Adhyaya 198

Verse 1

सूत उवाच । एतस्मिन्नेव काले तु दशार्णाधिपतिस्तदा । रत्नवत्या विवाहार्थं तत्र स्थाने समागतः

સૂતજી બોલ્યા—એ જ સમયે દશાર્ણનો અધિપતિ રત્નવતીના વિવાહાર્થે તે સ્થાને આવી પહોંચ્યો।

Verse 2

स श्रुत्वा तत्र वृत्तांतं रत्नवत्याः समुद्भवम् । विरक्तिं परमां कृत्वा प्रस्थितः स्वपुरं प्रति

ત્યાં રત્નવતીના પ્રસંગનો વૃતાંત સાંભળી તે પરમ વૈરાગ્ય પામી પોતાના નગર તરફ પ્રસ્થાન કર્યો।

Verse 4

अथाब्रवीच्च तं प्राप्य कस्मात्त्वं प्रस्थितो नृप । पाणिग्रहमकृत्वा तु मम कन्यासमुद्भवम्

પછી તેની પાસે જઈ કોઈએ કહ્યું—“હે રાજા, મારી પુત્રી સાથે પાણિગ્રહણ સંસ્કાર કર્યા વિના તમે કેમ પ્રસ્થાન કર્યું?”

Verse 5

दशार्ण उवाच । दूषितेयं तव सुता कन्यकात्वविवर्जिता । यस्याः पीतोऽधरोऽन्येन मर्दितौ च तथा स्तनौ

દશાર્ણ રાજાએ કહ્યું—“તારી પુત્રી દૂષિત થઈ ગઈ છે, કન્યાત્વથી રહિત છે; કારણ કે તેના અધરને અન્યે પાન કર્યું છે અને તેના સ્તનો પણ તેમ જ મર્દિત થયા છે।”

Verse 6

पुनर्भूरिति संज्ञा सा सञ्जाता दुहिता तव । पुनर्भूर्जनयेत्पुत्रं यं कदाचित्कथंचन

અતએવ તારી પુત્રીને ‘પુનર્ભૂ’ (પુનર્વિવાહિતા) એવી સંજ્ઞા પ્રાપ્ત થઈ છે. પુનર્ભૂ સ્ત્રી ક્યારેક કોઈ રીતે પુત્રને જન્મ આપી શકે છે.

Verse 7

स पातयत्यसंदिग्धं दश पूर्वान्दशापरान् । एकविंशतिमं चैव तथैवात्मानमेव च

એવો પુરુષ નિઃસંદેહ દસ પૂર્વજો અને દસ વંશજોનું પતન કરાવે છે; અને એકવીસમો—તે પોતે પણ—તેમ જ નાશ પામે છે.

Verse 8

न वरिष्याम्यहं तेन सुतां तेऽहं नरसिप । निर्दाक्षिण्यमिति प्रोच्य दशार्णाधिपतिस्तदा

અતએવ, હે નરાધિપ, હું તમારી પુત્રીને પરણિશ નહિ. ‘આ તો અનુચિત/ધર્મવિરુદ્ધ છે’ એમ કહી તે સમયે દશાર્ણાધિપતિએ આમ કહ્યું.

Verse 9

छंद्यमानोऽपि विविधैर्हस्त्यश्वरथपूर्वकैः । अवज्ञाय महीपालं प्रस्थितः स्वपुरं प्रति

હાથી, ઘોડા અને રથ વગેરે વિવિધ દાનોથી મનાવાતો હોવા છતાં તેણે રાજાને અવગણી પોતાના નગર તરફ પ્રસ્થાન કર્યું.

Verse 10

अथानर्त्तो गृहं प्राप्य मृगावत्याः समाकुलः । तद्वृत्तं कथयामास यदुक्तं तेन भूभुजा । स्वभार्यायाः सुतायाश्च मन्त्रिणां दुःखसंयुतः

પછી આનર્ત ઘરે પહોંચીને મૃગાવતી વિષે વ્યાકુળ થયો. દુઃખથી ભરાઈ તેણે તે રાજાએ જે કહ્યું તે સમગ્ર વર્તાંત પોતાની પત્ની, પુત્રી અને મંત્રીઓને સંભળાવ્યો.

Verse 11

ते प्रोचुः संति भूपालाः संख्याहीना महीतले । रूपाढ्या यौवनोपेता हस्त्यश्वरथसंयुताः

તેઓ બોલ્યા—પૃથ્વી પર ગણતરી ન થાય એટલા રાજાઓ છે; તેઓ રૂપસંપન્ન, યુવાન અને હાથી‑ઘોડા તથા રથોથી સજ્જ છે।

Verse 12

तेषामेकतमस्य त्वं देहि कन्यां निजां विभो । मा विषादे मनः कृत्वा दुःखस्य वशगो भव

હે વિભો! તેમામાંથી કોઈ એકને તમારી પોતાની કન્યા આપો; મનમાં વિષાદ ન કરો, દુઃખના વશમાં ન થાઓ।

Verse 13

आनर्तोऽपि च तच्छ्रुत्वा तेषां वाक्यं सुदुःखितम् । ततः प्राह प्रहृष्टात्मा तान्सर्वान्मन्त्रिपूर्वकान्

આનર્ત રાજાએ પણ તેમના અત્યંત દુઃખભર્યા વચનો સાંભળી, પછી હર્ષિત હૃદયથી—મંત્રીઓ સહિત—તેમ સૌને કહ્યું।

Verse 14

तां च कन्यां स्थितां तत्र साम्ना परमवल्गुना । पुत्रि दृष्टा महीपालाः सर्वे चित्रगतास्त्वया

ત્યાં ઊભેલી તે કન્યાને અતિમધુર વચનોથી સંબોધીને કહ્યું—હે પુત્રી! તને જોઈને બધા રાજાઓ જાણે ચિત્રમાં સ્થિર થઈ ગયા।

Verse 15

तेषां मध्यान्नृपं चान्यं कञ्चिद्वरय शोभने । यस्ते चित्तस्य सन्तोषं कुरुते दृक्पथं गतः

હે શોભને! તેમામાંથી કોઈ બીજા રાજાને વર; જે તારી નજરમાં આવતાં જ તારા ચિત્તને સંતોષ આપે।

Verse 16

रत्नावत्युवाच । न चाहं वरयिष्यामि पतिमन्यं कथंचन । दशार्णाधिपतिं मुक्त्वा श्रूयतामत्र कारणम्

રત્નાવતીએ કહ્યું—દશાર્ણાધિપતિને છોડીને હું કોઈ રીતે પણ અન્ય પતિને વરશીશ નહિ. તેનું કારણ અહીં સાંભળો.

Verse 17

सकृज्जल्पंति राजानः सकृज्जल्पंति च द्विजाः । सकृत्कन्याः प्रदीयंते त्रीण्येतानि सकृत्सकृत्

રાજાઓ એક જ વાર વચન આપે છે, દ્વિજ પણ એક જ વાર બોલે છે; કન્યાદાન પણ એક જ વાર થાય છે—આ ત્રણેય એક-એક વાર જ.

Verse 18

एवं ज्ञात्वा न मां तात त्वमन्यस्मिन्महीपतौ । दातुमर्हसि धर्मोऽयं न भवेच्छाश्वतो यतः

આ જાણીને, હે પિતા, તમે મને બીજા કોઈ રાજાને આપવું યોગ્ય નથી. આ જ ધર્મની મર્યાદા છે; નહિંતર તે શાશ્વત રહેશે નહિ.

Verse 19

आनर्त उवाच । वाङ्मात्रेण प्रदत्ता त्वं दशार्णाधिपतेर्मया । न ते हस्तग्रहं प्राप्तो विप्राग्निगुरुसन्निधौ

આનર્તે કહ્યું—મેં માત્ર વચનથી તને દશાર્ણાધિપતિને અર્પણ કરી હતી; બ્રાહ્મણો, પવિત્ર અગ્નિ અને ગુરુઓની સન્નિધિમાં તારો હસ્તગ્રહણ થયો નથી.

Verse 20

तत्कथं स पतिर्जातस्तवः पुत्रि वदस्व मे

તો પછી, પુત્રી, તે તારો પતિ કેવી રીતે થયો? મને કહો.

Verse 21

रत्नावत्युवाच । मनसा चिंत्यते कार्यं सकृत्तातपुरा यतः । वाचया प्रोच्यते पश्चात् कर्मणा क्रियते ततः

રત્નાવતીએ કહ્યું—હે પિતા! પ્રથમ કાર્ય એકવાર મનમાં વિચારાય છે; પછી વાણીથી કહેવાય છે; અને ત્યારબાદ કર્મથી તે કરવામાં આવે છે।

Verse 22

तन्मया मनसा दत्तस्तस्यात्माऽयं पुरा किल । त्वया च वाचया चास्मै प्रदत्तास्मि तथा विभो । तत्कथं न पतिर्मे स्याद्ब्रूहि वा यदि मन्यसे

પૂર્વે મેં મનથી તેને મારી આત્મા અર્પી દીધી; અને હે વિભો, તમે પણ વાણીથી મને તેને અર્પણ કરી. તો પછી તે મારો પતિ કેમ ન બને? અન્યથા માનતા હો તો કહો।

Verse 23

साहं तपश्चरिष्यामि कौमारव्रतधारिणी । नान्यं पतिं करिष्यामि निश्चयोऽयं मया कृतः

અતએવ હું કૌમારવ્રત ધારણ કરીને તપ કરીશ. હું બીજાને પતિ સ્વીકારશ નહીં—આ મારો દૃઢ નિશ્ચય છે।

Verse 24

तच्छ्रुत्वा वचनं रौद्रं माता तस्या मृगावती । अश्रुपूर्णेक्षणा दीना वाक्यमेतदुवाच ह

તેના કઠોર વચન સાંભળી તેની માતા મૃગાવતી, આંસુભર્યા નેત્રો સાથે દીન બની, આ વચન બોલી।

Verse 25

मा पुत्रि साहसं कार्षीस्तपोऽर्थं त्वं कथञ्चन । बाला त्वं सुकुमारांगी सदैव सुखभागिनी

દીકરી, તપ માટે તું કોઈ રીતે પણ ઉતાવળું સાહસ ન કર. તું હજી બાળા છે, સુકુમાર અંગોવાળી, સદા સુખની ભાગીદાર છે।

Verse 26

कथं तपः समर्थासि विधातुं त्वमनिंदिते । कन्दमूलफलाहारा चीरवल्कलधारिणी

હે અનિંદિતે! કંદ‑મૂળ‑ફળનો આહાર કરીને અને ચીર તથા વલ્કલ વસ્ત્ર ધારણ કરીને એવી તપશ્ચર્યા તું કેવી રીતે કરી શકીશ?

Verse 27

तस्मान्मुख्यस्य भूपस्य कस्यचित्वां ददाम्यहम्

અતએવ હું તને કોઈ એક મુખ્ય રાજાને વિવાહાર્થે અર્પણ કરીશ.

Verse 28

एषा ते ब्राह्मणीनाम सखी परमसंमता । प्रतीक्षते विवाहं ते कौमारं भावमाश्रिता

આ તારી પ્રિય સખી ‘બ્રાહ્મણી’ નામની છે, સર્વેને અત્યંત માન્ય; કૌમાર્યભાવ ધારણ કરીને તે તારા વિવાહની પ્રતીક્ષા કરે છે.

Verse 29

यस्य भूपस्य त्वं हर्म्ये प्रयास्यसि विवाहि ता । पुरोधास्तस्य यो राज्ञो भार्येयं तस्य भाविनी

તું વધૂ બનીને જે રાજાના મહેલમાં જઈશ, તે રાજાના પુરોહિતની આ સ્ત્રી પત્ની બનશે.

Verse 30

रत्नावत्युवाच । न च भूयस्त्वया वाच्यं वाक्यमेवंविधं क्वचित् । मदर्थे यदि मे प्राणास्त्वं वांछसि सुतैषिणी

રત્નાવતી બોલી—હવે પછી ક્યાંય પણ આવા શબ્દો ન બોલવા. સંતાનની ઇચ્છાથી જો તું ખરેખર મારા હિતાર્થે મારા પ્રાણ જ ઇચ્છે છે તો—

Verse 31

अथवा त्वं हठार्थं च तपोविघ्नं करिष्यसि

નહિતર તું હઠપૂર્વક મારી તપશ્ચર્યામાં વિઘ્ન કરશીશ।

Verse 32

ततस्त्यक्ष्याम्यहं देहं भक्षयित्वा महद्विषम् । खंडयिष्याम्यहं जिह्वां प्रवेक्ष्यामि च वा जलम्

ત્યારે હું ઘોર વિષ ગળી આ દેહનો ત્યાગ કરી દઈશ; અથવા જીભ કાપી નાખીશ, નહિતર જળમાં પ્રવેશ કરીશ।

Verse 33

एवं सा निश्चयं कृत्वा प्रोच्य तां जननीं तदा

આ રીતે નિશ્ચય કરીને તેણે ત્યારે તે માતાને કહ્યું।

Verse 34

ततः प्रोवाच तां कन्यां ब्राह्मणीं संमतां सखीम् । कृतांजलिपुटा भूत्वा समालिंग्य च सादरम्

પછી તેણે અંજલિ જોડીને, આદરથી આલિંગન કરીને, માન્ય બ્રાહ્મણી સખી એવી તે કન્યાને કહ્યું।

Verse 35

गच्छ त्वं स्वपितुर्हर्म्यं प्रेषितासि मया शुभे । येन ते यच्छति पिता नागराय महात्मने

હે શુભે, તું તારા પિતાના મહેલે જા; મેં તને ત્યાં મોકલી છે, જેથી તારો પિતા તને મહાત્મા નાગરને અર્પે।

Verse 36

क्षमस्व यन्मया प्रोक्ता कदाचित्परुषं वचः । त्वयापि यन्मम प्रोक्तं क्षांतं चैतन्मया ध्रुवम्

મેં ક્યારેક કહેલા કઠોર વચનોને ક્ષમા કર; અને તું મારા વિષે જે કહ્યું, તે પણ મેં નિશ્ચયે ક્ષમા કર્યું છે.

Verse 37

ब्राह्मण्युवाच । अष्टवर्षा भवेद्गौरी नववर्षा तु रोहिणी । दशवर्षा भवेत्कन्या अत ऊर्ध्वं रजस्वला

બ્રાહ્મણી બોલી—આઠ વર્ષે તે ‘ગૌરી’, નવ વર્ષે ‘રોહિણી’; દસ વર્ષે ‘કન્યા’ કહેવાય, ત્યાર પછી તે રજસ્વલા થાય છે.

Verse 38

कौमार्यं च प्रणष्टं मे त्वत्संपर्काद्वरानने । जातं षोडशकं वर्षं स्त्रीधर्मेण समन्वितम्

હે સુમુખી, તારા સંપર્કથી મારું કૌમાર્ય નષ્ટ થયું; હું સોળમા વર્ષે પહોંચી છું અને સ્ત્રીધર્મના લક્ષણોથી યુક્ત થઈ છું.

Verse 39

न मे पाणिग्रहं कश्चिन्नागरोऽत्र करिष्यति । बुध्यमानस्तु स्मृत्यर्थं वक्ष्य माणं वरानने

અહીં કોઈ પણ નાગર મારું પાણિગ્રહણ (વિવાહ) કરશે નહીં; પરંતુ હે સુમુખી, તે સમજશે ત્યારે સ્મરણાર્થે (દૃષ્ટાંતરૂપે) વાત કહેશે.

Verse 40

रजस्वलां च यः कन्यामुद्वाहयति निर्घृणः । तस्याः सन्तानमासाद्य पातयेत्पुरुषान्दश

જે નિર્દય બની રજસ્વલા કન્યાનું લગ્ન કરે છે, તે તેણીથી સંતાન પામી પોતાના વંશના દસ પુરુષોને પતનમાં નાખે છે.

Verse 41

रजस्वला तु यः कन्यां पिता यच्छति निर्घृणः । स पातयेदसंदिग्धं दश पूर्वान्दशापरान्

જે પિતા નિર્દય બની રજસ્વલા કન્યાને વિવાહમાં આપે છે, તે નિઃસંદેહ દસ પૂર્વજો અને દસ વંશજોને પતિત કરાવે છે।

Verse 42

तस्मादहं करिष्यामि त्वया सार्धं तपः शुभे । पित्रा नैव हि मे कार्यं न च मात्रा कथंचन

અતએવ, હે શુભે, હું તારી સાથે તપ કરું છું. મને પિતાથી કોઈ કામ નથી, અને માતાથી પણ કશી રીતે નથી।

Verse 43

तं श्रुत्वा प्रस्थितं भूपमानर्तः स्वपुरं प्रति । पृष्ठतोऽनुययौ तस्य व्याघो टनकृते तदा

એ સાંભળી આનર્તનો રાજા પોતાના નગર તરફ નીકળ્યો; ત્યારે પાછળથી એક વાઘ ત્રાસ/છેડછાડ કરવા માટે તેની પાછળ ગયો।

Verse 44

स्थितो वास्तुपदे रम्ये सर्वतीर्थमये शुभे । तस्य तपःप्रभावेन जातु कोपो न दृश्यते

તે રમ્ય, શુભ અને સર્વતીર્થમય એવા પવિત્ર સ્થાને સ્થિત હતો; તેની તપશ્ચર્યાના પ્રભાવથી તેમાં ક્યારેય ક્રોધ દેખાતો નથી।

Verse 46

कस्यचित्क्वापि मर्त्यस्य तिर्यग्योनिग तस्य च । क्रीडंति नकुलाः सर्पैर्मार्जाराः सह मूषकैः

ક્યાંક કોઈ મર્ત્યના—અને તેમ જ તિર્યગ્યોનિ પ્રાણીઓના—સ્થળે, નકુલો સાપો સાથે રમે છે અને બિલાડીઓ ઉંદરો સાથે।

Verse 47

ब्राह्मण्युवाच । अहं सख्या समं याता ह्यनया राजकन्यया । तपोऽर्थे तव पादांते तद्ब्रूहि तपसो विधिम्

બ્રાહ્મણી બોલી—હું મારી સખી આ રાજકન્યા સાથે તપ માટે તમારા ચરણોમાં આવી છું. તેથી તપનો યોગ્ય વિધાન કહો.

Verse 48

वदस्व येन तत्कृत्स्नं प्रकरोमि महामते

હે મહામતિ, એવો ઉપાય કહો કે જેના દ્વારા હું તે તપ સંપૂર્ણ રીતે કરી શકું.

Verse 49

भर्तृयज्ञ उवाच । अहं ते कथयिष्यामि तपश्चर्याविधिं पृथक् । येन संप्राप्यते मोक्षः कि पुनस्त्रिदशालयः

ભર્તૃયજ્ઞ બોલ્યા—હું તને તપશ્ચર્યાનો વિધાન અલગ રીતે કહેશ; જેના દ્વારા મોક્ષ પ્રાપ્ત થાય છે, તો દેવતાઓનું ધામ તો વધુ જ શું કહેવું!

Verse 50

चांद्रायणानि कृच्छ्राणि तथा सांतपनानि च । षष्ठे काले तथा भोज्यं दिनांतरितमेव च

ચાંદ્રાયણ વ્રતો, કૃચ્છ્ર પ્રાયશ્ચિત્તો તથા સાંતપન તપ કરો; તેમજ છઠ્ઠા કાળે ભોજન કરવું અને એક દિવસ છોડીને ભોજન કરવું પણ.

Verse 51

ब्रह्मकूर्चं त्रिरात्रं च एकभक्तमयाचितम् । तपोद्वाराणि सर्वाणि कृतान्येतानि वेधसा

બ્રહ્મકૂર્ચ, ત્રિરાત્ર વ્રત અને યાચના વિના કરેલું એકભક્ત વ્રત—આ બધાં તપના દ્વાર છે, જેને વેધસ વિધાતાએ સ્થાપ્યાં છે.

Verse 52

स्वशक्त्या चैव कार्याणि रागद्वेषविवर्जितैः । वांछितव्यं फलं चैव सर्वेषामेव पुत्रिके । ततः सिद्धिमवाप्नोति या सदा मनसि स्थिता

પોતાની શક્તિ અનુસાર, રાગ-દ્વેષ વિના કાર્યો કરવાં જોઈએ. હે પુત્રી, સર્વે માટે ઇચ્છિત ફળ પણ સાધવું જોઈએ; ત્યારે મનમાં સદા સ્થિત સિદ્ધિ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 53

समत्वं शत्रुमित्राभ्यां तथा पा षाणरत्नयोः । यदा संजायते चित्ते तदा मोक्षमवाप्नुयात्

જ્યારે ચિત્તમાં શત્રુ-મિત્ર પ્રત્યે તથા પથ્થર-રત્ન પ્રત્યે પણ સમત્વ ઉત્પન્ન થાય, ત્યારે મુક્તિ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 54

यो लिंगग्रहणं कृत्वा ततः कोपपरो भवेत् । तस्य वृथा हि तत्सर्वं यथा भस्महुतं तथा

જે લિંગધારણ કરીને પછી ક્રોધમાં પરાયણ બને, તેના માટે તે બધું વ્યર્થ છે—જેમ ભસ્મમાં ઢોળેલી આહુતિ.

Verse 55

सूत उवाच । सा तथेतिप्रतिज्ञाय ब्राह्मणी सहिता तया । रत्नावत्या जगामाथ किंचिच्चैव जलाशयम्

સૂત બોલ્યા—‘તથાસ્તુ’ કહી પ્રતિજ્ઞા કરીને તે બ્રાહ્મણી રત્નાવતી સાથે નજીકના એક જળાશય તરફ ગઈ.

Verse 56

स्वच्छोदकेन संपूर्णं पद्मिनीषंडमंडितम् । ततश्चांद्रायणं चक्रे तपसः प्रथमं व्रतम्

તે જળાશય સ્વચ્છ જળથી પરિપૂર્ણ હતો અને કમળના સમૂહોથી શોભિત હતો. ત્યાં તેણે તપનું પ્રથમ વ્રત—ચાંદ્રાયણ—આચર્યું.

Verse 57

ततः कृच्छ्रव्रतं चक्रे ततः सांतपनं च सा । षष्ठान्नकालभोज्या च सा चाभूद्वत्सरत्रयम्

પછી તેણીએ કૃચ્છ્ર-વ્રત કર્યું, ત્યારબાદ સાંતપન-વ્રત પણ કર્યું. છઠ્ઠા અન્નકાળે જ ભોજન કરતી તે કઠોર નિયમથી ત્રણ વર્ષ રહી.

Verse 58

त्रिरात्रोपोषणं पश्चाद्यावद्वर्षत्रयं तथा । एकान्तरोपवासैश्च साऽनयद्वत्सरत्रयम्

પછી તેણીએ ત્રિરાત્રિ ઉપવાસ કર્યો અને એમ ત્રણ વર્ષ સુધી ચાલુ રાખ્યો. તેમજ એક દિવસ છોડીને ઉપવાસ કરીને તેણે વધુ ત્રણ વર્ષ વિતાવ્યાં.

Verse 59

हेमंते जलमध्यस्था सा बभूव तपस्विनी । पंचाग्निसाधका ग्रीष्मे सा बभूव यशस्विनी

હેમંતમાં તે જળમધ્યે રહી તપસ્વિની બની. ગ્રીષ્મમાં તેણે પંચાગ્નિ-સાધના કરી અને યશસ્વિની થઈ.

Verse 60

निराश्रयाऽभवत्साध्वी वर्षाकाल उपस्थिते । ध्यायमाना दिवानक्तं देवदेवं जनार्दनम्

વર્ષાકાળ આવતા તે સાધ્વી નિરાશ્રય રહી. તે દિવસ-રાત દેવદેવ જનાર્દનનું ધ્યાન કરતી રહી.

Verse 61

यद्यद्व्रतं पुरा चक्रे ब्राह्मणी सा च सुव्रता । अन्यं जलाशयं प्राप्य सा तच्चक्रे नृपात्मजा । प्रीत्या परमया युक्ता तदा सा द्विजस त्तमाः

તે સુવ્રતા બ્રાહ્મણીએ પહેલાં જે જે વ્રત કર્યા હતા, રાજકન્યાએ બીજા જળાશયે પહોંચી એ જ વ્રત ફરી કર્યા. હે દ્વિજોત્તમો, તે પરમ ભક્તિથી યુક્ત હતી.

Verse 62

ततो वर्षशतं सार्धं फलाहारा बभूव सा । शीर्णपर्णाशना पश्चात्तावन्मात्रं व्यवस्थिता

ત્યાર પછી તે દોઢસો વર્ષ સુધી માત્ર ફળાહાર પર રહી. ત્યારબાદ એટલાં જ સમય સુધી તે ઝરેલા પાંદડાં ખાઈને સ્થિર રહી.

Verse 63

ततश्चैव जलाहारा यावद्वर्षशतानि षट् । वायुभक्षा बभूवाथ सहस्रं परिवत्सरान्

ત્યારબાદ તે છસો વર્ષ સુધી માત્ર જલાહાર પર રહી; પછી માત્ર વાયુને આહાર બનાવી પૂર્ણ એક હજાર વર્ષ સુધી રહી.

Verse 64

यथायथा तपश्चक्रे सा कुमारी द्विजोत्तमाः । तथातथाऽभवत्तस्यास्तेजोवृद्धिरनुत्तमा

હે દ્વિજોત્તમો! તે કન્યા જેમ જેમ વારંવાર તપશ્ચર્યા કરતી ગઈ, તેમ તેમ તેની અનુત્તમ આધ્યાત્મિક તેજોવૃદ્ધિ વધતી ગઈ.

Verse 65

एतस्मिन्नेव काले तु भगवाञ्छशिशेखरः

એ જ સમયે ભગવાન શશિશેખર (ચંદ્રશેખર) —

Verse 66

गौर्या सह प्रसन्नात्मा तस्या गोचरमागतः । मेघगंभीरया वाचा ततोवचनमब्रवीत्

ગૌરી સાથે પ્રસન્નહૃદય બની તેઓ તેના દૃષ્ટિપથમાં આવ્યા; પછી મેઘગંભીર વાણીથી તેમણે આ વચન કહ્યાં.

Verse 67

वत्से तपोनिवृत्तिं त्वं कुरुष्व वचनान्मम । प्रार्थयस्व मनोऽभीष्टं येन सर्वं ददामि ते

વત્સે, મારા વચનથી તું તપશ્ચર્યા નિવૃત્ત કર. હૃદયને અભીષ્ટ જે હોય તે માગ; તે વરથી હું તને સર્વ કંઈ અર્પણ કરીશ.

Verse 68

ब्राह्मण्युवाच । अभीष्टमेतदेवं मे यत्त्वं दृष्टोऽसि शंकर । स्वप्नेऽपि दर्शनं देव दुर्लभं ते नृणां यतः

બ્રાહ્મણી બોલી—હે શંકર, મારું અભીષ્ટ તો એટલું જ કે મેં તમારું દર્શન કર્યું. હે દેવ, કારણ કે મનુષ્યોને સ્વપ્નમાં પણ તમારું દર્શન દુર્લભ છે.

Verse 69

भगवानुवाच । न मे स्याद्दर्शनं व्यर्थं कथंचित्सुतपस्विनि । तस्माद्वरय भद्रं ते वरं येन ददाम्यहम्

ભગવાન બોલ્યા—હે સুতપસ્વિની, મારું દર્શન તારા માટે ક્યારેય વ્યર્થ નહીં થાય. તેથી, તારો કલ્યાણ થાઓ, તું વર માગ; હું તે આપું છું.

Verse 70

ब्राह्मण्युवाच । एषा मे सुसखी साध्वी राजपुत्री यशस्विनी । ख्याता रत्नावतीनाम प्राणेभ्योऽपिगरीयसी

બ્રાહ્મણી બોલી—આ મારી પ્રિય સખી છે—સાધ્વી, રાજપુત્રી અને યશસ્વિની. ‘રત્નાવતી’ નામે પ્રસિદ્ધ છે, અને મને પ્રાણોથી પણ વધુ પ્રિય છે.

Verse 71

मम तुल्यं तपश्चक्रे शूद्रयोनावपि स्थिता । निवर्तते तु यद्येषा तपसस्तु निवर्तनम् । करोम्यद्य जगन्नाथ तदहं संशयं विना

શૂદ્રયોનિમાં રહીને પણ તેણે મારી સમાન તપ કર્યું છે. જો તે હવે તપમાંથી નિવૃત્ત થાય, તો હે જગન્નાથ, હું પણ આજે નિઃસંદેહ મારી તપશ્ચર્યા નિવૃત્ત કરી દઈશ.

Verse 72

अस्याः स्नेहेन संत्यक्तो मया भर्ता सुरेश्वर । तस्माद्देव वरं देहि त्वमस्या मनसि स्थितम्

હે સુરેશ્વર! તેના પ્રત્યેના સ્નેહથી મેં મારા પતિનો ત્યાગ કર્યો; તેથી હે દેવ, તેના હૃદયમાં સ્થિત વરદાન તેને આપો।

Verse 73

सूत उवाच । तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा भगवाञ्छशिशेखरः । अब्रवीद्राजपुत्रीं तां मेघगंभीरया गिरा । वत्से मद्वचनादद्य तपस्त्वं त्यक्तुमर्हसि

સૂત બોલ્યા—તેના વચન સાંભળી ભગવાન શશિશેખરે મેઘગંભીર વાણીથી તે રાજકન્યાને કહ્યું—વત્સે, આજે મારા વચનથી તું તપસ્યા છોડવા યોગ્ય છે।

Verse 74

वरं वरय कल्याणि नित्यं मनसि संस्थितम् । अदेयमपि दास्यामि सांप्रतं तव भामिनि

કલ્યાણી! તારા મનમાં નિત્ય સ્થિત જે વર છે તે માગ; હે તેજસ્વિની, ‘અદેય’ ગણાતું હોય તે પણ હું અત્યારે તને આપીશ।

Verse 75

रत्नावत्युवाच । एतज्जलाशयं पुण्यं पद्मिनीषण्ड मण्डितम्

રત્નાવતી બોલી—પદ્મિનીના સમૂહોથી શોભિત આ જળાશય પુણ્યમય થાઓ।

Verse 76

यत्रैषा ब्राह्मणी साध्वी नित्यं च तपसि स्थिता । अस्या नाम्ना च विख्यातिं तीर्थमेतत्प्रपद्यताम्

જ્યાં આ સાધ્વી બ્રાહ્મણી નિત્ય તપમાં સ્થિત રહી છે, ત્યાં આ સ્થાન તેના નામથી પ્રસિદ્ધ તીર્થ બને।

Verse 77

अत्र यः कुरुते स्नानं श्रद्धया परया युतः । तस्य भूयात्सदा वासो देवदेव त्रिविष्टपे औ

જે અહીં પરમ શ્રદ્ધા સાથે સ્નાન કરે છે, હે દેવદેવ, તેને સદા ત્રિવિષ્ટપ (સ્વર્ગ) માં નિવાસ પ્રાપ્ત થાઓ।

Verse 78

मदीयं मम नाम्ना तु शूद्रासंज्ञं तु जायताम् । तस्य तुल्यप्रभावं तु तीर्थस्य प्रतिपद्यताम्

મારા નામથી જ બીજું એક તીર્થ ઉત્પન્ન થાઓ, જે ‘શૂદ્રા’ નામે ઓળખાય; અને તે આ તીર્થ સમાન પ્રભાવ ધરાવતું થાઓ।

Verse 79

आवाभ्यां नित्यशः कार्यं कुमारत्वे महत्तपः । आराध्यस्त्वं सुरश्रेष्ठो वाङ्मनःकर्मभिस्तथा

અમે બંનેએ યુવાનાવસ્થામાં નિત્ય મહાતપ કરવું જોઈએ; અને હે સૂરશ્રેષ્ઠ, વાણી-મન-કર્મથી તમારું સમ્યક આરાધન કરવું જોઈએ।

Verse 80

एतस्मिन्नेव काले तु निर्भिद्य धरणीतलम् । लिंगं माहेश्वरं विप्रा निष्क्रांतं सूर्यसंनिभम्

એ જ ક્ષણે ધરતીનું તળ ફાડી, હે વિપ્રો, સૂર્ય સમ તેજસ્વી માહેશ્વર લિંગ પ્રગટ થયું।

Verse 81

ततः प्रोवाच ते देवः स्वयमेव महेश्वरः । ताभ्यां सुतपसा तुष्टः सादरं भक्तवत्सलः

પછી સ્વયં મહેશ્વર દેવ, તે બંનેના ઉત્તમ તપથી પ્રસન્ન થઈ, ભક્તવત્સલ બની, સાદર વચન બોલ્યા।

Verse 82

एतत्तीर्थद्वयं ख्यातं त्रैलोक्येपि भविष्यति । शूद्रीनाम त्वदीयं तु ब्राह्मणी च सखी तव

આ બંને તીર્થો ત્રિલોકમાં પણ પ્રસિદ્ધ થશે. એક તારા નામે ‘શૂદ્રી’ કહેવાશે, અને બ્રાહ્મણી તારી સખી બની બીજા તીર્થને પણ પોતાનું નામ આપશે।

Verse 83

तीर्थद्वयेऽपि यः स्नात्वा एतस्मिञ्छ्रद्धयाऽन्वितः । त्वत्तः पद्मानि संगृह्य अस्यास्तोयं च निर्मलम् । एतच्च मामकं लिंगं स्नापयित्वाऽर्चयिष्यति

જે શ્રદ્ધાપૂર્વક આ બંને તીર્થોમાં સ્નાન કરીને, તારી પાસેથી કમળફૂલો એકત્ર કરે અને આ તીર્થનું નિર્મળ જળ લઈને, મારા આ લિંગને અભિષેક કરીને પૂજન કરે—તે ભક્ત મને અતિ પ્રિય કર્મ કરે છે।

Verse 84

पश्चात्पद्मैश्चतुर्दश्यां शुक्लायां सोमवासरे । चैत्रे मासि च संप्राप्ते चिरायुः स भविष्यति

ત્યારબાદ ચૈત્ર માસમાં શુક્લ પક્ષની ચતુર્દશી સોમવારે આવે ત્યારે, કમળફૂલો અર્પણ કરીને પૂજા કરવાથી તે દીર્ઘાયુ થશે।

Verse 85

सर्वपापविनिर्मुक्तो यद्यपि स्यात्सुपापकृत्

તે ભલે અત્યંત મહાપાપી હોય, તો પણ તે સર્વ પાપોથી સંપૂર્ણ મુક્ત થઈ જાય છે।

Verse 86

एवमुक्त्वा स भगवांस्ततश्चादर्शनं गतः । तत्र नित्यं च तपसि स्थिते सख्यावुभावपि

આ રીતે કહીને તે ભગવાન પછી અદૃશ્ય થઈ ગયા. અને ત્યાં તે બંને સખીઓ નિત્ય તપશ્ચર્યામાં સ્થિર રહી।

Verse 87

यावत्कल्पशतं तावज्जरामरणवर्जि ते । अद्यापि गगने ते च दृश्येते तारकात्मके

સો કલ્પો સુધી તેઓ જરા અને મરણથી રહિત રહ્યા. આજે પણ તેઓ આકાશમાં તારારૂપે દેખાય છે.

Verse 88

ततःप्रभृति तत्ख्यातं तीर्थयुग्मं धरातले । आगत्याथ नरो दूरात्ताभ्यां कृत्वा निमज्जनम्

ત્યાંથી તે તીર્થયુગ્મ ધરાતલ પર પ્રસિદ્ધ થયું. પછી કોઈ મનુષ્ય દૂરથી આવી બંનેમાં નિમજ્જન કરીને સ્નાન કરે તો—

Verse 89

पूजयित्वा तु तल्लिंगं ततो याति दिवालयम् । महापातकयुक्तोऽपि तत्प्रभावादसंशयम्

અને તે લિંગની પૂજા કરીને તે દિવ્યધામે જાય છે. મહાપાતકોથી યુક્ત હોય તોય તેના પ્રભાવથી—નિઃસંદેહ।

Verse 90

एतस्मिन्नंतरे मर्त्ये नष्टा धर्मस्य च क्रिया । यज्ञदानकृता या च देवार्चनसमुद्भवा

આ દરમિયાન મર્ત્યોમાં ધર્મની ક્રિયા નષ્ટ થઈ ગઈ—યજ્ઞ અને દાનથી થતી ક્રિયાઓ તથા દેવાર્ચનથી ઉપજતી ઉપાસનાપદ્ધતિ પણ।

Verse 91

व्याप्तस्तथाखिलः स्वर्गो मानवैः स्पर्धयान्वितैः । सार्धं देवैर्विमानस्थैरप्सरोगणसेवितैः

આ રીતે સ્પર્ધાભાવથી યુક્ત મનુષ્યોથી સમગ્ર સ્વર્ગ વ્યાપ્ત થયો—વિમાનસ્થ દેવતાઓ સાથે, જેમની સેવા અપ્સરાગણ કરતા હતા।

Verse 92

एतस्मिन्नेव काले तु धर्मराजः समाययौ । यत्र वेदध्वनिर्ब्रह्मा ब्रह्मलोकं समाश्रितः

એ જ સમયે ધર્મરાજ ત્યાં આવ્યા, જ્યાં વેદધ્વનિના ગુંજન વચ્ચે બ્રહ્મા બ્રહ્મલોકમાં નિવાસ કરતા હતા.

Verse 93

अब्रवीद्दुःखितो दीनः क्षिप्त्वाग्रे पत्रकद्वयम् । एकं पापसमुद्भूतमन्यद्धर्मसमुद्भवम्

દુઃખિત અને દીન બની તેણે કહ્યું અને આગળ બે પત્રો ફેંક્યા—“એક પાપમાંથી ઉદ્ભવ્યું છે, બીજું ધર્મમાંથી ઉદ્ભવ્યું છે.”

Verse 94

चित्रेण लिखितं यच्च विचित्रेण तथा परम् । हाटकेश्वरजे क्षेत्रे देवतीर्थयुगं स्थितम्

વિવિધ અને અદ્ભુત રીતે જે લખાયું હતું, તે જણાવતું હતું કે હાટકેશ્વરના ક્ષેત્રમાં દેવતીર્થોની એક જોડ સ્થિત છે.

Verse 95

शूद्राख्यं ब्राह्मणीनाम तथान्यत्पद्ममंडितम् । तथा तत्रास्ति लिंगं च पुण्यं माहेश्वरं महत्

એક તીર્થ ‘શૂદ્રા’ નામે ઓળખાય છે અને બીજું ‘બ્રાહ્મણી’ કહેવાય છે, જે પદ્મ-આકારોથી શોભિત છે; તેમજ ત્યાં મહાપુણ્યમય મહેશ્વર લિંગ પણ સ્થિત છે.

Verse 96

त्रयाणामथ तेषां च प्रभावात्सर्वमानवाः । अपि पापसमायुक्ताः प्रयांति त्रिदशालयम्

તે ત્રણેયના પ્રભાવથી સર્વ મનુષ્યો—પાપથી યુક્ત હોવા છતાં—ત્રિદશોના આલય, એટલે સ્વર્ગને, પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 97

शून्या मे नरका जाताः सर्वे ते रौरवादयः

મારા નરકો સર્વે ખાલી થઈ ગયા છે—રૌરવ આદિ બધા।

Verse 98

न कश्चिद्यजनं चक्रे न दानं न च तर्पणम् । देवतानां पितॄणां च मनुष्याणां विशेषतः

કોઈએ યજન કર્યું નહીં, દાન નહીં, તર્પણ પણ નહીં—દેવતાઓ માટે, પિતૃઓ માટે અને વિશેષ કરીને મનુષ્યો માટે પણ નહીં।

Verse 99

तस्मान्मुक्तो मया सर्वो योऽधिकारस्तवोद्भवः । नियोजयस्व तत्रान्यं कञ्चिच्छक्ततमं ततः

અતએવ તારા પરથી ઉદ્ભવેલા સર્વ અધિકાર-કર્તવ્યમાંથી હું મુક્ત થયો છું; ત્યાં મારા સ્થાને બીજાને, અતિ સમર્થને નિયુક્ત કર।

Verse 100

अप्रमाणं स्थितं सर्वमेतत्पत्रद्वयं मम । तच्छ्रुत्वा पद्मजः प्राह समानीय शतक्रतुम्

મારા આ બે લેખપત્રો સર્વથા અપ્રમાણ થઈ ગયા છે. તે સાંભળી પદ્મજ (બ્રહ્મા) એ શતક્રતુ (ઇન્દ્ર) ને બોલાવી કહ્યું।

Verse 101

गत्वा शीघ्रतमं मर्त्ये त्वं शक्र वचनान्मम । हाटकेश्वरजे क्षेत्रे तीर्थद्वयमनुत्तमम्

હે શક્ર! મારા વચનથી અતિ શીઘ્ર મર્ત્યલોકમાં જા—હાટકેશ્વરજ ક્ષેત્રમાં આવેલા તે અનુત્તમ તીર્થદ્વય પાસે।

Verse 102

शूद्र्याख्यं ब्राह्मणीत्येव यच्च लिंगमनुत्तमम् । तत्रस्थं नाशय क्षिप्रं कृत्वा पांसुप्रवर्षणम्

‘શૂદ્રા’ નામનું તીર્થ, ‘બ્રાહ્મણી’ કહેવાતું તીર્થ અને ત્યાં સ્થિત તે અનુત્તમ લિંગ—ધૂળનો વરસાદ કરાવીને તેને ત્વરિત નાશ કર.

Verse 103

सूत उवाच । तच्छ्रुत्वा सत्वरं शक्रो गत्वा भूमितलं ततः । पांसुभिः पूरयामास ते तीर्थे लिंगमेव च

સૂત બોલ્યા—એ સાંભળીને શક્ર (ઇન્દ્ર) તત્કાળ ભૂમિતળે ગયો; અને એ જ તીર્થમાં ધૂળ-માટી ભરીને લિંગને પણ ઢાંકી દીધું.

Verse 104

अद्यापि कलिकालेऽस्मिन्द्वाभ्यां गृह्य सुमृत्तिकाम् । स्नात्वा च तिलकं कार्यं सर्वपापविशुद्धये

આજ પણ આ કલિયુગમાં, બંને હાથથી ઉત્તમ પવિત્ર માટી લઈને સ્નાન કરી પછી તેનું તિલક કરવું—સર્વ પાપોની સંપૂર્ણ શુદ્ધિ માટે.

Verse 105

चतुर्दशीदिने प्राप्ते सोमवारे च संस्थिते । द्वाभ्यां यः कुरुते श्राद्धं श्रद्धया परया युतः । गयाश्राद्धेन किं तस्य मनुः स्वायंभुवोऽब्रवीत्

જ્યારે ચતુર્દશી તિથિ આવે અને તે સોમવારે પડે, ત્યારે જે ત્યાં બંને હાથથી (તે પવિત્ર માટી સાથે) પરમ શ્રદ્ધાથી શ્રાદ્ધ કરે—તેને ગયા-શ્રાદ્ધની શું જરૂર? એમ સ્વાયંભુવ મનુએ કહ્યું.

Verse 106

एतद्वः सर्वमाख्यातं यत्पृष्टोऽस्मि द्विजोत्तमाः । यथा सा ब्राह्मणी जाता शूद्री चापि तथापरा

હે દ્વિજોત્તમો, તમે જે પૂછ્યું હતું તે બધું મેં કહી દીધું—તે સ્ત્રી કેવી રીતે બ્રાહ્મણી બની, અને બીજી સ્ત્રી કેવી રીતે શૂદ્રી પણ બની.

Verse 107

यश्चैतच्छृणुयाद्भक्त्या पठेद्वा द्विजसत्तमाः । सोऽपि तद्दिनजात्पापान्मुच्यते नात्र संशयः

જે આને ભક્તિપૂર્વક સાંભળે અથવા પાઠ કરે, હે દ્વિજશ્રેષ્ઠો, તે પણ એ જ દિવસ સુધી સંગ્રહિત પાપોથી મુક્ત થાય છે—એમાં શંકા નથી।

Verse 108

एवं नरो न कः सिद्धस्तस्य लिंगस्य पूजनात् । चिरायुश्च तथा जातो यथान्यो नात्र विद्यते

આ રીતે તે લિંગની પૂજાથી કયો મનુષ્ય સિદ્ધિ ન પામે? અને તે એવો દીર્ઘાયુ બને છે કે અહીં તેની સમકક્ષ બીજો કોઈ નથી।