Adhyaya 233

Verse 1

ऋषय ऊचुः । सूत सूत महाभाग श्रोतुमिच्छामहे वयम् । चातुर्मास्यव्रतानां हि त्वत्तो माहात्म्यविस्तरम्

ઋષિઓએ કહ્યું—હે સૂત, હે મહાભાગ! ચાતુર્માસ્ય વ્રતોનું મહાત્મ્ય અમે આપથી વિસ્તૃત રીતે સાંભળવા ઇચ્છીએ છીએ।

Verse 2

तदस्माकं महाभाग कृपां कृत्वाऽधुना वद । त्वद्वचोऽमृतपानेन भूयः श्रद्धाभिवर्धते

અતએવ, હે મહાભાગ! અમ પર કૃપા કરીને હવે કહો; આપના વચનામૃતનું પાન કરવાથી અમારી શ્રદ્ધા વધુ ને વધુ વધે છે।

Verse 3

सूत उवाच । शृणुध्वं मुनयः सर्वे चातुर्मास्यव्रतोद्भवम् । माहात्म्यं विस्तरेणैव कथयिष्यामि वोऽग्रतः

સૂતજી બોલ્યા—હે સર્વ મુનિઓ! ચાતુર્માસ્ય વ્રતનો ઉદ્ભવ સાંભળો. તેનું માહાત્મ્ય હું તમારા સમક્ષ વિસ્તારે કહેશ.

Verse 4

पुरा ब्रह्ममुखाच्छ्रुत्वा नानाव्रतविधानकम् । नारदः परिपप्रच्छ भूयो ब्रह्माणमादरात्

પૂર્વે બ્રહ્માના મુખેથી વિવિધ વ્રતવિધાનો સાંભળી, નારદે ફરી આદરપૂર્વક બ્રહ્માને પ્રશ્ન કર્યો.

Verse 5

नारद उवाच । देवदेव महाभाग व्रतानि सुबहून्यपि । श्रुतानि त्वन्मुखाद्ब्रह्मन्न तृप्तिमधिगच्छति

નારદ બોલ્યા—હે દેવદેવ! હે મહાભાગ બ્રહ્મન! તમારા મુખેથી અનેક વ્રતો સાંભળ્યા છતાં મારું મન તૃપ્તિ પામતું નથી.

Verse 6

अधुना श्रोतुमिच्छामि चातुर्मास्यव्रतं शुभम्

હવે હું શુભ ચાતુર્માસ્ય વ્રત સાંભળવા ઇચ્છું છું.

Verse 7

ब्रह्मोवाच । शृणु देवमुने मत्तश्चातुर्मास्यव्रतं शुभम् । यच्छ्रुत्वा भारते खंडे नृणां मुक्तिर्न दुर्लभा

બ્રહ્મા બોલ્યા—હે દેવમુને! મારી પાસેથી શુભ ચાતુર્માસ્ય વ્રત સાંભળો. ભારતખંડમાં તેને સાંભળવાથી મનુષ્યોને મુક્તિ દુર્લભ રહેતી નથી.

Verse 8

मुक्तिप्रदोऽयं भगवान्संसारोत्तारकारणम् । यस्य स्मरणमात्रेण सर्वपापैः प्रमुच्यते

આ ભગવાન મુક્તિપ્રદ છે અને સંસારથી પાર ઉતારવાના કારણરૂપ છે. જેમનું માત્ર સ્મરણ કરતાં જ સર્વ પાપોથી મુક્તિ મળે છે.

Verse 9

मानुष्ये दुर्लभं लोके तत्राऽपि च कुलीनता । तत्रापि सदयत्वं च तत्र सत्संगमः शुभः

આ જગતમાં માનવજન્મ દુર્લભ છે; તેમાં પણ કુલીનતા દુર્લભ. તેનાથી પણ દયાભાવ દુર્લભ, અને એ દયામાં સજ્જનોનો શુભ સત્સંગ પરમ આશીર્વાદ છે.

Verse 10

सत्संगमो न यत्रास्ति विष्णुभक्तिर्व्रतानि च । चातुर्मास्ये विशेषेण विष्णुव्रतकरः शुभः

જ્યાં સત્સંગ નથી, ત્યાં વિષ્ણુભક્તિ અને વ્રતોનું સાચું આચરણ જન્મતું નથી. ખાસ કરીને ચાતુર્માસ્યમાં વિષ્ણુવ્રત કરનાર શુભ અને ધન્ય બને છે.

Verse 11

चातुर्मास्येऽव्रती यस्तु तस्य पुण्यं निरर्थकम् । सर्वतीर्थानि दानानि पुण्यान्यायतनानि च

ચાતુર્માસ્યમાં જે વ્રત રાખતો નથી, તેનું પુણ્ય નિષ્ફળ બને છે. તેના માટે સર્વ તીર્થો, દાનો અને અન્ય પુણ્યસ્થાનોના ફળ પણ વ્યર્થ થાય છે.

Verse 12

विष्णुमाश्रित्य तिष्ठंति चातुर्मास्ये समागते । सुपुष्टेनापि देहेन जीवितं तस्य शोभनम्

ચાતુર્માસ્ય આવે ત્યારે જે વિષ્ણુનો આશ્રય લઈને સ્થિર રહે છે, તેમનું જ જીવન સાચે શોભન છે—દેહ કેટલો પણ સુપોષિત હોય તોય.

Verse 13

चातुर्मास्ये समायाते हरिं यः प्रणमेद्बुधः । कृतार्थास्तस्य विबुधा यावज्जीवं वरप्रदाः

ચાતુર્માસ્ય આવી પહોંચે ત્યારે જે બુદ્ધિમાન હરિને પ્રણામ કરે છે, તેના પ્રત્યે દેવગણ કૃતાર્થ બની જીવનભર વરદાન આપે છે।

Verse 14

संप्राप्य मानुषं जन्म चातुर्मास्यपराङ्मुखः । तस्य पापशतान्याहुर्देहस्थानि न संशयः

માનવ જન્મ મેળવી જે ચાતુર્માસ્ય-વ્રતથી વિમુખ રહે છે, તેના દેહમાં સૈકડો પાપો વસે છે—એમાં સંશય નથી।

Verse 15

मानुष्यं दुर्लभं लोके हरिभक्तिश्च दुर्लभा । चातुर्मास्ये विशेषेण सुप्ते देवे जनार्दने

લોકમાં માનવ જન્મ દુર્લભ છે અને હરિભક્તિ પણ દુર્લભ—વિશેષ કરીને ચાતુર્માસ્યમાં, જ્યારે દેવ જનાર્દન યોગનિદ્રામાં હોય છે।

Verse 16

चातुर्मास्ये नरः स्नानं प्रातरेव समाचरेत् । सर्वक्रतुफलं प्राप्य देववद्दिवि मोदते

ચાતુર્માસ્યમાં મનુષ્યે પ્રાતઃકાળે જ સ્નાન કરવું જોઈએ; સર્વ યજ્ઞફળ મેળવી તે સ્વર્ગમાં દેવ સમ આનંદ કરે છે।

Verse 17

चातुर्मास्ये तु यः स्नानं कुर्यात्सिद्धिमवाप्नुयात् । तथा निर्झरणे स्नाति तडागे कूपिकासु च

ચાતુર્માસ્યમાં જે સ્નાન કરે છે તે સિદ્ધિ પામે છે; ઝરણાની ધારામાં, તળાવમાં કે કૂવામાં સ્નાન કરવાથી પણ એ જ ફળ મળે છે।

Verse 18

तस्य पापसहस्राणि विलयं यांति तत्क्षणात् । पुष्करे च प्रयागे वा यत्र क्वापि महाजले । चातुर्मास्येषु यः स्नाति पुण्यसंख्या न विद्यते

તેના હજારો પાપો તે જ ક્ષણે નાશ પામે છે. પુષ્કરમાં, પ્રયાગમાં અથવા ક્યાંય પણ મહાજળમાં—ચાતુર્માસમાં જે સ્નાન કરે છે, તેના પુણ્યની ગણતરી નથી.

Verse 19

रेवायां भास्करक्षेत्रे प्राच्यां सागरसंगमे । एकाहमपि यः स्नातश्चातुर्मास्ये न दोषभाक्

રેવા (નર્મદા)માં ભાસ્કરક્ષેત્રે, પૂર્વ દિશાના સાગરસંગમે—ચાતુર્માસમાં જે એક દિવસ પણ સ્નાન કરે છે, તે દોષનો ભાગી બનતો નથી.

Verse 20

दिनत्रयं च यः स्नाति नर्मदायां समाहितः । सुप्ते देवे जगन्नाथे पापं याति सहस्रधा

જગન્નાથ દેવ દૈવી નિદ્રામાં હોય ત્યારે, નર્મદામાં એકાગ્ર મનથી જે ત્રણ દિવસ સ્નાન કરે છે, તેનું પાપ સહસ્રગણું નાશ પામે છે.

Verse 21

पक्षमेकं तु यः स्नाति गोदावर्यां दिनोदये । स भित्त्वा कर्मजं देहं याति विष्णोः सलोकताम्

ગોદાવરીમાં સૂર્યોદય સમયે જે પૂર્ણ પખવાડિયું સ્નાન કરે છે, તે કર્મજન્ય દેહબંધન ભેદીને વિષ્ણુલોકમાં નિવાસ પામે છે.

Verse 22

तिलोदकेन यः स्नाति तथा चैवामलोदकैः । बिल्वपत्रोदकैश्चैव चातुर्मास्ये न दोषभाक्

જે તિલજળથી, તેમજ આમળાજળથી અને બિલ્વપત્રજળથી પણ સ્નાન કરે છે, તે ચાતુર્માસમાં દોષનો ભાગી બનતો નથી.

Verse 23

गंगां स्मरति यो नित्यमुदपात्रसमीपतः । तद्गांगेयं जलं जातं तेन स्नानं समाचरेत्

જે વ્યક્તિ રોજ પાણીના પાત્રની નજીક રહી ગંગાનું સ્મરણ કરે છે, તેનું તે પાણી ‘ગંગાજળ’ બની જાય છે; તે જળથી વિધિપૂર્વક સ્નાન કરવું જોઈએ.

Verse 24

गंगाऽपि देवदेवस्य चरणांगुष्ठवाहिनी । पापघ्नी सा सदा प्रोक्ता चातुर्मास्ये विशेषतः

ગંગા પણ દેવોના દેવના ચરણના અંગૂઠેથી વહેતી ધારા છે; તે સદા પાપનાશિની કહેવાય છે—ખાસ કરીને ચાતુર્માસ્યમાં.

Verse 25

यतः पापसहस्राणि विष्णुर्दहति संस्मृतः । तस्मात्पादोदकं शीर्षे चातुर्मास्ये धृतं शिवम्

કારણ કે વિષ્ણુનું સ્મરણ કરતાં તે હજારો પાપોને દહન કરે છે; તેથી ચાતુર્માસ્યમાં તેમના પાદોદકને મસ્તક પર ધારણ કરવું શુભ અને હિતકારી છે.

Verse 26

चातुर्मास्ये जलगतो देवो नारायणो भवेत् । सर्वतीर्थाधिकं स्नानं विष्णुतेजोंशसंगतम्

ચાતુર્માસ્યમાં દેવ નારાયણ જળમાં અંતર્નિહિત રહે છે; તેથી તે સમયે સ્નાન સર્વ તીર્થોથી અધિક છે, કારણ કે તે વિષ્ણુ-તેજના અંશથી યુક્ત છે.

Verse 27

स्नानं दशविधं कार्यं विष्णुनाम महाफलम् । सुप्ते देवे विशेषेण नरो देवत्वमाप्नुयात्

વિષ્ણુના નામો સાથે દશવિધ સ્નાન કરવું જોઈએ, તે મહાફળ આપનારું છે; ખાસ કરીને દેવ યોગનિદ્રામાં હોય ત્યારે મનુષ્ય દેવત્વ પ્રાપ્ત કરી શકે છે.

Verse 28

विना स्नानं तु यत्कर्म पुण्यकार्यमयं शुभम् । क्रियते निष्फलं ब्रह्मंस्तत्प्रगृह्णंति राक्षसाः

હે બ્રાહ્મણ! સ્નાન વિના કરેલું જે કોઈ શુભ, પુણ્યકારક કર્મ હોય તે નિષ્ફળ બને છે; તેનું પુણ્ય રાક્ષસો ઝૂંટી લે છે.

Verse 29

स्नानेन सत्यमाप्नोति स्नानं धर्मः सनातनः । धर्मान्मोक्षफलं प्राप्य पुनर्नैवावसीदति

પવિત્ર સ્નાનથી સત્ય પ્રાપ્ત થાય છે; સ્નાન સનાતન ધર્મ છે. આ ધર્મથી મોક્ષફળ મેળવી લીધા પછી મનુષ્ય ફરી કદી પતનમાં પડતો નથી.

Verse 31

कृतस्नानस्य च हरिर्देहमाश्रित्य तिष्ठति । सर्वक्रियाकलापेषु संपूर्ण फलदो भवेत्

જેને પવિત્ર સ્નાન કર્યું છે, તેના દેહમાં આશ્રય લઈને હરિ નિવાસ કરે છે; અને સર્વ ક્રિયાકલાપોમાં તેઓ સંપૂર્ણ ફળ આપનાર બને છે.

Verse 32

सर्वपापविनाशाय देवता तोषणाय च । चातुर्मास्ये जलस्नानं सर्वपापक्षयावहम्

સર્વ પાપોના નાશ અને દેવતાઓની તૃપ્તિ માટે ચાતુર્માસ્યમાં જળસ્નાન કરવું જોઈએ; તે સર્વ પાપક્ષય કરનાર છે.

Verse 33

निशायां चैव न स्नायात्संध्यायां ग्रहणं विना । उष्णोदकेन न स्नानं रात्रौ शुद्धिर्न जायते

રાત્રે સ્નાન ન કરવું, તેમજ સંધ્યાકાળે પણ—ગ્રહણ વિના નહીં. ગરમ પાણીથી પણ સ્નાન ન કરવું; રાત્રે (એ રીતે) સ્નાનથી શુદ્ધિ થતી નથી.

Verse 34

भानुसंदर्शनाच्छुद्धिर्विहिता सर्वकर्मसु । चातुर्मास्ये विशेषेण जलशुद्धिस्तु भाविनी

સર્વ કર્મોમાં સૂર્યદર્શનથી શુદ્ધિનું વિધાન છે; અને ચાતુર્માસમાં વિશેષ કરીને જળશુદ્ધિ અત્યંત ફળદાયી થાય છે।

Verse 36

नारायणाग्रतः स्नानं क्षेत्र तीर्थनदीषु च । यः करोति विशुद्धात्मा चातुर्मास्ये विशेषतः

જે વિશુદ્ધ આત્માથી નારાયણના સમક્ષ—પવિત્ર ક્ષેત્રો, તીર્થો અને નદીઓમાં—વિશેષ કરીને ચાતુર્માસમાં સ્નાન કરે છે, તે સ્તુત્ય છે।

Verse 233

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये शेषशाय्युपाख्याने चातुर्मास्यमाहात्म्ये ब्रह्मनारदसंवादे गंगोदकस्नानफलमाहात्म्यवर्णनंनाम त्रयस्त्रिंशदुत्तरद्विशततमोऽध्यायः

આ રીતે શ્રી સ્કંદ મહાપુરાણની એકાશીતિસાહસ્રી સંહિતામાં, છઠ્ઠા નાગરખંડમાં, હાટકેશ્વરક્ષેત્રમાહાત્મ્યના શેષશાયી ઉપાખ્યાન, ચાતુર્માસ્યમાહાત્મ્ય તથા બ્રહ્મા-નારદ સંવાદમાં ‘ગંગોદકસ્નાનફલમાહાત્મ્યવર્ણન’ નામનો ૨૩૩મો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।

Verse 358

अशक्त्या तु शरीरस्य भस्मस्नानेन शुध्यति । मंत्रस्नानेन विप्रेंद्र विष्णुपादोदकेन वा

શરીર અશક્ત હોય તો ભસ્મસ્નાનથી શુદ્ધિ થાય છે; અથવા, હે વિપ્રેન્દ્ર, મંત્રસ્નાનથી કે વિષ્ણુપાદોદકથી પણ શુદ્ધિ પ્રાપ્ત થાય છે।