Adhyaya 123

Verse 1

सूत उवाच । तथान्यदपि तत्रास्ति शुक्लतीर्थमनुत्तमम् । दर्भैः संसूचितं श्वेतैर्यदद्यापि द्विजोत्तमाः

સૂત બોલ્યા—ત્યાં બીજું પણ એક અનુત્તમ તીર્થ છે, તેનું નામ શુક્લતીર્થ. હે દ્વિજોત્તમો, તે આજે પણ શ્વેત દર્ભોથી સૂચિત છે.

Verse 2

चमत्कारपुरे पूर्वमासीत्कश्चित्सुशल्यवित् । रजकः शुद्धकोनाम पुत्रपौत्रसमन्वितः

પૂર્વે ચમત્કારપુરમાં શುದ್ಧક નામનો એક રજક રહેતો; તે પોતાના કામમાં નિપુણ હતો અને પુત્ર-પૌત્રોથી યુક્ત હતો.

Verse 3

स सर्वरजकानां च प्राधान्येन व्यवस्थितः । प्रधानब्राह्मणानां च करोत्यंबरशोधनम्

તે સર્વ રજકોમાં મુખ્ય તરીકે સ્થિત હતો અને મુખ્ય બ્રાહ્મણોના વસ્ત્રોનું પણ શુદ્ધિકરણ કરતો હતો.

Verse 4

कस्यचित्त्वथ कालस्य नीलीकुण्ड्यां समाहितः । प्राक्षिपद्ब्राह्मणेंद्राणां वासो विज्ञातवांश्चिरात्

પછી એક સમયે તે નીલીકુંડીમાં કામમાં તલ્લીન હતો; તેણે બ્રાહ્મણેન્દ્રોના વસ્ત્રો તેમાં નાખી દીધાં—જે વાત તેને ઘણાં મોડે સમજાઈ.

Verse 5

अथासौ मन्दचित्तश्च स्वामाहूयकुटुम्बिनीम् । पुत्रांश्च वचनं प्राह रहस्ये भयविह्वलः

ત્યારે તે મનથી વ્યાકુળ અને ભયથી કંપતો પોતાની પત્નીને બોલાવી, પુત્રોને પણ બોલાવી, એકાંતમાં આ વચન બોલ્યો।

Verse 6

निर्मूल्यानि सुवस्त्राणि ब्राह्मणानां महात्मनाम् । नीलीमध्ये विमोहेन प्रक्षिप्तानि बहूनि च

મહાત્મા બ્રાહ્મણોના અમૂલ્ય એવા ઉત્તમ વસ્ત્રો મારા મોહથી નીલીના મધ્યમાં ઘણાં ફેંકાઈ ગયા છે।

Verse 7

वधबन्धादिकं कर्म ते करिष्यंत्यसंशयम् । तस्मादन्यत्र गच्छामो गृहीत्वा रजनीमिमाम्

નિઃસંદેહ તેઓ મારકૂટ અને બાંધકામ વગેરે કરશે; તેથી આ જ રાત લઈને (તત્કાળ) આપણે બીજે ચાલ્યા જઈએ।

Verse 8

एवं स निश्चयं कृत्वा सारमादाय मंदिरात् । प्रस्थितो भार्यया सार्द्धं कांदिशीको द्विजोत्तमाः

આ રીતે નિશ્ચય કરીને અને ઘરેથી મૂલ્યવાન ધનસામગ્રી લઈને, કાંદિશીનો તે પુરુષ પત્ની સાથે નીકળી પડ્યો, હે દ્વિજોત્તમ।

Verse 9

तावत्तस्य सुता गत्वा स्वां सखीं दाशसंभवाम् । उवाच क्षम्यतां भद्रे यन्मया कुकृतं कृतम्

એ દરમિયાન તેની પુત્રી જઈને માછીમાર કુળમાં જન્મેલી પોતાની સખીને બોલી—હે ભદ્રે, મારા દ્વારા થયેલું કુકર્મ ક્ષમા કર।

Verse 10

अज्ञानाज्ज्ञानतो वापि प्रक्रीडंत्या त्वया सह । प्रणयाद्बाल्यभावाच्च क्रोधाद्वाथ महेर्ष्यया

અજ્ઞાનથી કે જાણીને—તારી સાથે રમતાં રમતાં—પ્રેમથી, બાળભાવથી, ક્રોધથી અથવા મહાન ઈર્ષ્યાથી પણ…

Verse 11

अथ सा सहसा श्रुत्वा बाष्पपर्याकुलेक्षणा । उवाच किमिदं भद्रे यन्मामित्थं प्रभाषसे

એ સાંભળતાં જ તે—આંસુઓથી ભરાયેલી વ્યાકુળ આંખો સાથે—બોલી: “હે ભદ્રે, તું મને આ રીતે કેમ કહે છે?”

Verse 12

सख्युवाच । मम तातेन नीलायां प्रक्षिप्तान्यंबराणि च । ब्राह्मणानां महार्हाणि विभ्रमेण सुलोचने

સખી બોલી: “હે સુલોચને, મારા પિતાએ ગભરાટમાં નીલા નદીમાં બ્રાહ્મણોના અતિ મૂલ્યવાન વસ્ત્રો ફેંકી દીધાં.”

Verse 13

तत्प्रभाते परिज्ञाय दंडं धास्यंति दारुणम् । एवं चित्ते समास्थाय तातः संप्रस्थितोऽधुना

“સવારે આ વાત જાણી લેતાં જ તેઓ ભયંકર દંડ આપશે. આ જ મનમાં નક્કી કરીને મારા પિતા હમણાં જ નીકળ્યા છે.”

Verse 14

अहं तवातिकं प्राप्ता दर्शनार्थमनिन्दिते । अनुज्ञाता प्रयास्यामि त्वया तस्मात्प्रमुच्यताम्

“હે અનિંદિતે, માત્ર તારા દર્શન માટે જ હું તારી પાસે આવી છું. તારી અનુમતિ મળતાં હું જઈશ; તેથી મને વિલંબમાંથી મુક્ત કર.”

Verse 15

अथ सा तद्वचः श्रुत्वा प्रसन्नवदनाऽब्रवीत् । यद्येवं मा सरोजाक्षि कुत्रचित्संप्रयास्यसि

તે વચન સાંભળી તે પ્રસન્ન મુખે બોલી— “જો એમ જ હોય, હે કમળનેત્ર, તો તું ક્યાંય પણ ન જા।”

Verse 16

निवारय द्रुतं गत्वा तातं नो गम्यतामिति । अस्ति पूर्वोत्तरे भागे स्थानादस्माज्जलाशयः

“ઝડપથી જઈને તારા પિતાને રોક; તેઓ ન જાય. કારણ કે આ સ્થાનથી ઈશાન (ઉત્તર-પૂર્વ) દિશામાં એક જળાશય છે.”

Verse 19

ततः स विस्मयाविष्टः स्वयं सस्नौ कुतूहलात् । यावच्छुक्लत्वमापन्नस्तादृक्कृष्णवपुर्धरः

પછી તે આશ્ચર્યમાં મગ્ન થઈ કૌતૂહલથી પોતે ત્યાં સ્નાન કર્યો—અને જે શ્યામવર્ણ દેહધારી હતો, તે શુક્લ તેજ (પવિત્રતા) પ્રાપ્ત કરી।

Verse 20

तस्मात्तत्रैव वस्त्राणि प्रक्षालयतु सत्वरम् । तातः स तव यास्यंति विशुद्धिं परमां शुभे

“અતએવ ત્યાં જ તરત વસ્ત્રો ધોવડાવો. પછી, હે શુભે, તારો પિતા પરમ વિશુદ્ધિ પ્રાપ્ત કરશે.”

Verse 21

अथ सा सत्वरं गत्वा निजतातस्य तद्वचः । सत्वरं कथयामास प्रहृष्टवदना सती

પછી તે ત્વરાથી પોતાના પિતાજી પાસે જઈ, આનંદિત મુખે તે વચનો તરત જ કહી સંભળાવ્યા।

Verse 22

मम सख्या समादिष्टं नातिदूरे जलाशयः । तत्र श्वेतत्वमायाति सर्वं क्षिप्तं सितेतरम्

મારી સખીએ બતાવ્યું છે કે બહુ દૂર નહીં એવો એક જળાશય છે. તેમાં જે કંઈ નાખવામાં આવે—ભલે તે શ્વેત ન હોય—ત્યાં તે બધું શ્વેત, શુદ્ધ અને તેજસ્વી બની જાય છે.

Verse 23

तस्मात्प्रक्षालय प्रातस्तत्र गत्वा जलाशये । वस्त्राण्यमूनि शुक्लत्वं संप्रयास्यंत्यसंशयम्

અતએવ પ્રાતઃકાળે ત્યાં તે જળાશયે જઈને આ ધોઈ લો. આ વસ્ત્રો નિઃસંદેહ શ્વેતતા અને શુદ્ધતા પ્રાપ્ત કરશે.

Verse 24

रजक उवाच । नैतत्संपत्स्यते पुत्रि यन्नीलस्य परिक्षयः । वस्त्रलग्नस्य जायेत यतः प्रोक्तं पुरातनैः

રજક બોલ્યો—પુત્રી, વસ્ત્રમાં ચોંટેલો નીલ રંગ નાશ પામે એવું શક્ય નથી. કારણ કે પ્રાચીનોએ કહ્યું છે કે વસ્ત્રલગ્ન નીલનો પરિક્ષય થતો નથી.

Verse 25

वज्रलेपस्य मूर्खस्य नारीणां कर्कटस्य च । एको ग्रहस्तु मीनानां नीलीमद्यपयोस्तथा

વજ્રલેપ, મૂર્ખ, સ્ત્રીઓ અને કાંકડો—એમનો એક જ ‘ગ્રહ’ (એક જ મજબૂત પકડ) કહેવાયો છે; તેમ જ માછલીઓનો, અને નીલ, મદ્ય તથા દૂધનો પણ એક જ ગ્રહ માન્યો છે.

Verse 26

कन्योवाच । तत्र ह्यागम्यतां तावद्वस्त्रणयादाय यत्नतः । तोयाच्छुद्धिं प्रयास्यंति तदाऽगंतव्यमेव हि

કન્યા બોલી—તો પહેલાં ત્યાં જ ચાલીએ, વસ્ત્રો ધ્યાનથી સાથે લઈ. તે જળથી એ શુદ્ધિ પામશે; તેથી નિશ્ચયે જઈને જોવું જોઈએ.

Verse 27

भूयोऽपि मंदिरे वाऽथ तस्मात्स्थानाद्दिगंतरम् । गंतव्यं सकलैरेव ममैतद्धृदि संस्थितम्

ફરીથી—મંદિરે જવું હોય કે તે સ્થાનથી દિગંતર દૂર જવું હોય—સર્વેને અવશ્ય જવું જોઈએ; આ નિશ્ચય મારા હૃદયમાં દૃઢ રીતે સ્થિત છે।

Verse 28

तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा साधुसाध्विति तेऽसकृत् । प्रोच्य बांधवभृत्याश्च रात्रावेव प्रजग्मिरे

તેણાં વચન સાંભળી તેઓ વારંવાર ‘સાધુ, સાધુ’ કહી ઉઠ્યા; પછી સગાં-સંબંધીઓ અને સેવકોને જાણ કરી એ જ રાત્રે પ્રસ્થાન કર્યું।

Verse 29

दाशकन्यां पुरः कृत्वा संशयं परमं गताः । विभवेन समायुक्ता निजेन द्विजसत्तमाः

માછીમાર કન્યાને આગળ રાખીને તે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ મહાસંદેહમાં પડ્યા છતાં પોતાના વિભવ-સાધનો સાથે આગળ વધ્યા।

Verse 30

ततः सा दर्शयामास दाशकन्या जलाशयम् । बहुवीरुधसंछन्नं दुष्प्रवेशं च देहिनाम्

પછી તે માછીમાર કન્યાએ તેમને એક જળાશય બતાવ્યો—જે અનેક વેલીઓથી ઢંકાયેલો અને દેહધારીઓ માટે પ્રવેશ કરવો દુષ્કર હતો।

Verse 31

ततः स रजकस्तत्र वस्त्राण्यादाय सर्वशः । प्रविष्टः सलिले तस्मिन्क्षालयामास वै द्विजाः

પછી તે રજકે ત્યાંનાં બધાં વસ્ત્રો લઈને તે જળમાં પ્રવેશ કર્યો; હે દ્વિજોઃ, તેણે ખરેખર તે વસ્ત્રો ધોવા માંડ્યા।

Verse 32

अथ तानि सुवस्त्राणि मेचकाभानि तत्क्षणात् । जातानि स्फटिकाभानि तत्क्षणादेव कृत्स्नशः

ત્યારે તે ઉત્તમ વસ્ત્રો, જે દેખાવમાં નીલાશ્યામ હતાં, તે જ ક્ષણે સ્ફટિક સમા તેજસ્વી બની ગયા અને તત્કાળ સર્વથા પરિવર્તિત થયા।

Verse 33

ततस्तुष्टिसमायुक्तः साधुसाध्विति चाऽब्रवीत् । समालिंग्य सुतां प्राह दाशकन्यां च सादरम्

પછી સંતોષથી ભરાઈ તેણે કહ્યું, “સાધુ! સાધુ!” અને પોતાની પુત્રીને આલિંગન કરીને માછીમારની કન્યાને પણ સન્માનપૂર્વક સંબોધી।

Verse 34

सुवस्त्राणि द्विजेंद्राणामर्पयामो यथाक्रमम्

“ચાલો, યથાક્રમે શ્રેષ્ઠ દ્વિજોને (બ્રાહ્મણોને) ઉત્તમ વસ્ત્રો અર્પણ કરીએ।”

Verse 35

ततः स स्वगृहं गत्वा तानि वस्त्राणि कृत्स्नशः । यथाक्रमेण संहृष्टः प्रददौ द्विजसत्तमाः

પછી તે પોતાના ઘરે ગયો અને તે બધા વસ્ત્રો લઈને, હર્ષિત થઈ, યથાક્રમે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણોને અર્પણ કર્યા।

Verse 36

अथ ते ब्राह्मणा दृष्ट्वा तां शुद्धिं वस्त्रसंभवाम् । तं च श्वेतीकृतं चेदृग्रजकं विस्मयान्विताः

ત્યારે તે બ્રાહ્મણોએ વસ્ત્રોથી પ્રગટ થયેલી તે શુદ્ધિ જોઈ અને તે ધોબી પણ આ રીતે શ્વેત બની ગયો તે જોઈને તેઓ આશ્ચર્યથી ભરાઈ ગયા।

Verse 37

पप्रच्छुः किमिदं चित्रं वस्त्रमूर्धजसंभवम् । अनौपम्यं च संजातं वदस्व यदि मन्यसे

તેઓએ પૂછ્યું—આ શું અદ્ભુત છે, વાળમાંથી ઉત્પન્ન થયેલું વસ્ત્ર? અપૂર્વ ચમત્કાર થયો છે; યોગ્ય લાગે તો કહો।

Verse 38

रजक उवाच । एतानि विप्रा वस्त्राणि मया क्षिप्तानि मोहतः । नीलीमध्ये सुवस्त्राणि विनष्टानि च कृत्स्नशः

રજક બોલ્યો—હે વિપ્રો, મોહવશ મેં આ વસ્ત્રો નીલના કુંડમાં ફેંકી દીધાં; ઉત્તમ વસ્ત્રો સંપૂર્ણ નષ્ટ થયા।

Verse 39

ततो भयं महद्भूतं कुटुम्बेन समन्वितः । चलितो रजनीवक्त्रे दिगंते ब्राह्मणोत्तमाः

ત્યારે મહાભય ઊભું થયું; કુટુંબ સાથે તે રાત્રિના અંધકારમાં દૂર દિશા તરફ નીકળી પડ્યો—હે બ્રાહ્મણોત્તમો।

Verse 40

अथैषा तनयाऽस्माकं गता निजसखीं प्रति । दाशात्मजां सुदुःखार्ता पुनर्दर्शनलालसा

પછી અમારી પુત્રી, ભારે દુઃખથી પીડિત અને ફરી દર્શનની લાલસાથી, પોતાની સખી પાસે ગઈ—માછીમારની પુત્રી પાસે।

Verse 41

तया सर्वमभिप्रायं ज्ञात्वा मे दुःखहेतुकम् । ततः संदर्शयामास स्थिताग्रे स्वजलाशयम्

તેણે મારા દુઃખનું કારણ અને સમગ્ર અભિપ્રાય જાણી, પછી સામે નજીક સ્થિત પોતાનું જળાશય બતાવ્યું।

Verse 42

तस्मिन्प्रक्षिप्तमात्राणि वस्त्राणीमानि तत्क्षणात् । ईदृग्वर्णानि जातानि विस्मयस्य हि कारणम्

તે જળમાં માત્ર ફેંકતાં જ આ વસ્ત્રો તત્ક્ષણે એવો શુદ્ધ વર્ણ ધારણ કરી બેઠાં; આ તો ખરેખર વિસ્મયનું કારણ બન્યું.

Verse 43

तथा मे मूर्धजाः कृष्णास्तत्र स्नातस्य तत्क्षणात् । परं शुक्लत्वमापन्ना एतत्प्रोक्तं मया स्फुटम्

એ જ રીતે મારા કાળા વાળ પણ ત્યાં સ્નાન કરતાં જ તત્ક્ષણે સંપૂર્ણ શ્વેત થઈ ગયા—આ વાત મેં તમને સ્પષ્ટ કહી છે.

Verse 44

एवं ते ब्राह्मणाः श्रुत्वा कौतूहलसमन्विताः । तत्र जग्मुः परीक्षार्थं विक्षिप्य तदनंतरम्

આ સાંભળીને તે બ્રાહ્મણો કૌતૂહલથી ભરાઈ ગયા અને પરિક્ષા કરવા માટે તરત જ ત્યાં ગયા.

Verse 45

कृष्णद्रव्याणि भूरीणि केशादीनि सहस्रशः । सर्वं तच्छुक्लतां याति त्यक्त्वा वर्णं मलीमसम्

કેશ વગેરે હજારો કાળા દ્રવ્યો ત્યાં શ્વેત થઈ ગયા; મલિન કાળો વર્ણ ત્યજી બધું જ શુદ્ધ શ્વેતતા પામ્યું.

Verse 46

ततो वृद्धतया ये च विशेषाच्छ्वेतमूर्धजाः । ते सस्नुः श्रद्धया युक्तास्तरुणाश्चापि धर्मिणः

પછી વૃદ્ધાવસ્થાને કારણે વિશેષ કરીને જેમના વાળ શ્વેત હતા, તેઓ શ્રદ્ધાપૂર્વક ત્યાં સ્નાન કરવા લાગ્યા; અને ધર્મનિષ્ઠ યુવાનો પણ સ્નાન કરવા લાગ્યા.

Verse 47

ततः शुक्लत्वमापन्नास्तेजोवीर्यसमन्विताः । भवंति तत्प्रभावेन प्रयांति च परां गतिम्

ત્યારે તેઓ શુક્લત્વને પામી તેજ અને વીર્યથી યુક્ત થયા; તે તીર્થના પ્રભાવથી તેઓ પરમ ગતિને પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 48

अथ तद्वासवो दृष्ट्वा शुक्लतीर्थं प्रमुक्तिदम् । पूरयामास रजसा मानुषोत्थभयेन च

પછી વાસવ (ઇન્દ્ર) એ મુક્તિદાયક શુક્લતીર્થને જોઈ, મનુષ્યોમાંથી ઊપજેલા ભયથી તેને ધૂળથી ભરી દીધું.

Verse 49

अद्यापि तत्र यत्किंचिज्जायतेऽथ तृणादिकम् । तत्सर्वं शुक्लतामेति तत्तोयस्य प्रभावतः

આજેય ત્યાં જે કંઈ ઉગે—ઘાસ વગેરે પણ—તે બધું તે જળના પ્રભાવથી શ્વેત બની જાય છે.

Verse 50

श्वैतैस्तैस्तारयेत्सर्वान्पितॄन्नरकगानपि

તે શ્વેત અર્પણો/ઉપચારોથી, શુક્લતીર્થના પ્રભાવથી નરકગામી પિતૃઓ સહિત સર્વ પિતૃઓનો ઉદ્ધાર થઈ શકે છે.

Verse 51

तत्तीर्थोत्थां मृदं गात्रे योजयित्वा नरोत्तमः । स्नानं करोति तीर्थानां सर्वेषां लभते फलम्

તે તીર્થમાંથી ઉત્પન્ન થયેલી મૃત્તિકા શરીરે લગાવી જે નરોત્તમ સ્નાન કરે છે, તે સર્વ તીર્થસ્નાનનું ફળ મેળવે છે.

Verse 52

यस्तैर्दर्भैर्नरो भक्त्या तिलैश्चारण्यसंभवैः । करोति तर्पणं विप्राः स प्रीणाति पितामहान्

હે બ્રાહ્મણો, જે પુરુષ ભક્તિપૂર્વક તે દર્ભો અને તે અરણ્યમાં ઉત્પન્ન થયેલા તલથી તર્પણ કરે છે, તે પોતાના પિતૃઓ અને પિતામહોને પ્રસન્ન કરે છે।

Verse 53

अथाश्वमेधात्संप्राप्यं गयाश्राद्धेन यत्फलम् । नीलसंज्ञगवोत्सर्गे तथात्रापि द्विजोत्तमाः

હે દ્વિજોત્તમો, અશ્વમેધ યજ્ઞ અને ગયામાં શ્રાદ્ધથી જે પુણ્યફળ મળે છે, તે જ ફળ અહીં ‘નીલા’ નામની ગાયના ઉત્સર્ગ (દાન/મુક્તિ)થી પણ પ્રાપ્ત થાય છે।

Verse 54

ऋषय ऊचुः । शुक्लतीर्थं कथं जातं तत्र त्वं सूतनंदन । विस्तरेण समाचक्ष्व परं कौतूहलं हि नः

ઋષિઓએ કહ્યું—હે સૂતનંદન, ત્યાં શુક્લતીર્થ કેવી રીતે ઉત્પન્ન થયું? અમને મહાન કૌતૂહલ છે; વિસ્તારે કહી સંભળાવો।

Verse 55

सूत उवाच । श्वेतद्वीपः समानीतो विष्णुना प्रभविष्णुना । तत्क्षेत्रे कलिभीतेन यथा शौक्ल्यं न संत्यजेत्

સૂતે કહ્યું—સર્વશક્તિમાન વિષ્ણુએ શ્વેતદ્વીપને અહીં લાવ્યો, જેથી તે પવિત્ર ક્ષેત્રમાં—કલિના ભયથી—પોતાનું શ્વેતત્વ (શુદ્ધતા) ત્યજી ન દે।

Verse 56

कलिकालेन संस्पृष्टः श्वेतद्वीपोऽपि श्यामताम् । न प्रयाति द्विजश्रेष्ठास्ततस्तत्र निवेशितः

હે દ્વિજશ્રેષ્ઠો, કલિયુગના સ્પર્શથી પણ શ્વેતદ્વીપ શ્યામતા પામતો નથી; તેથી જ તેને ત્યાં સ્થાપિત કરવામાં આવ્યો।