Adhyaya 73

Verse 1

। सूत उवाच । एवं ते कौरवाः सर्वे पांडोः पुत्राश्च शालिनः । तस्मात्स्थानात्ततो जग्मुर्यत्र द्वारवती पुरी

સૂત બોલ્યા—આ રીતે બધા કૌરવો અને પાંડુના તેજસ્વી પુત્રો તે સ્થાનથી નીકળ્યા, જ્યાં દ્વારવતી નગરી સ્થિત છે।

Verse 2

तत्र गत्वा विवाहं तु चक्रुः संहृष्टमानसाः । दुर्योधनस्य भूपस्य भानुमत्या समं तदा

ત્યાં પહોંચી આનંદિત મનથી તેમણે ત્યારે રાજા દુર્યોધનનો ભાનુમતી સાથે વિવાહ કર્યો।

Verse 3

नानावादित्रघोषेण वेदध्वनियुतेन च । गीतैर्मनोहरैः पाठैर्बन्दिनां च सहस्रशः

નાનાવિધ વાદ્યોના ઘોષ સાથે, વેદમંત્રોના ધ્વનિથી યુક્ત, મનોહર ગીતો અને પાઠો સાથે, તથા હજારો બંદીજન (સ્તુતિકાર) સાથે—

Verse 4

एवं महोत्सवो जज्ञे तत्र यावद्दिनाष्टकम् । यादवानां कुरूणां च मिलितानां परस्परम्

આ રીતે ત્યાં આઠ દિવસ સુધી મહામહોત્સવ થયો. યાદવો અને કુરુઓ પરસ્પર સૌહાર્દથી મળી એકત્ર થયા.

Verse 5

कृतार्थास्तत्र संजाताः सूतमागध बन्दिनः । चारणा ब्राह्मणेंद्राश्च तथान्येऽपि च तार्किकाः

ત્યાં સૂત, માગધ અને બંદિન જેવા કીર્તિગાયક કૃતાર્થ થયા. ચാരണો, બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠો તથા અન્ય તાર્કિકો પણ તૃપ્ત થયા.

Verse 6

ततस्तु नवमे प्राप्ते दिवसे कुरुपांडवाः । भीष्माद्याः पुंडरीकाक्षमिदमूचुः ससौहृ दम्

પછી નવમો દિવસ આવતા, ભીષ્મ આદિ સહિત કુરુ અને પાંડવોએ સ્નેહસભર ભાવથી પુન્ડરીકાક્ષને આ વચન કહ્યાં.

Verse 7

न वयं पुंडरीकाक्ष तव रामस्य चाश्रयम् । कथंचित्त्यक्तुमिच्छामः स्नेहपाशनियंत्रिताः

હે પુન્ડરીકાક્ષ! અમે તારા અને રામના આશ્રયને કોઈ રીતે પણ છોડવા ઇચ્છતા નથી; સ્નેહના પાશથી બંધાયેલા છીએ.

Verse 8

तथापि च प्रगन्तव्यं स्वपुरं प्रति माध व । बलभद्रसमायुक्तस्तस्मान्नः कुरु मोक्षणम्

તથાપિ, હે માધવ! તારે બલભદ્ર સાથે પોતાના નગર તરફ જવું છે; તેથી અમને પણ વિદાય આપી પ્રસ્થાનની મંજૂરી આપો.

Verse 9

विष्णुरुवाच । न तावद्वत्सरो जातो न मासः पक्ष एव च । स्थितानामत्र युष्माकं तत्किमौत्सुक्यमागतम्

વિષ્ણુએ કહ્યું—તમારે અહીં રહેતાં હજી ન તો વર્ષ પૂરું થયું છે, ન મહિનો, ન પખવાડિયો પણ. તો પછી તમામાં આવી ઉતાવળ અને ઉત્સુકતા કેમ ઉપજી છે?

Verse 10

तस्मादत्रैव तिष्ठामः सहिताः कुरुपांडवाः । यूयं वयं विनोदेन मृगयाक्षोद्भवेन च

અતએવ કુરુ અને પાંડવ આપણે સૌ સાથે અહીં જ રહીએ. તમે અને અમે મળીને વિનોદથી, તેમજ મૃગયા પરથી ઊપજતા પરિશ્રમ સાથે, સમય વિતાવીએ.

Verse 11

शस्त्रशिक्षाक्रियाभिश्च दमनेन च दन्तिनाम् । तथाभिवांछितैरन्यैः स्नेहोऽस्ति यदि वो मयि

શસ્ત્રશિક્ષાના અભ્યાસોથી, હાથીઓના દમનથી, તેમજ તમે ઇચ્છો તેવા અન્ય ક્રીડા-વિહારોથી—જો તમારે મારા પ્રત્યે સ્નેહ હોય તો.

Verse 12

भीष्म उवाच । उपपन्नमिदं विष्णो यत्त्वया व्याहृतं वचः । परं शृणुष्व मे वाक्यं यदर्थं ह्युत्सुका वयम्

ભીષ્મે કહ્યું—હે વિષ્ણો! તમે ઉચ્ચારેલું વચન સર્વથા યોગ્ય છે. હવે મારું વચન સાંભળો—જે કારણે અમે ખરેખર ઉત્સુક છીએ.

Verse 13

आनर्तविषयेऽस्माभिरागच्छद्भिस्तवांतिकम् । दृष्टमत्यद्भुतं क्षेत्रं हाटकेश्वरजं महत् । तत्र लिंगानि दृष्टानि भूपतीनां महात्मनाम्

આનર્ત પ્રદેશમાં આપના સાન્નિધ્યે આવતાં અમે હાટકેશ્વર સાથે સંકળાયેલું અતિ અદ્ભુત અને મહાન ક્ષેત્ર જોયું. ત્યાં મહાત્મા રાજાઓ દ્વારા પ્રતિષ્ઠિત લિંગોના દર્શન થયા.

Verse 14

सूर्यचन्द्रान्वयोत्थानामन्येषां च महात्मनाम्

સૂર્યવંશ અને ચંદ્રવંશમાંથી ઉત્પન્ન અન્ય મહાત્મા નરેશોના પણ (ત્યાં) લિંગો છે।

Verse 15

देवानां दानवानां च मुनीनां च विशेषतः । साकाराणि सुतेजांसि नानाप्रासादभोजि च

ત્યાં વિશેષ કરીને દેવો, દાનવો અને મુનિઓનાં સાકાર, અતિ તેજસ્વી દિવ્ય પ્રકટ સ્વરૂપો છે, જે નાનાવિધ પ્રાસાદસદૃશ દેવાલયોથી યુક્ત છે।

Verse 16

ततश्च कुरुमुख्यानां पांडवानां च माधव । लिंगसंस्थापनार्थाय तत्र जाता मतिर्दृढा

ત્યારબાદ, હે માધવ! કુરુઓના અગ્રગણ્ય અને પાંડવોમાં ત્યાં શિવલિંગ સ્થાપન માટે દૃઢ સંકલ્પ ઉત્પન્ન થયો।

Verse 17

ते वयं तत्र गत्वाशु यथाशक्त्या यथेच्छया । लिंगानि स्थापयिष्यामः स्वानिस्वानि पृथक्पृथक्

અતએવ અમે ત્વરિત ત્યાં જઈ, પોતાની પોતાની શક્તિ અને હૃદયની ઇચ્છા મુજબ, અલગ અલગ રીતે પોતાના પોતાના લિંગ સ્થાપીશું।

Verse 18

एतस्मात्कारणात्तूर्णं चलिता वयमच्युत । न वयं तव संगस्य तृप्यामोऽब्दशतैरपि

આ કારણથી, હે અચ્યુત! અમે તત્કાળ પ્રસ્થાન કર્યું છે; છતાં સો સો વર્ષોમાં પણ તમારા સંગથી અમે તૃપ્ત થાઈ શકતા નથી।

Verse 19

तस्मादाज्ञापयस्वाद्य कृत्वा चित्तं दृढं विभो । भूयोऽप्यत्रागमिष्यामस्तव दर्शनलालसाः

અતઃ હે વિભો, આજે દૃઢચિત્ત થઈ તમારી આજ્ઞા આપો. તમારા દર્શન-આશીર્વાદની લાલસાથી અમે ફરી અહીં આવીશું.

Verse 20

श्रीभगवानुवाच । अहं जानामि तत्क्षेत्रं सुपुण्यं पापनाशनम् । तापसैः कीर्तितं नित्यं ममान्यैस्तीर्थयात्रिकैः

શ્રીભગવાન બોલ્યા—હું તે ક્ષેત્ર જાણું છું; તે અતિપુણ્યદાયક અને પાપનાશક છે. તપસ્વીઓ તથા અન્ય તીર્થયાત્રીઓ તેને નિત્ય કીર્તે છે.

Verse 21

तस्मात्तत्र समेष्यामो युष्माभिः सहिता वयम् । लिंग संस्थापनार्थाय क्षेत्रदर्शनवांछया

અતઃ અમે તમારાં સહીત ત્યાં જઈશું—લિંગની સ્થાપના માટે અને તે પવિત્ર ક્ષેત્રના દર્શનની ઇચ્છાથી.

Verse 22

सूत उवाच । तच्छुत्वा कौरवाः सर्वे परं हर्षमुपागताः । तथा पांडुसुताश्चैव ये चान्ये तत्र पार्थिवाः

સૂત બોલ્યા—તે સાંભળીને બધા કૌરવો પરમ હર્ષથી ભરાઈ ગયા; તેમજ પાંડુના પુત્રો અને ત્યાં હાજર અન્ય રાજાઓ પણ.

Verse 23

ते तु संप्रस्थिताः सर्वे मिलिताः कुरुपांडवाः । गजवाजिविमर्देन कम्पयन्तो वसुन्धराम्

પછી બધા પ્રસ્થાન કર્યા—કુરુ અને પાંડવ એકત્ર થઈ—હાથી-ઘોડાંના ગર્જનભર્યા દબાણથી ધરતીને કંપાવતા.

Verse 24

अथ तत्क्षेत्रमासाद्य दूरे कृत्वा निवेशनम् । कौरवा यादवा मुख्याश्चमत्कारपुरं गताः

પછી તે પવિત્ર ક્ષેત્રે પહોંચી, દૂર નિવાસસ્થાન ગોઠવી, કૌરવ અને યાદવના મુખ્ય પુરુષો ચમત્કારપુરે ગયા।

Verse 25

तत्र सर्वान्समाहूय ब्राह्मणान्विनयान्विताः । प्रोचुर्दत्त्वा विचित्राणि भूषणाच्छादनानि च

ત્યાં વિનયપૂર્વક તેમણે સર્વ બ્રાહ્મણોને બોલાવ્યા; અને વિચિત્ર આભૂષણો તથા વસ્ત્રો અર્પણ કરીને તેમને કહ્યું।

Verse 26

वयं सर्वेऽत्र वांछामो लिगसंस्थापनक्रियाम् । कर्तुं प्रासादमुख्यानां पृथक्त्वेन स्वशक्तितः

અમે સૌ અહીં શિવલિંગ-સ્થાપનની ક્રિયા કરવી ઇચ્છીએ છીએ; અને પોતાની પોતાની શક્તિ મુજબ અલગ અલગ શ્રેષ્ઠ પ્રાસાદો/મંદિરોની વ્યવસ્થા કરવી ઇચ્છીએ છીએ।

Verse 27

तस्मात्कृत्वा प्रसादं नो दयां च द्विजसत्तमाः । आज्ञापयत शीघ्रं हि येन कर्म प्रवर्तते

અતએવ, હે દ્વિજશ્રેષ્ઠો, અમારે પર પ્રસન્ન થઈ કૃપા કરો; અને આ પવિત્ર કર્મ શરૂ થાય તે માટે શીઘ્ર આજ્ઞા આપો।

Verse 28

भविष्यथ तथा यूयं होतारः सर्वकर्मसु । न चान्यो ब्राह्मणो बाह्यो यद्यपि स्याद्बृहस्पतिः

તેમજ, સર્વ કર્મોમાં તમે જ હોતાર (પુરોહિત) રહેશો; બહારનો કોઈ અન્ય બ્રાહ્મણ જોડાશે નહીં—ભલે તે બૃહસ્પતિ સમાન હોય તોય।

Verse 29

यतोऽस्माभिः श्रुता वार्ता कीर्त्यमाना पुरातनी । विष्णुना तस्य राजर्षेः प्रेतश्राद्धसमुद्भवा

અમે એક પ્રાચીન વાર્તા સાંભળી છે, જે આજેય કીર્તિત થાય છે—વિષ્ણુની આજ્ઞાથી તે રાજર્ષિના પ્રેત-શ્રાદ્ધનો પ્રસંગ ઉપજ્યો હતો.

Verse 30

यथा तेन कृतं श्राद्धं पितुः प्रेतस्य यत्नतः । ब्राह्मणानां पुरोऽन्येषां यथोक्तानामपि द्विजाः

તેણે પ્રેત-સ્થિતિમાં રહેલા પોતાના પિતાનું શ્રાદ્ધ કેવી રીતે અત્યંત પ્રયત્નપૂર્વક કર્યું—બ્રાહ્મણોની સમક્ષ અને શાસ્ત્રોક્ત રીતે નિયુક્ત અન્ય દ્વિજોની હાજરીમાં, યથાવિધિ.

Verse 31

यथोक्तविधिना तीर्थे नागानां पंचमीदिने । श्रावणे मासि नो मुक्तः पिता तस्य तथापि सः

શ્રાવણ માસની નાગપંચમીના દિવસે આ તીર્થમાં શાસ્ત્રોક્ત વિધિથી કર્યાં છતાં—તેનો પિતા તેમ છતાં મુક્ત ન થયો, હે દ્વિજોઃ.

Verse 32

प्रेतत्वात्सर्पदोषेण संजाता द्विजसत्तमाः । देवशर्मपुरो यावत्तत्कृतं श्राद्धमादरात् । तावत्पिता विनिर्मुक्तः प्रेतत्वाद्दारुणाद्द्विजाः

હે દ્વિજશ્રેષ્ઠો, સર્પ-દોષના કારણે પ્રેતત્વ ઉત્પન્ન થયું હતું. પરંતુ દેવશર્માની સમક્ષ જ્યારે તે શ્રાદ્ધ આદરપૂર્વક કરવામાં આવ્યું, ત્યારે તેનો પિતા તે ભયંકર પ્રેત-અવસ્થાથી મુક્ત થયો, હે દ્વિજોઃ.

Verse 33

यदत्र क्रियते किंचित्कर्म धर्म्यं द्विजोत्तमाः । तद्बाह्यं च भवेद्व्यर्थमेतद्विद्मः स्फुटं वयम्

હે દ્વિજોત્તમો, અહીં કરવામાં આવતું કોઈપણ ધર્મ્ય કર્મ ફળદાયક બને છે; પરંતુ આ પવિત્ર પરિસર બહાર કરેલું વ્યર્થ થાય છે—આ અમે સ્પષ્ટ જાણીએ છીએ.

Verse 34

प्रार्थयामो विशेषेण तेन दैन्यं समागताः । प्रसादः क्रियतां तस्मादाज्ञां यच्छत मा चिरम्

અમે વિશેષરૂપે આપને પ્રાર્થના કરીએ છીએ; તે કારણથી જ અમે દૈન્યમાં આવી પડ્યા છીએ. તેથી કૃપા કરીને પ્રસન્ન થાઓ અને આજ્ઞા આપો—વિલંબ ન કરો।

Verse 35

सूत उवाच । तेषां तद्वचनं श्रुत्वा ब्राह्मणास्ते परस्परम् । मन्त्रं चक्रुस्तदर्थं हि किं कृतं सुकृतं भवेत्

સૂત બોલ્યા—તેમનું વચન સાંભળી તે બ્રાહ્મણો પરસ્પર ચર્ચા કરવા લાગ્યા અને તે વિષયમાં વિચાર કર્યો—કયું કાર્ય કરવાથી સાચું સુકૃત બને?

Verse 36

एके प्रोचुर्न दास्यामः प्रासादार्थं वसुन्धराम् । एतेषामपि चैकस्य तस्माद्गच्छंतु सत्वरम्

કેટલાએ કહ્યું—“પ્રાસાદ માટે અમે જમીન આપશું નહીં. તેથી એ લોકો આમાંથી કોઈ એક પાસે ત્વરિત જઈ જાય.”

Verse 37

पंचक्रोशप्रमाणेन क्षेत्रमेतद्व्यवस्थितम् । पूर्वेषामपि देवानां प्रासादैस्तत्समावृतम्

આ ક્ષેત્ર પાંચ ક્રોશના પ્રમાણમાં સ્થાપિત છે, અને પ્રાચીન દેવતાઓના પ્રાસાદોથી પણ તે સર્વત્ર આવૃત છે.

Verse 38

अन्ये प्रोचुर्धनोमत्ता यूयं च सुखमाश्रिताः । दारिद्यार्तिं न जानीथ ब्रूथ तेन भृशं वचः

બીજાઓએ કહ્યું—“તમે ધનના મદમાં મત્ત છો અને સુખથી રહો છો; ગરીબીની પીડા તમે જાણતા નથી, તેથી આવા કઠોર વચનો બોલો છો.”

Verse 39

तस्माद्वयं प्रदास्याम एतेषां हि वसु न्धराम् । अर्थसिद्धिर्भवेद्येन भूषा स्थानस्य जायते

અતએવ અમે તેમને ભૂમિ દાન કરીશું; તેથી તેમનો હેતુ સિદ્ધ થશે અને તેમના કાર્યથી આ પવિત્ર સ્થાનની શોભા (મહિમા) વધશે।

Verse 40

तथान्ये मध्यमाः प्रोचुर्यत्र साक्षाज्जनार्दनः । स्वयं प्रार्थयते भूमिं तत्कस्मान्न प्रदीयते

પછી કેટલાકે મધ્યમ માર્ગ લઈને કહ્યું—જ્યાં સాక్షાત્ જનાર્દન સ્વયં ભૂમિ માગે છે, ત્યાં તે કેમ ન આપવી?

Verse 41

तस्माद्यत्र समायाताः कुरुपांडवयादवाः । प्राधान्येन प्रकुर्वंतु प्रासादांस्तेन चापरे

અતએવ જ્યાં કુરુ, પાંડવ અને યાદવો એકત્ર થયા છે, ત્યાં તેઓ મુખ્યત્વે પ્રાસાદો (મંદિરો) બાંધે—અને અન્ય લોકો પણ તે મુજબ અનુસરે।

Verse 42

याचते यत्र गांगेयः स्वयमेव तथा परः । धृतराष्ट्रः सपुत्रश्च पांडवाश्च महाबलाः । लिंगसंस्थापनार्थाय निषेधस्तत्र नार्हति

જ્યાં ગાંગેય (ભીષ્મ) સ્વયં તથા અન્ય—પુત્રો સહિત ધૃતરાષ્ટ્ર અને મહાબલી પાંડવો—શિવલિંગ સ્થાપનાર્થે પ્રાર્થના કરે છે, ત્યાં વિરોધ કરવો યોગ્ય નથી।

Verse 43

तेषां तद्वचनं श्रुत्वा प्रतिपन्नं द्विजोत्तमैः । निर्धनैः सधनैश्चापि सस्पृहैर्निःस्पृहैरपि

તેમના વચનો સાંભળીને શ્રેષ્ઠ દ્વિજોએ તે નિર્ણય સ્વીકાર્યો—ગરીબ અને ધનવાન, ઇચ્છાવાળા અને નિષ્કામ—બધાએ સમાન રીતે।

Verse 44

ततः समेत्य ते सर्वे ब्राह्मणाः कुरुसत्तमान् । यादवान्पांडवान्प्रोचुः कृत्वा वै मन्त्रनिश्चयम्

પછી તે સર્વ બ્રાહ્મણો એકત્ર થયા અને મંત્રણા દૃઢ નક્કી કરીને કુરુશ્રેષ્ઠો, યાદવો તથા પાંડવોને કહ્યું।

Verse 45

ब्राह्मणा ऊचुः । एतत्स्वल्पतरं क्षेत्रं सर्वेषामपि भूभुजाम् । प्रासादैः सर्वतो व्याप्तं तत्किं ब्रूमोऽधुना वयम्

બ્રાહ્મણોએ કહ્યું—આ ક્ષેત્ર સર્વ રાજાઓ માટે પણ અતિ નાનું છે; સર્વ તરફ પ્રાસાદોથી વ્યાપ્ત છે, હવે અમે શું કહીએ?

Verse 46

तद्भवंतः प्रकुर्वंतु प्राधान्येन यदृच्छया । क्षेत्रेऽत्रैवाभिमुख्येन प्रासादान्सुमनोहरान् । यथाज्येष्ठं यथाश्रेष्ठं पृथक्त्वेन व्यवस्थिताः

અતએવ આપ સૌ પ્રાધાન્ય મુજબ, યથાશક્તિ અને યદૃચ્છા પ્રમાણે, આ જ ક્ષેત્રમાં અભિમુખ રહી અતિ મનોહર પ્રાસાદો બાંધો—જેઠાઈ અને શ્રેષ્ઠતા મુજબ અલગ અલગ સ્થિત થઈ।

Verse 47

अथ हर्षसमायुक्ता धृतराष्ट्रमुखाः क्रमात् । प्राधान्येन यथाश्रेष्ठं चक्रुः प्रासादपद्धतिम्

પછી હર્ષથી યુક્ત ધૃતરાષ્ટ્ર વગેરે સૌએ ક્રમશઃ, પ્રાધાન્ય અને શ્રેષ્ઠતા મુજબ, પ્રાસાદોની વ્યવસ્થા સ્થાપી।

Verse 73

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये धृतराष्ट्रादिकृतप्रासादस्थापनोद्यमवर्णनंनाम त्रिसप्ततितमोऽध्यायः

આ રીતે શ્રીસ્કંદ મહાપુરાણની એકાશીતિસાહસ્રી સંહિતાના ષષ્ઠ નાગરખંડમાં, હાટકેશ્વર-ક્ષેત્રમાહાત્મ્ય હેઠળ ‘ધૃતરાષ્ટ્રાદિ દ્વારા પ્રાસાદસ્થાપનના ઉદ્યમનું વર્ણન’ નામનો ત્રિસપ્તતિતમ અધ્યાય સમાપ્ત થયો।