ્યોને બ્રાહ્મણના ઘરમાં જન્મ પ્રાપ્ત થાય છે. ત્યાં વેદોક્ત સંસ્કારો મેળવી તે મુનિપદને પામે છે.
Verse 47
शुक उवाच । संस्कारैराप्यते मुक्तिर्यदि कर्म शुभं विना । पाखंडिनोऽपि यास्यंति तन्मुक्तिं व्रतधारिणः
શુકે કહ્યું—જો શુભ કર્મ વિના માત્ર સંસ્કારોથી જ મુક્તિ મળતી હોય, તો બહારથી વ્રત ધારણ કરનારા પાખંડી પણ એ મુક્તિને પામી જાય.
Verse 48
व्यास उवाच । ब्रह्मचारी भवेत्पूर्वं गृहस्थश्च ततः परम् । वानप्रस्थो यतिश्चैव ततो मोक्षमवाप्नुयात्
વ્યાસે કહ્યું—પ્રથમ બ્રહ્મચારી બનવું, પછી ગૃહસ્થ. ત્યારબાદ વાનપ્રસ્થ અને પછી યતિ (સંન્યાસી) થવું; આ ક્રમથી મોક્ષ પ્રાપ્ત થાય છે.
Verse 49
शुक उवाच । ब्रह्मचर्येण चेन्मोक्षस्तत्षण्ढानां सदा भवेत् । गृहस्थाश्रमिणां चेत्स्यात्तत्सर्वं मुच्यते जगत्
શુકદેવે કહ્યું—જો માત્ર બ્રહ્મચર્યથી જ મોક્ષ મળતો હોત, તો તે સદા નપુંસકોને જ પ્રાપ્ત થાત. અને જો માત્ર ગૃહસ્થાશ્રમથી મોક્ષ મળતો હોત, તો આખું જગત જ મુક્ત થઈ જાત.
Verse 50
अथवा वनरक्तानां तन्मृगाणां प्रजायते
અથવા તે (મોક્ષ) વનમાં આસક્ત હરણો અને અન્ય પશુઓ માટે જ જન્મ લેત.
Verse 51
अथवा यतिधर्माणां यदि मोक्षो भवेन्नृणाम् । दरिद्राणां च सर्वेषां तन्मुक्तिः प्रथमा भवेत्
અને જો મનુષ્યોને માત્ર યતિધર્મ (સંન્યાસી-નિયમ)થી જ મોક્ષ મળતો હોત, તો સૌમાં પહેલાં દરિદ્રોને જ તે મુક્તિ પ્રાપ્ત થાત.
Verse 52
व्यास उवाच । गृहस्थधर्मरक्तानां नृणां सन्मार्गगामिनाम् । इह लोकः परश्चैव मनुना संप्रकीर्तितः
વ્યાસે કહ્યું—જે મનુષ્યો ગૃહસ્થધર્મમાં રત રહી સન્માર્ગે ચાલે છે, તેમના માટે મનુએ ઇહલોક અને પરલોક—બન્નેની સિદ્ધિ પ્રકીર્તિત કરી છે.
Verse 53
श्रीशुक उवाच । गृहगुप्तौ सुगुप्तानां बंधानां बंधुबंधनैः । मोहरागसमावेशात्सन्मार्ग गमनं कुतः
શ્રીશુકદેવે કહ્યું—ઘરરૂપ રક્ષિત કિલ્લામાં છુપાયેલા, સગાં-સંબંધીઓના બંધનોથી બંધાયેલા, અને મોહ તથા રાગથી આવૃત થયેલા હોય ત્યારે—સન્માર્ગે ગમન ક્યાંથી શક્ય બને?
Verse 54
व्यास उवाच । कष्टं वने निवसतोऽत्र सदा नरस्य नो केवलं निजतनुप्रभवं भवेच्च । दैवं च पित्र्यमखिलं न विभाति कृत्यं तस्माद्गृहे निवसतात्महितं प्रचिन्त्यम्
વ્યાસે કહ્યું—જે મનુષ્ય સદા વનમાં નિવાસ કરે છે, તેને કષ્ટ થાય છે; તે માત્ર પોતાના દેહમાંથી ઉત્પન્ન થયેલું જ નથી. દેવો અને પિતૃઓ પ્રત્યેના સર્વ કર્તવ્યો પણ ત્યાં યથાવિધિ પ્રકાશિત થતા નથી, એટલે યોગ્ય રીતે પાળવા મુશ્કેલ પડે છે. તેથી ગૃહમાં રહી આત્મહિતનું વિચારપૂર્વક અનુસરણ કરવું જોઈએ।
Verse 55
श्रीशुकदेव उवाच । भावेन भावितमहातपसां मुनीनां तिष्ठन्ति तावदखिलानि तपःफलानि । यत्ते निकाशशरणाः पुरुषा न जातु पश्यंत्यसज्जनमुखानि सुखं तदेव
શ્રીશુકદેવે કહ્યું—મહાતપસ્વી મુનિઓ પવિત્ર ભાવથી ભાવિત રહે ત્યાં સુધી તેમના તપના સર્વ ફળો સ્થિર રહે છે. અને તારો સાચો સુખ એ જ છે કે જે પુરુષો શુદ્ધ વિવેકની શરણ લે છે, તેઓ ક્યારેય દુર્જનોના મુખ ન જુએ।
Verse 56
व्यास उवाच । गृहं परिग्रहः पुंसां गृहस्थाश्रमधर्मिणाम् । इहलोके परे चैव सुखं यच्छति शाश्वतम्
વ્યાસે કહ્યું—ગૃહસ્થાશ્રમના ધર્મમાં સ્થિત પુરુષો માટે ગૃહ અને યોગ્ય પરિગ્રહ (સંપત્તિ) આધારરૂપ છે; તે ઇહલોક અને પરલોક—બન્નેમાં શાશ્વત સુખ આપે છે।
Verse 57
श्रीशुक उवाच । शीतं हुताशादपि दैवयोगात्सञ्जायते चन्द्रमसोऽपि तापः । परिग्रहात्सौख्यसमुद्भवोऽत्र भूतोऽभवद्भावि न मर्त्यलोके
શ્રીશુકે કહ્યું—દૈવયોગથી અગ્નિમાં પણ શીતળતા જન્મી શકે છે અને ચંદ્રમાં પણ તાપ ઊભો થઈ શકે છે. તેવી જ રીતે આ મર્ત્યલોકમાં પરિગ્રહથી ઉત્પન્ન સુખ ક્યારેય સ્થિર નથી—ભૂત, વર્તમાન કે ભવિષ્યમાં પણ નહીં।
Verse 58
व्यास उवाच । सुपुण्यैर्लभ्यते कृच्छ्रान्मानुष्यं भुवि दुर्लभम् । तस्मिंल्लब्धे न किं लब्धं यदि स्याद्गृहधर्मवित्
વ્યાસે કહ્યું—મહાન પુણ્યથી અને કઠિન પ્રયત્નથી પૃથ્વી પર દુર્લભ માનવજન્મ પ્રાપ્ત થાય છે. તે પ્રાપ્ત થયા પછી જો કોઈ ગૃહધર્મને જાણે, તો પછી શું અપ્રાપ્ત રહે?
Verse 59
श्रीशुकदेव उवाच । यदि स्याज्ज्ञानसंयुक्तो जन्मकालेत्र मानवः । निजावस्थां समालोक्य तज्ज्ञानं हि विलीयते
શ્રીશુકદેવ બોલ્યા—માનવ જન્મકાળે પણ જ્ઞાનયુક્ત હોય, તો પોતાની સ્થિતિ અને મર્યાદા જોઈ તે જ્ઞાન નિશ્ચયે લય પામે છે.
Verse 60
व्यास उवाच । मुदितस्यापि पुत्रस्य गर्दभस्यार्भकस्य च । भस्मलोलस्य लोकस्य शब्दोऽपि रटतो मुदे
વ્યાસ બોલ્યા—પુત્ર જન્મે, તે ગધેડાનું બચ્ચું હોય તોય, ભસ્મલોલુપ આ લોક આનંદમાં કૂકીને શબ્દ કરે છે.
Verse 61
श्रीशुक उवाच । रसता सर्पता धूलि लोके त्वशुचिना चिरम् । मुनेऽत्र शिशुना लोकस्तुष्टिं याति स बालिशः
શ્રીશુક બોલ્યા—આ લોકમાં લાંબા સમયથી અશુચિ ધૂળ રડતી અને સરપતી રહે છે; હે મુને, માત્ર શિશુથી જ લોકો તૃપ્ત થાય છે—આ લોક બાલિશ છે.
Verse 62
व्यास उवाच । पुंनामास्ति महारौद्रो नरको यममन्दिरे । पुत्रहीनो व्रजेत्तत्र तेन पुत्रः प्रशस्यते
વ્યાસ બોલ્યા—યમમંદિરમાં ‘પુંનામ’ નામે અતિ ભયંકર નરક છે; પુત્રહીન ત્યાં જાય છે, તેથી પુત્ર પ્રશંસિત છે.
Verse 63
श्रीशुक उवाच । यदि स्यात्पुत्रतः स्वर्गः सर्वेषां स्यान्महामुने । शूकराणां शुनां चैव शलभानां विशेषतः
શ્રીશુક બોલ્યા—હે મહામુને, જો માત્ર પુત્રથી સ્વર્ગ મળતો હોત, તો સૌને સ્વર્ગ મળત—વિશેષ કરીને ડુક્કર, કૂતરા અને પતંગિયાંને પણ.
Verse 64
व्यास उवाच । पितॄणामनृणो मर्त्यो जायते पुत्रदर्शनात् । पौत्रस्यापि च देवानां प्रपौत्रस्य दिवाश्रयः
વ્યાસે કહ્યું—પુત્રના દર્શનથી જ મનુષ્ય પિતૃઋણથી મુક્ત થાય છે. પૌત્રથી દેવતાઓ તૃપ્ત થાય છે અને પ્રપૌત્રથી જાણે સ્વર્ગલોકમાં આશ્રય મળે છે.
Verse 65
शुक उवाच । चिरायुर्ज्जायते गृध्रः संततिं पश्यते निजाम् । क्रमेण संततं किं न स मोक्षं प्रतिपद्यते
શુકે કહ્યું—ગૃધ્ર દીર્ઘાયુ થઈ જન્મે છે અને પોતાની સંતતિને આગળ વધતી જુએ છે. જો તે ક્રમે અવિચ્છિન્ન વંશપરંપરા જોતો રહે, તો એ જ ક્રમથી તેને મોક્ષ કેમ ન મળે?
Verse 66
सूत उवाच । एवमुक्त्वा परित्यज्य पितरं स वनं गतः । मातरं च सुदुःखार्तां प्रलपन्तीमनेकधा
સૂતે કહ્યું—આવું કહી તેણે પિતાને ત્યજી વનમાં પ્રસ્થાન કર્યું. અને અતિ દુઃખથી વ્યાકુળ થઈ અનેક રીતે વિલાપ કરતી માતાને પણ પાછળ છોડી દીધી.
Verse 67
तं दृष्ट्वा दुःखितो व्यासो निराशः पुत्रदर्शने । पुत्रशोकाभिसंतप्तो भार्यया सहितोऽभवत्
તે જોઈ વ્યાસ દુઃખિત થયા અને પુત્રદર્શનની આશા ગુમાવી બેઠા. પુત્રશોકની અગ્નિથી દગ્ધ થઈ તેઓ પત્ની સાથે ત્યાં જ રહ્યા.