Adhyaya 215

Verse 1

ऋषय ऊचुः । सांप्रतं वद नः सूत श्राद्धकल्पस्य यो विधिः । विस्तरेण महाभाग यथा तच्चाक्षयं भवेत्

ઋષિઓએ કહ્યું—હે સૂત! હવે અમને શ્રાદ્ધ-કલ્પની વિધિ કહો. હે મહાભાગ! તેને વિસ્તારે કહો, જેથી તેનું પુણ્ય અને ફળ અક્ષય બને.

Verse 2

कस्मिन्काले प्रकर्तव्यं श्राद्धं पितृपरायणैः । कीदृशैर्ब्राह्मणैस्तच्च तथा द्रव्यैर्महामते

હે મહામતે! પિતૃપરાયણોએ શ્રાદ્ધ કયા કાળે કરવું? તેમજ કયા પ્રકારના બ્રાહ્મણો સાથે અને કયા કયા દ્રવ્યો/અર્પણોથી તે કરવું?

Verse 3

सूत उवाच । एतदर्थं पुरा पृष्टो मार्कंडेयो महामुनिः । रोहिताश्वेन विप्रेंद्रा हरिश्चन्द्र सुतेन सः

સૂતે કહ્યું—હે વિપ્રેન્દ્રો! આ જ વિષય અંગે પૂર્વકાળે મહામુનિ માર્કંડેયને હરિશ્ચંદ્રના પુત્ર રોહિતાશ્વે પ્રશ્ન કર્યો હતો.

Verse 4

हरिश्चन्द्रे गते स्वर्गं रोहिताश्वे नृपे स्थिते । तीर्थयात्राप्रसंगेन मार्कण्डो मुनिसत्तमः

હરિશ્ચંદ્ર સ્વર્ગે ગયા પછી અને રોહિતાશ્વ રાજપદે સ્થિર થયા ત્યારે, તીર્થયાત્રાના પ્રસંગે મુનિશ્રેષ્ઠ માર્કંડ (માર્કંડેય) ત્યાં આવ્યા.

Verse 5

सरय्वाः संगमे पुण्ये स्नानार्थं समुपस्थितः । तत्र स्नात्वा पितॄन्देवान्संतर्प्य विधिपूर्वकम्

તે સરયૂના પુણ્ય સંગમે સ્નાન માટે આવ્યા. ત્યાં સ્નાન કરીને તેમણે વિધિપૂર્વક પિતૃઓ અને દેવોને તર્પણ આપી સંતોષ આપ્યો.

Verse 6

प्रविष्टस्तां पुरीं रम्यामयोध्यां सत्यनामिकाम् । रोहिताश्वोऽपि तं श्रुत्वा समायातं मुनीश्वरम् । पदातिः प्रययौ तूर्णं दूरदेशं तु सम्मुखम्

તે સત્યનામથી પ્રસિદ્ધ એવી રમણીય અયોધ્યા-નગરીમાં પ્રવેશ્યો. મુનીશ્વર આવ્યા છે એમ સાંભળીને રોહિતાશ્વ પણ પગપાળા જ ત્વરાથી થોડું દૂર જઈ સામસામે મળવા નીકળ્યો.

Verse 7

ततः प्रणम्य तं मूर्ध्ना कृतांजलिपुटः स्थितः । प्रोवाच मधुरं वाक्यं विनयेन समन्वि तः

પછી તેણે મસ્તક નમાવી પ્રણામ કર્યો અને કરજોડીને ઊભો રહ્યો. વિનયથી યુક્ત થઈ તેણે મધુર વચન કહ્યું.

Verse 8

स्वागतं ते मुनिश्रेष्ठ भूयः सुस्वागतं मुने । धन्योऽहं कृतपुण्योऽहं संप्राप्तः परमां गतिम् । यत्ते पादरजोभिर्मे मूर्द्धजा विमलीकृताः

હે મુનિશ્રેષ્ઠ, આપનું સ્વાગત છે; હે મુને, ફરી સुस્વાગત છે. હું ધન્ય છું, હું પુણ્યવાન છું; મને પરમ ગતિ પ્રાપ્ત થઈ છે—કારણ કે આપના પાદરજથી મારા મસ્તકના કેશ પવિત્ર થયા છે.

Verse 9

एवमुक्त्वा गृहीत्वा तं स्वहस्तालंबनं तदा । ययौ तत्र सभास्थानं बृहत्सिंहासनाश्रयम्

આમ કહીને તેણે ત્યારે પોતાના હાથનો આધાર આપી તેમને પકડી લીધા અને વિશાળ સિંહાસનથી સુશોભિત સભાસ્થાન તરફ ગયો.

Verse 10

सिंहासने निवेश्याथ तं मुनिं पार्थिवोत्तमः । उपविष्टो धरापृष्ठे कृतांजलिपुटः स्थितः

તે શ્રેષ્ઠ રાજાએ મુનિને સિંહાસન પર બેસાડ્યા; અને પોતે ધરતી પર બેસી કરજોડીને ભક્તિપૂર્વક રહ્યો.

Verse 11

ततः प्रोवाच मधुरं विनयावनतः स्थितः । निःस्पृहस्यापि विप्रेंद्र कि वाऽगमनकारणम्

ત્યારે તે વિનયપૂર્વક નમ્રતાથી ઊભો રહી મધુર વાણીમાં બોલ્યો— “હે વિપ્રેન્દ્ર! તમે તો નિઃસ્પૃહ છો, તો પણ અહીં આવવાનું કારણ શું છે?”

Verse 12

तद्ब्रवीहि यथातथ्यं करोमि तव सांप्रतम् । अदेयमपि दास्यामि गृहायातस्य ते विभो

“અતએવ જેવું સત્ય છે તેવું જ કહો; હું તત્કાળ તમારા વચન મુજબ કરીશ. હે વિભો! તમે મારા ઘરે આવ્યા છો, તેથી જે સામાન્ય રીતે અદેય છે તે પણ હું આપી દઈશ.”

Verse 13

मार्कंडेय उवाच । तीर्थयात्राप्रसंगेन वयमत्र समागताः । सरय्वाः संगमे पुण्ये कल्ये यास्याम्यहे पुनः

માર્કંડેયે કહ્યું— “તીર્થયાત્રાના પ્રસંગે અમે અહીં એકત્ર થયા છીએ. આવતી શુભ દિવસે હું ફરી સરયૂના પુણ્ય સંગમમાં જઈશ.”

Verse 14

निःस्पृहैरपि द्रष्टव्या धर्मवन्तो द्विजोत्तमाः । ततः प्रोक्तं पुराण ज्ञैर्ब्राह्मणैः शास्त्रदृष्टिभिः

નિઃસ્પૃહ લોકોએ પણ ધર્મવાન દ્વિજોત્તમોના દર્શન કરવાં જોઈએ. ત્યારબાદ શાસ્ત્રદૃષ્ટિવાળા પુરાણજ્ઞ બ્રાહ્મણોએ એમ કહ્યું.

Verse 15

धर्मवन्तं नृपं दृष्ट्वा लिंगं स्वायंभुवं तथा । नदीं सागरगां चैव मुच्येत्पापाद्दिनोद्भवात्

ધર્મવાન રાજાનું દર્શન કરીને, તેમજ સ્વયંભૂ લિંગનું, અને સમુદ્રગામી નદીનું દર્શન કરવાથી—માનવ દિનપ્રતિદિન ઉત્પન્ન થતા પાપોથી મુક્ત થાય છે.

Verse 16

एवमुक्त्वा ततश्चक्रे पृच्छां स मुनिसत्तमः । तं दृष्ट्वा नृपशार्दूलं पुरःस्थं विनयान्वितम्

આમ કહીને તે મુનિશ્રેષ્ઠે તેને પ્રશ્ન કરવાનું આરંભ્યું. વિનયથી યુક્ત, સામે ઊભેલા રાજસિંહને જોઈને।

Verse 17

कच्चित्ते सफला वेदाः कच्चित्ते सफलं श्रुतम् । कच्चित्ते सफला दाराः कच्चित्ते सफलं धनम्

શું તારા વેદો ફળદાયી થયા છે? શું તારો શ્રવણ-અધ્યયન સફળ થયું છે? શું તારો દાંપત્ય-ગૃહસ્થ જીવન સફળ છે? શું તારું ધન સફળ છે?

Verse 18

रोहिताश्व उवाच । कथं स्युः सफला वेदाः कथं स्यात्सफलं श्रुतम् । कथं स्युः सफला दाराः कथं स्यात्सफलं धनम्

રોહિતાશ્વ બોલ્યો—વેદો કેવી રીતે ફળદાયી બને? શ્રવણ-અધ્યયન કેવી રીતે સફળ બને? ગૃહસ્થ જીવન કેવી રીતે સફળ બને? ધન કેવી રીતે સફળ બને?

Verse 19

मार्कंडेय उवाच । अग्निहोत्रफला वेदाः शीलवृत्तफलं श्रुतम् । रतिपुत्रफला दारा दत्तभुक्तफलं धनम्

માર્કંડેય બોલ્યા—વેદો અગ્નિહોત્રમાં પરિપૂર્ણ થાય તો ફળદાયી થાય છે. શ્રવણ-અધ્યયન શીલ અને સદાચારરૂપે પરિપૂર્ણ થાય તો સફળ. દાંપત્ય પ્રેમ અને સુપુત્ર-સંતાનથી ફળે. ધન દાન કરીને અને ધર્મપૂર્વક ભોગવીને ફળ આપે.

Verse 20

एवं ज्ञात्वा महाराज नान्यथा कर्तुमर्हसि

હે મહારાજ, આ રીતે જાણીને તું તેના વિરુદ્ધ વર્તવું યોગ્ય નથી.

Verse 21

चत्वार्येतानि कृत्यानि मयोक्तानि च तानि ते । यथा तानि प्रकृत्यानि लोकद्वयमभीप्सता

આ ચાર કર્તવ્યો મેં તને કહ્યાં છે; ઇહલોક અને પરલોક—બન્નેનું કલ્યાણ ઇચ્છનાર પુરુષે તેને સ્વભાવ સમાન નિત્ય આચરવા યોગ્ય છે।

Verse 22

एवमुक्त्वा ततश्चक्रे कथाश्चित्राश्च तत्पुरः । राजर्षीणां पुराणानां देवर्षीणां विशेषतः

આ રીતે કહીને તેણે પછી તેમની સામે અનેક અદ્ભુત કથાઓ વર્ણવી—રાજર્ષિઓના પ્રાચીન ઉપાખ્યાન અને વિશેષ કરીને દેવર્ષિઓના।

Verse 23

ततः कथावसाने च कस्मिंश्चिद्द्विजसत्तमाः । पप्रच्छ तं मुनिश्रेष्ठं रोहिताश्वो महीपतिः

પછી કથા પૂર્ણ થતાં, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજોય, કોઈ એક સમયે રાજા રોહિતાશ્વે તે મુનિશ્રેષ્ઠને પ્રશ્ન કર્યો।

Verse 24

भगवञ्छ्रोतुमिच्छामि श्राद्धकल्पमहं यतः । दृश्यंते बहवो भेदा द्विजानां श्राद्धकर्मणि

હે ભગવન્, હું શ્રાદ્ધની વિધિ સાંભળવા ઇચ્છું છું; કારણ કે દ્વિજોના શ્રાદ્ધકર્મમાં અનેક ભેદો દેખાય છે।

Verse 25

मार्कंडेय उवाच । सत्यमेतन्महाभाग यत्पृष्टोऽस्मि नृपोत्तम । श्राद्धस्य बहवो भेदाः शाखाभेदैर्व्यवस्थिताः

માર્કંડેય બોલ્યા—હે મહાભાગ, હે નૃપોત્તમ, તું મને જે પૂછ્યું તે ખરેખર સાચું છે; શ્રાદ્ધના અનેક ભેદો વેદશાખાના ભેદ મુજબ નિર્ધારિત થયેલા છે।

Verse 26

तस्मात्ते निर्णयं वच्मि भर्तृयज्ञेन यत्पुरा । आनर्त्ताधिपतेः प्रोक्तं सम्यक्छ्राद्धस्य लक्षणम्

અતએવ હું તને નિશ્ચિત નિર્ણય કહું છું—સમ્યક્ શ્રાદ્ધનાં લક્ષણો—જે પૂર્વે ભર્તૃયજ્ઞે આનર્તાધિપતિને યથાવત્ કહ્યાં હતાં।

Verse 27

भर्तृयज्ञं सुखासीनं निजाश्रमपदे नृपः । आनर्ताधिपतिर्गत्वा प्रणिपत्य ततोऽब्रवीत्

આનર્તાધિપતિ રાજા પોતાના આશ્રમસ્થાને સુખાસીન ભર્તૃયજ્ઞ પાસે ગયો; પ્રણામ કરીને પછી બોલ્યો।

Verse 28

आनर्त उवाच । सांप्रतं वद मे ब्रह्मञ्छ्राद्धकल्पं पित्रीप्सितम् । येन मे तुष्टिमायांति पितरः श्राद्धतर्पिताः

આનર્ત બોલ્યો—હે બ્રાહ્મણ, હવે મને પિતૃઓને ઇચ્છિત શ્રાદ્ધકલ્પ કહો; જેના દ્વારા શ્રાદ્ધ-તર્પણથી તૃપ્ત થયેલા મારા પિતૃઓ સંતોષ પામે।

Verse 29

कः कालो विहितः श्राद्धे कानि द्रव्याणि मे वद । श्राद्धार्हाणि तथान्यानि मेध्यानि द्वि जसत्तम । यानि योज्यानि वांछद्भिः पितृणां तृप्तिमुत्तमाम्

શ્રાદ્ધમાં કયો કાળ વિહિત છે? અને કયા દ્રવ્યો? શ્રાદ્ધાર્હ તથા અન્ય મেধ્ય (શુદ્ધ) પદાર્થો પણ, હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ—જેનાથી પિતૃઓની પરમ તૃપ્તિ થાય, તે મને કહો।

Verse 30

कीदृशा ब्राह्मणा ब्रह्मञ्छ्राद्धार्हाः परिकीर्तिताः । कीदृशा वर्जनीयाश्च सर्वं मे विस्तराद्वद

હે બ્રાહ્મણ, કયા પ્રકારના બ્રાહ્મણો શ્રાદ્ધાર્હ કહેવાયા છે? અને કયા પ્રકારના વર્જનીય? બધું મને વિસ્તારે કહો।

Verse 31

भर्तृयज्ञ उवाच । अहं ते कीर्तयिष्यामि श्राद्धकल्पमनुत्तमम् । यं श्रुत्वाऽपि महाराज लभेच्छ्राद्धफलं नरः

ભર્તૃયજ્ઞ બોલ્યા—હું તને શ્રાદ્ધની અનુત્તમ વિધિ કહું છું; તેને માત્ર સાંભળવાથી પણ, હે મહારાજ, મનુષ્ય શ્રાદ્ધફળ પામે છે।

Verse 32

श्राद्धमिदुक्षयेऽवश्यं सदा कार्यं विपश्चिता । यदि ज्येष्ठतमः सर्गः सन्तानं च तथा नृप

ચંદ્રક્ષય (અમાવાસ્યા) સમયે વિદ્વાને સદા શ્રાદ્ધ અવશ્ય કરવું જોઈએ; કારણ કે વંશ અને સંતાન માટે પણ, હે નૃપ, આ સર્વોચ્ચ વિધાન છે।

Verse 33

शीतार्ता यद्वदिच्छंति वह्निं प्रावरणानि च । पितरस्तद्वदिच्छंति क्षुत्सामाश्चन्द्रसंक्षयम्

જેમ ઠંડીથી પીડિત લોકો અગ્નિ અને આવરણો ઇચ્છે છે, તેમ ભૂખ અને કષ્ટથી ક્ષીણ પિતૃઓ ચંદ્રક્ષય (અમાવાસ્યા) ઇચ્છે છે।

Verse 34

दरिद्रोपहता यद्वद्धनं वांछंति मानवाः । पितरस्तद्वदिच्छंति क्षुत्क्षामाश्चन्द्रसं क्षयम्

જેમ ગરીબીથી પીડિત મનુષ્યો ધન ઇચ્છે છે, તેમ ભૂખથી ક્ષીણ પિતૃઓ ચંદ્રક્ષય (અમાવાસ્યા) ઇચ્છે છે।

Verse 35

यथा वृष्टिं प्रवांछन्ति कर्षुकाः सस्यवृद्धये । तथात्मप्रीतये तेऽपि प्रवांछन्तींदुसंक्षयम्

જેમ ખેડૂત પાકવૃદ્ધિ માટે વરસાદની ઇચ્છા કરે છે, તેમ પોતાની તૃપ્તિ માટે પિતૃઓ પણ ઇંદુક્ષય (અમાવાસ્યા) ઇચ્છે છે।

Verse 36

यथोषश्चक्रवाक्यश्च वांछन्ति रवि दर्शनम् । पितरस्तद्वदिच्छंति श्राद्धं दर्शसमुद्भवम्

જેમ ઉષા અને ચક્રવાક પક્ષી સૂર્યદર્શનની ઇચ્છા કરે છે, તેમ જ પિતૃગણ દર્શ-અમાવાસ્યાથી સંબંધિત શ્રાદ્ધની કામના કરે છે।

Verse 37

जलेनापि च यः श्राद्धं शाकेनापि करोति वाः । दर्शस्य पितरस्तृप्तिं यांति पापं प्रण श्यति

દર્શ-અમાવાસ્યાના દિવસે જે કોઈ માત્ર જળથી અથવા સાદા શાકથી પણ શ્રાદ્ધ કરે છે, તેના પિતૃગણ તૃપ્ત થાય છે અને પાપ નાશ પામે છે।

Verse 38

अमावास्यादिने प्राप्ते गृहद्वारं समाश्रिता । वायुभूताः प्रवांछन्ति श्राद्धं पितृगणा नृणाम् । यावदस्तमयं भानोः क्षुत्पिपासास माकुलाः

અમાવાસ્યાનો દિવસ આવતા પિતૃગણ વાયુરૂપ સૂક્ષ્મ બની મનુષ્યોના ઘરના દ્વાર પાસે સ્થિત થાય છે, શ્રાદ્ધની તીવ્ર ઇચ્છા રાખે છે; સૂર્યાસ્ત સુધી ભૂખ-તરસથી વ્યાકુળ રહે છે।

Verse 39

ततश्चास्तं गते भानौ निराशा दुःखसंयुताः । निःश्वस्य सुचिरं यांति गर्हयंति स्ववंशजम्

પછી સૂર્ય અસ્ત ગયા પછી તેઓ નિરાશ અને દુઃખથી ભરાઈને ચાલ્યા જાય છે; લાંબો નિશ્વાસ નાખીને દૂર જઈ પોતાના જ વંશજની નિંદા કરે છે।

Verse 40

आनर्त उवाच । किमर्थं क्रियते श्राद्धममावास्यादिने द्विज । विशेषेण ममाचक्ष्य विस्तरेण यथातथम्

આનર્તે કહ્યું—હે દ્વિજ! અમાવાસ્યાના દિવસે શ્રાદ્ધ શા માટે કરવામાં આવે છે? કૃપા કરીને મને વિશેષરૂપે, વિસ્તારે અને યથાક્રમે કહો।

Verse 41

मृताश्च पुरुषा विप्र स्वकर्मजनितां गतिम् । गच्छन्ति ते कथं तस्य सुतस्याश्रयमाययुः

હે વિપ્ર! મૃત પુરુષો સ્વકર્મજનિત ગતિને જ પામે છે; તો પછી તેઓ પુત્રના આશ્રયને—તેના કરેલા શ્રાદ્ધાદિ સહાયને—કેવી રીતે પ્રાપ્ત કરે છે?

Verse 42

एष नः संशयो विप्र सुमहान्हृदि संस्थितः

હે વિપ્ર! આ અતિ મહાન સંશય અમારા હૃદયમાં ઉદ્ભવીને સ્થિર થયો છે।

Verse 43

भर्तृयज्ञ उवाच । सत्यमेतन्महाभाग यत्त्वया व्याहृतं वचः । स्वकर्मार्हां गतिं यांति मृताः सर्वत्र मानवाः

ભર્તૃયજ્ઞ બોલ્યા—હે મહાભાગ! તું કહેલું વચન સત્ય છે; સર્વત્ર મનુષ્યો મૃત્યુ પામ્યા પછી પોતાના કર્મને યોગ્ય ગતિને જ પામે છે।

Verse 44

परं यथा समायांति वंशजस्याश्रयं प्रति । तथा तेऽहं प्रव क्ष्यामि न तथा संशयो भवेत्

પરંતુ તેઓ વંશજના આશ્રય પર કેવી રીતે આવે છે, તે હું તને સમજાવીશ, જેથી કોઈ સંશય ન રહે।

Verse 45

मृता यांति तथा राजन्येऽत्र केचिन्महीतले । ते जायंते न मर्त्येऽत्र यावद्वंशस्य संस्थितिः

હે રાજન! અહીં પૃથ્વી પર કેટલાક લોકો મૃત્યુ પામ્યા પછી તેવી જ સ્થિતિને જાય છે; અને જ્યાં સુધી તેમનો વંશ ટકેલો રહે, ત્યાં સુધી તેઓ મર્ત્યલોકમાં ફરી જન્મ લેતા નથી।

Verse 46

परं शुभात्मका ये च ते तिष्ठंति सुरालये । पापात्मानो नरा ये च वैवस्वतनिवासिनः

જે પરમ શુભ સ્વભાવવાળા છે તેઓ દેવાલય (સ્વર્ગ)માં નિવાસ કરે છે; અને પાપાત્મા મનુષ્યો વૈવસ્વત (યમ)ના લોકમાં વસે છે.

Verse 47

अन्यदेहं समाश्रित्य भुंजानाः कर्मणः फलम् । शुभं वा यदि वा पापं स्वयं विहितमात्मनः

તેઓ બીજું દેહ ધારણ કરીને પોતાના કર્મફળનો ભોગ કરે છે—શુભ હોય કે પાપ—જે તેમણે જાતે જ કર્યું છે.

Verse 48

यमलोके स्थितानां हि स्वर्गस्थानामपि क्षुधा । पिपासा च तथा राजंस्तेषां संजायतेऽधिका

યમલોકમાં રહેનારાઓને—અને સ્વર્ગસ્થોને પણ—ભૂખ અને તરસ થાય છે; હે રાજન, તે તેમને વધુ તીવ્ર બને છે.

Verse 49

यावन्नरत्रयं राजन्मातृतः पितृतस्तथा । तेषां च परतो ये च ते स्वकर्म शुभाशुभम् । भुंजते क्षुत्पिपासा च न तेषां जायते क्व् चित्

હે રાજન, માતૃપક્ષના તથા એ જ રીતે પિતૃપક્ષના ‘ત્રણ જન’ અને તેમની પરે જે છે, જેટલા સમય આધારરૂપે રહે—તેટલા સમય તેઓ પોતાના કર્મનું શુભાશુભ ફળ ભોગવે છે; અને તેમને ક્યાંય ભૂખ-તરસ થતી નથી.

Verse 50

तत्रापि पतनं तस्मात्स्थानाद्भवति भूमिप । वंशोच्छेदान्पुनः सर्वे निपतंति महीतले । त्रुटद्रज्जुनिबद्धं हि भांडं यद्वन्निराश्रयम्

હે ભૂમિપ, તે સ્થિતિમાંથી પણ તે સ્થાનથી પતન થાય છે. વંશચ્છેદ થતાં તેઓ બધા ફરી પૃથ્વી પર પડી જાય છે—જેમ તૂટી ગયેલી દોરીથી બાંધેલું પાત્ર આધાર વિના પડી જાય તેમ.

Verse 51

एतस्मात्कारणाद्यत्नः सन्तानाय विचक्षणैः । प्रकर्तव्यो मनुष्येंद्र वंशस्य स्थितये सदा

આ કારણથી, હે મનુષ્યેન્દ્ર, વંશની સદૈવ સ્થિરતા માટે વિવેકીઓએ સંતાનપ્રાપ્તિ માટે હંમેશાં પ્રયત્નપૂર્વક ઉદ્યમ કરવો જોઈએ।

Verse 52

अपि द्वादशधा राजन्नौरसादिसमु द्भवाः । तेषामेकतमोऽप्यत्र न दैवाज्जायते सुतः

હે રાજન, ઔરસ વગેરે કરીને પુત્રો બાર પ્રકારના કહ્યા છે; છતાં અહીં તેમામાંથી એકપણ માત્ર દૈવ (ભાગ્ય)થી જન્મતો નથી।

Verse 53

पितॄणां गुप्तये तेन स्थाप्योऽश्वत्थः समाधिना । पुत्रवत्परिपाल्यश्च निर्विशेषं नराधिप

અતએવ પિતૃઓના રક્ષણ અને કલ્યાણ માટે એકાગ્ર સંકલ્પથી અશ્વત્થની સ્થાપના કરવી જોઈએ; હે નરાધિપ, તેને પુત્ર સમાન, ભેદ વિના, પાળવું જોઈએ।

Verse 54

यावत्संधारयेद्भूमिस्तमश्वत्थं नराधिप । कृतोद्वाहं समं शम्या तावद्वंशोऽपि तिष्ठति

હે નરાધિપ, જેટલો સમય ધરતી તે અશ્વત્થને ધારણ કરે છે, તેટલો સમય વંશ પણ ટકીને રહે છે—શમ્યા સમાન દૃઢ, જાણે વિધિપૂર્વક કૃતોદ્વાહ સમ સ્થિર।

Verse 55

अश्वत्थजनका मर्त्या निपत्य जगती तले । पापामुक्ताः समायांति योनिं श्रेष्ठां शुभान्विताः

જે મર્ત્યો ધરતીતળ પર અશ્વત્થ સ્થાપી તેના ‘જનક’ બને છે, તેઓ પાપમુક્ત થઈ શુભસમન્વિત શ્રેષ્ઠ યોની (ઉત્તમ જન્મ) પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 56

एतस्मात्कारणादन्नं नित्यं देयं तथोदकम् । समुद्दिश्य पितॄन्राजन्यतस्ते तन्मयाः स्मृताः

આ કારણથી નિત્ય અન્ન તથા જળ દાન કરવું જોઈએ, પિતૃઓને ઉદ્દેશીને; હે રાજન, કારણ કે તેઓ એ જ અર્પણથી તૃપ્ત માનવામાં આવ્યા છે.

Verse 57

अदत्त्वा सलिलं सस्यं पितॄणां यो नराधिप । स्वयमश्नाति वा तोयं पिवेत्स स्यात्पितृद्रुहः । स्वर्गेऽपि च न ते तोयं लभंते नान्नमेव च

હે નરાધિપ! જે પિતૃઓને પહેલાં જળ અને અન્ન અર્પણ કર્યા વિના પોતે ખાય કે પાણી પીવે, તે પિતૃદ્રોહી બને છે. એવા લોકો સ્વર્ગમાં પણ ન જળ પામે, ન અન્ન।

Verse 58

न दत्तं वंशजैर्मर्त्यैश्चेद्व्यथां यांति दारुणाम् । क्षुत्पिपासासमुद्भूतां तस्मात्संतर्पयेत्पितॄन्

જો મર્ત્ય વંશજો અર્પણ ન કરે, તો પિતૃઓ ભૂખ-તરસથી ઉત્પન્ન ભયંકર વ્યથા ભોગવે છે; તેથી પિતૃઓને સંતર્પિત (તર્પણ) કરવું જોઈએ.

Verse 59

नित्यं शक्त्या नरो राजन्पयोऽन्नैश्च पृथग्विधैः । तथान्यैर्वस्त्रनैवेद्यैः पुष्पगन्धानुलेपनैः

હે રાજન! મનુષ્યે પોતાની શક્તિ પ્રમાણે નિત્ય દૂધ અને વિવિધ અન્નથી, તેમજ વસ્ત્ર, નૈવેદ્ય, પુષ્પ, સુગંધ અને અનુલેપન વગેરે અર્પણોથી (પિતૃઓનું) સન્માન કરવું જોઈએ.

Verse 60

पितृमेधादिभिः पुण्यैः श्राद्धैरुच्चावचैरपि । तर्पितास्ते प्रयच्छंति कामानिष्टान्हृदि स्थितान् । त्रिवर्गं च महाराज पितरः श्राद्धतर्पिताः

પિતૃમેધ વગેરે પુણ્યકર્મો તથા સામાન્ય-વિશેષ એવા વિવિધ શ્રાદ્ધોથી તૃપ્ત થયેલા પિતૃઓ હૃદયમાં રહેલી ઇચ્છિત કામનાઓ આપે છે. હે મહારાજ! શ્રાદ્ધથી પ્રસન્ન પિતૃઓ ધર્મ-અર્થ-કામ—ત્રિવર્ગ પણ પ્રદાન કરે છે.

Verse 61

तर्पयंति न ये पापाः स्वपितॄन्नित्यशो नृप । पशवस्ते सदा ज्ञेया द्विपदाः शृंगवर्जिताः

હે નૃપ! જે પાપી લોકો નિત્ય પોતાના પિતૃઓને તર્પણથી તૃપ્ત કરતા નથી, તેઓ સદા પશુ સમાન ગણવા—દ્વિપદ, પરંતુ શૃંગવિહિન।

Verse 215

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये श्राद्धकल्पे श्राद्धावश्यकताकारणवर्णनंनाम पञ्चदशोत्तरद्विशततमो ऽध्यायः

આ રીતે શ્રીસ્કંદ મહાપુરાણની એકાશીતિ સહસ્ર શ્લોકોની સંહિતાના ષષ્ઠ નાગરખંડમાં, હાટકેશ્વરક્ષેત્રમાહાત્મ્યના શ્રાદ્ધકલ્પમાં ‘શ્રાદ્ધાવશ્યકતાકારણવર્ણન’ નામનો દ્વિશત પંદરમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।