Adhyaya 166

Verse 1

सूत उवाच । ऋचीकोऽपि समादाय पुरुषैराप्तकारिभिः । तानश्वान्प्रजगामाथ यत्र गाधिर्व्यवस्थितः

સૂતજી બોલ્યા—ઋચીક મુનિ પણ સમર્થ સેવકોની મદદથી તે અશ્વોને લઈને જ્યાં ગાધિ રાજા નિવાસ કરતા હતા ત્યાં ગયા.

Verse 2

तस्मै निवेदयामास कन्यार्थं तान्हयोत्तमान् । गाधिस्तु तान्प्रगृह्याथ योग्यान्वाजिमखस्य च

કન્યા મેળવવા માટે તેણે તે ઉત્તમ અશ્વો અર્પણ કર્યા. ગાધિ રાજાએ તેમને સ્વીકારી અશ્વમેધ યજ્ઞ માટે પણ યોગ્ય ગણ્યા.

Verse 3

एकैकं परमं तेषां स जगामाथ पार्थिवः । ततस्तां प्रददौ तस्मै कन्यां त्रैलोक्यसुन्दरीम्

રાજાએ તે અશ્વોને એકેક કરીને તપાસ્યા—દરેક પરમ શ્રેષ્ઠ હતો. ત્યારબાદ તેણે ત્રિલોકમાં પ્રસિદ્ધ સુન્દરી કન્યાને તેને આપી દીધી.

Verse 4

विप्राग्निसाक्षिसंभूतां गृह्योक्तविधिना न्वितः । ततो विवाहे निर्वृत्त ऋचीको मुनिसत्तमः

બ્રાહ્મણો અને પવિત્ર અગ્નિને સાક્ષી રાખીને, ગૃહ્યવિધિ મુજબ વિવાહ યોગ્ય રીતે સંપન્ન થયો. ત્યારબાદ મુનિશ્રેષ્ઠ ઋચીક સંતોષ પામ્યા.

Verse 5

तस्याः संवेशने चैव निष्कामः समपद्यत । अथाब्रवीन्निजां भार्यां निष्कामः संस्थितो मुनिः

સંવેશન સમયે પણ તે નિષ્કામ જ રહ્યો. ત્યારબાદ નિષ્કામ અને સ્થિર મુનિએ પોતાની પત્નીને કહ્યું.

Verse 6

अहं यास्यामि सुश्रोणि काननं तपसः कृते । त्वं प्रार्थय वरं कंचिद्येनाभीष्टं ददामि ते

હે સુશ્રોણિ! હું તપસ્યા માટે વનમાં જઈશ. તું કોઈ વર માગ; જેથી હું તારી ઇચ્છિત વસ્તુ તને અર્પણ કરું.

Verse 7

सा श्रुत्वा तस्य तद्वाक्यं निष्कामस्य प्रजल्पितम् । वाष्पपूर्णेक्षणा दीना जगाम जननीं प्रति

નિષ્કામ પતિના તે વચન સાંભળી તે દીન બની, આંસુભરી આંખો સાથે પોતાની માતા પાસે ગઈ.

Verse 8

प्रोवाच वचनं तस्य सा निष्कामपते स्तदा । वरदानं तथा तेन यथोक्तं द्विजसत्तमाः

ત્યારે તેણીએ પોતાની માતાને નિષ્કામ પતિના વચનો કહ્યા અને તેણે જેમ કહ્યું તેમ આપવાનું વરદાન પણ જણાવ્યું—હે દ્વિજશ્રેષ્ઠો.

Verse 9

अथ श्रुत्वैव सा माता यथा तज्जल्पितं तया । सुतया ब्राह्मणश्रेष्ठास्ततो वचनमब्रवीत्

પછી દીકરીએ જેમ કહ્યું તેમ બધું સાંભળી માતાએ આ વચન કહ્યું—હે બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠો.

Verse 10

यद्ययं पुत्रि ते भर्ता वरं यच्छति वांछितम् । तत्प्रार्थय सुतं तस्माद्ब्राह्मण्येन समन्वितम्

હે પુત્રી! જો તારો પતિ ઇચ્છિત વર આપે, તો તેની પાસે બ્રાહ્મણ્યગુણોથી યુક્ત એક પુત્રનો વર માગ.

Verse 11

मदर्थं चैकपुत्रं च निःशेषक्षात्त्रतेजसा । संयुक्तं याचय शुभे विपुत्राऽहं यतः स्थिता

અને મારા માટે પણ, હે શુભે, સંપૂર્ણ ક્ષાત્ર-તેજથી યુક્ત એક પુત્રની યાચના કર; કારણ કે હું પુત્રવિહોણી રહી છું.

Verse 12

सा श्रुत्वा जननीवाक्यमृचीकं प्राप्य सुव्रता । अब्रवीज्जननी वाक्यं सर्वं विस्तरतो द्विजाः

માતાના વચન સાંભળી તે સુવ્રતા ઋચીક પાસે ગઈ અને, હે દ્વિજોઃ, માતાએ કહેલું બધું વિસ્તારે કહી સંભળાવ્યું.

Verse 13

स तस्याश्च वचः श्रुत्वा चकाराथ चरुद्वयम् । पुत्रेष्टिं विधिवत्कृत्वा नमस्कृत्य स्वयंभुवम्

તેના વચન સાંભળી તેમણે પછી બે ચરુ તૈયાર કર્યા. વિધિપૂર્વક પુત્રેષ્ટિ યજ્ઞ કરીને સ્વયંભૂ પ્રભુને નમસ્કાર કર્યો.

Verse 14

एकस्मिन्योजयामास ब्राह्म्यं तेजोऽखिलं च सः । क्षात्रं तेजस्तथान्यस्मिन्सकलं द्विजसत्तमाः

એક ભાગમાં તેમણે સમગ્ર બ્રાહ્મ-તેજ ભરી દીધું; અને બીજા ભાગમાં તેમ જ સંપૂર્ણ ક્ષાત્ર-તેજ, હે દ્વિજશ્રેષ્ઠો.

Verse 15

भार्यायै प्रददौ पूर्वं ब्राह्म्यं च चरुमुत्त मम् । अब्रवीत्प्राशयित्वैनमश्वत्थालिंगनं कुरु

પ્રથમ તેમણે પોતાની પત્નીને બ્રાહ્મ-તેજથી યુક્ત ઉત્તમ ચરુ આપ્યો અને કહ્યું—‘એને આ ચખાવીને અશ્વત્થ વૃક્ષને આલિંગન કર.’

Verse 16

ततः प्राप्स्यसि सत्पुत्रं ब्राह्म्यतेजःसमन्वितम् । द्वितीयश्चरुको यश्च तं त्वं मात्रे निवे दय

પછી તું બ્રાહ્મ્ય તેજથી યુક્ત એવો સદ્ગુણવાન પુત્ર પ્રાપ્ત કરીશ. અને બીજો ચરુ તું તારી માતાને અર્પણ કરજે.

Verse 17

अब्रवीच्च ततस्तां तु ऋचीको मुनिसत्तमः । त्वमेनं चरुकं प्राश्य न्यग्रोधालिंगनं कुरु

ત્યારે મુનિશ્રેષ્ઠ ઋચીકે તેને કહ્યું—‘તું આ ચરુ ભક્ષણ કરીને ન્યગ્રોધ (વટ) વૃક્ષને આલિંગન કર.’

Verse 18

ततः प्राप्स्यसि सत्पुत्रं संयुक्तं क्षात्रतेजसा । निःशेषेण महाभागे न मे स्याद्वचनं वृथा

પછી તું ક્ષાત્ર તેજથી સંયુક્ત એવો સદ્ગુણવાન પુત્ર પ્રાપ્ત કરીશ. હે મહાભાગ્યવતી, સંપૂર્ણ રીતે—મારું વચન વ્યર્થ નહીં જાય.

Verse 19

एवमुक्त्वा ऋचीकस्तु स विसृज्य च तेजसी । सुहृष्टो ब्राह्मणश्रेष्ठः स्वयं च महितोऽभवत्

આમ કહીને ઋચીકે તે બે તેજોને મુક્ત (પ્રદાન) કર્યા. બ્રાહ્મણોમાં શ્રેષ્ઠ તે આનંદિત થયો અને પોતે પણ બહુ માન પામ્યો.

Verse 20

ते चैव तु गृहे गत्वा प्रहृष्टेनांतरात्मना । ऊचतुश्च मिथस्ते च सत्यमेतद्भविष्यति

અને તેઓ બંને ઘેર જઈ અંતરમાં આનંદિત થયા. પછી તેઓ પરસ્પર બોલ્યા—‘નિશ્ચયે આ સત્યરૂપે બનશે.’

Verse 21

ततो माता सुतां प्राह आत्मार्थे सकलो जनः । विशेषं कुरुते कृत्ये सामान्ये च व्यवस्थिते

ત્યારે માતાએ પુત્રીને કહ્યું—પોતાના લાભ માટે સર્વ લોકો, વિષય સામાન્ય અને પહેલેથી નક્કી થયેલો હોવા છતાં, કર્મમાં વિશેષ ભેદ કરે છે.

Verse 22

तत्तवार्थं कृतोऽनेन यश्चरुश्चारुलोचने । यस्तस्मिन्विहितोऽनेन मन्त्रग्रामो भविष्यति । विशेषेण महाभागे सत्यमेतन्मयोदितम्

હે ચારુલોચને! આ ચરુ તત્ત્વાર્થસિદ્ધિ માટે જ તૈયાર કરાયો છે, અને તેમાં પ્રયોગ થનારો મંત્રસમૂહ પણ તેમણે વિધિપૂર્વક નિર્ધારિત કર્યો છે। હે મહાભાગે! હું વિશેષ રીતે કહું છું—આ મારું સત્ય વચન છે।

Verse 23

तस्माच्च चरुकं मह्यं त्वं गृहाण शुचिस्मिते । आत्मीयं मम यच्छस्व वृक्षाभ्यां च विपर्ययः । क्रियतां च महाभागे येन मे स्यात्सुतोत्तमः

અતએવ, હે શુચિસ્મિતે! મારા માટે આ ચરુ તું ગ્રહણ કર. જે તારું છે તે મને આપ, અને બે વૃક્ષો વિષે જે જરૂરી ઉલટફેર/વિનિમય છે તે કરી દે. હે મહાભાગે! એવું કર કે મને ઉત્તમ પુત્ર પ્રાપ્ત થાય.

Verse 24

राज्यकर्मणि दक्षश्च शूरः परबलार्दनः । त्वदीयो द्विजमात्रोऽपि तव तुष्टिं करिष्यति

તે રાજ્યકર્મમાં નિપુણ, શૂરવીર અને શત્રુબળનો નાશ કરનાર હશે। ભલે તે માત્ર દ્વિજ (બ્રાહ્મણજન્મ) હોય, તોય તે તને સંતોષ આપશે.

Verse 25

अथ सा विजने प्रोक्ता तया मात्रा यशस्विनी । अकरोद्व्यत्ययं वृक्षे चरौ च द्विजसत्तमाः

પછી યશસ્વિની માતાએ તેને એકાંતમાં સમજાવ્યું; ત્યારબાદ તેણે ઉત્તમ બ્રાહ્મણો સાથે વૃક્ષ અને ચરુ વિષે નિર્ધારિત વિનિમય (વ્યત્યય) કરી નાખ્યો.

Verse 26

ततः पुंस वने स्नाते ते शुभे चारुलोचने । दधाते गर्भमेवाथ भर्तुः संयोगतः क्षणात्

ત્યારબાદ, હે શુભે ચારુલોચને, પુરુષે વનમાં સ્નાન કર્યા પછી, પતિના સંયોગથી તે જ ક્ષણે તેણીએ ગર્ભ ધારણ કર્યો।

Verse 27

ततस्तु गर्भमासाद्य सा च त्रैलोक्यसुन्दरी । क्षात्त्रेण तेजसा युक्ता तत्क्षणात्समपद्यत । मनो राज्ये ततश्चक्रे हस्त्यश्वारोहणोद्भवे

પરંતુ ગર્ભ પ્રાપ્ત થતાં જ તે ત્રૈલોક્યસુંદરી ક્ષાત્ર તેજથી તત્ક્ષણે યુક્ત થઈ. પછી તેનું મન રાજત્વમાં, હાથી-ઘોડા પર આરોહણથી ઉપજતા કાર્યોમાં વળ્યું।

Verse 28

युद्धवार्त्तास्तथा चक्रे देवासुरगणोद्भवाः । शृणोति च तथा नित्यं विलासेषु मनो दधे । अनुष्ठानं ततश्चक्रे मनोराज्यसमुद्भवम्

તેણે દેવ-અસુરગણોથી ઉપજેલી યુદ્ધવાર્તાઓ પણ કરવા લાગી. એવી વાતો તે નિત્ય સાંભળતી અને રાજસી વિલાસોમાં મન ધરતી. પછી તે રાજકલ્પનાઓથી જન્મેલા અનુષ્ઠાનો કરવા લાગી।

Verse 29

पितुर्गृहात्समानीय जात्यानश्वांस्तथा गजान् । रक्तानि चैव वस्त्राणि काश्मीराद्यं विलेपनम्

તેણે પિતાના ઘરેથી ઉત્તમ જાતિના ઘોડા તથા હાથી મંગાવ્યા, અને લાલ વસ્ત્રો સાથે કેસર-કુંકુમાદિ વિલેપનદ્રવ્યો પણ શૃંગાર માટે લાવી।

Verse 30

तद्दृष्ट्वा चेष्टितं तस्या राज्यार्हं बहुभोगधृक् । ब्राह्मणार्हैः परित्यक्तं समाचारैश्च कृत्स्नशः

તેણીનું વર્તન રાજ્યાર્હ અને અનેક ભોગોથી ભરપૂર જોઈ, તેણે જાણ્યું કે બ્રાહ્મણોચિત આચાર-વ્યવહાર અને સર્વ શિસ્તનિયમો તે સંપૂર્ણપણે ત્યજી ચૂકી છે।

Verse 31

अब्रवीच्च ततः क्रुद्धो धिक्पापे किमिदं कृतम् । व्यत्ययो विहितो नूनं चरुकस्य नगस्य च

પછી તે ક્રોધિત થઈ બોલ્યો—“ધિક્ પાપિની! તું આ શું કર્યું? નિશ્ચયે ચરુ અને નાગવૃક્ષ વિષે ઉલટફેર વિધાન થયો છે.”

Verse 32

क्षत्रियार्हं द्विजाचारैः सकलैः परिवर्जितम्

“એ લક્ષણ ક્ષત્રિયને યોગ્ય છે અને દ્વિજોના સર્વ આચાર-નિયમોથી સંપૂર્ણપણે રહિત છે।”

Verse 33

चीरवल्कलसंत्यक्तं स्नानजाप्यविवर्जितम् । संयुक्तं विविधैर्गन्धैर्मृगनाभिपुरःसरैः

“તે ચીર-વલ્કલનો ત્યાગ કરેલું છે; પરંતુ સ્નાન અને જપ છોડતું નથી; કસ્તૂરી અગ્રણી હોય તેવી અનેક સુગંધોથી યુક્ત છે।”

Verse 34

तव माता शमस्था सा जपहोमपरायणा । तीर्थयात्रापरा चैव वेदश्रवणलालसा

“તારી માતા શાંતિમાં સ્થિત છે, જપ-હોમમાં પરાયણ છે; તીર્થયાત્રામાં તત્પર છે અને વેદશ્રવણની લાલસા ધરાવે છે।”

Verse 35

तस्मात्ते क्षत्रियः पुत्रो भविष्यति न संशयः

“અતએવ તારો પુત્ર ક્ષત્રિય થશે—એમાં કોઈ સંશય નથી।”

Verse 36

मातुश्च ब्राह्मणश्रेष्ठो ब्रह्मचर्यकथापरः । भविष्यति सुतश्चिह्नैर्गर्भलक्षणसंभवैः

તમારી માતાને એક પુત્ર જન્મશે—તે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ હશે, બ્રહ્મચર્યકથામાં પરાયણ; ગર્ભલક્ષણોથી ઉત્પન્ન થયેલા પુત્રચિહ્નોથી તે ઓળખાશે।

Verse 37

यस्मादुदीरितः पूर्वं श्लोकोऽयं शास्त्रचिन्तकैः । यादृशा दोहदाः सन्ति सगर्भाणां च योषिताम्

કારણ કે આ શ્લોક પૂર્વે શાસ્ત્રચિંતકો દ્વારા ઉચ્ચારાયો હતો—ગર્ભવતી સ્ત્રીઓમાં કેવા પ્રકારના દોહદ (ઇચ્છાઓ) ઊપજે છે તે વર્ણવવા માટે।

Verse 38

तादृगेव स्वभावेन तासां पुत्रोऽत्र जायते । सैवमुक्ता भयत्रस्ता वेपमाना कृतांजलिः

એ જ સ્વભાવ અનુસાર તેમનો પુત્ર અહીં તેમ જ જન્મે છે. એમ કહેવામાં આવતાં તે ભયથી વ્યાકુળ, કંપતી, હાથ જોડીને ઊભી રહી।

Verse 39

बाष्पपूर्णेक्षणा दीना वाक्यमेतदुवाच ह । सत्यमेतत्प्रभो वाक्यं यत्त्वया समुदाहृतम्

આંસુભર્યા નેત્રો સાથે, દીન બની તે બોલી—“પ્રભો, તમે ઉચ્ચારેલું આ વચન સત્ય છે।”

Verse 40

अतीतानागतं वेत्ति विना लिंगैर्भवानिह । तस्मात्कुरु प्रसादं मे यथा स्याद्ब्राह्मणः सुतः । क्षत्रियस्य तु पुत्रस्य भवान्नार्हः कथंचन

અહીં તમે બાહ્ય લક્ષણો વિના પણ ભૂત અને ભવિષ્ય જાણો છો. તેથી મારી ઉપર કૃપા કરો, જેથી મારો પુત્ર બ્રાહ્મણ બને. પરંતુ ક્ષત્રિય પુત્ર સાથે તમારો કોઈ રીતે પણ સંબંધ યોગ્ય નથી।

Verse 41

ऋचीक उवाच । यत्किंचिद्ब्रह्मतेजः स्यात्तन्न्यस्तं ते चरौ मया । क्षात्त्रं तेजश्च ते मातुर्व्यत्ययं च कथंचन । करोमि वाधमो लोके शास्त्र स्य च व्यतिक्रमम्

ઋચીક બોલ્યા—જેટલું પણ બ્રાહ્મણ-તેજ હોય તે બધું મેં તારા ચરુમાં (યજ્ઞાહુતિમાં) સ્થાપિત કર્યું છે. અને તારી માતાના ક્ષાત્ર-તેજમાં પણ કોઈ રીતે ઉલટફેર કરું છું; તેથી હું લોકમાં નિંદનીય બની, શાસ્ત્રવિધિનું ઉલ્લંઘન કરું છું.

Verse 42

पत्न्युवाच । यद्येवं भृगुशार्दूल मम पौत्रोऽत्र यो भवेत् । क्षात्त्रं तेजोऽखिलं तस्य गात्रे भूया त्त्वयाऽहृतम्

પત્ની બોલી—જો એમ જ હોય, હે ભૃગુશાર્દૂલ, તો મારા વંશમાં અહીં જે પૌત્ર જન્મશે, તેના શરીરમાં રહેલું સર્વ ક્ષાત્ર-તેજ તું જ ખેંચી પાછું લઈ લે.

Verse 43

पुत्रस्तु ब्राह्मणश्रेष्ठो भूयादभ्यधिकस्तव

પરંતુ તારો પુત્ર બ્રાહ્મણોમાં શ્રેષ્ઠ બને—હા, તને પણ વટાવી જાય એવો મહાન બને.

Verse 44

ऋचीक उवाच । एवं भवतु मद्वाक्यात्पुत्रस्ते ब्राह्मणः शुभे । पौत्रः सुदुर्द्धरः संख्ये संयुक्तः क्षात्त्रतेजसा

ઋચીક બોલ્યા—હે શુભે, મારા વચનથી એમ જ થાઓ. તારો પુત્ર બ્રાહ્મણ થશે, અને તારો પૌત્ર યુદ્ધમાં અપ્રતિરોધ્ય રહેશે—ક્ષાત્ર-તેજથી સંયુક્ત.

Verse 45

ततः सत्यं वरं लब्ध्वा प्रसन्नवदना सती । मातुर्निवेदयामास तत्सर्वं कांत जल्पितम्

પછી સત્ય વર પ્રાપ્ત કરીને તે સતી પ્રસન્નમુખી બની; અને પોતાના કાંતએ કહેલું બધું જ માતાને જઈને નિવેદન કર્યું.

Verse 46

ततः सा दशमे मासि संप्राप्ते गुरुदैवते । नक्षत्रे जनयामास पुत्रं बालार्कसन्निभम्

ત્યારબાદ દસમો માસ આવતાં, ગુરુદેવતાના અધિષ્ઠિત નક્ષત્રના યોગે, તેણીએ ઉગતા બાળસૂર્ય સમ તેજસ્વી પુત્રને જન્મ આપ્યો।

Verse 47

ब्राह्म्या लक्ष्म्या समोपेतं निधानं तपसां शुचि । जमदग्निरिति ख्यातो योऽसौ त्रैलोक्यविश्रुतः । तस्य पुत्रोभवत्ख्यातो रामोनाम महायशाः

બ્રાહ્મ્ય લક્ષ્મીથી સમુપેત, શુચિ અને તપસ્યાનો નિધાન એવો તે ત્રિલોકમાં ‘જમદગ્નિ’ તરીકે પ્રસિદ્ધ થયો; તેના મહાયશસ્વી પુત્રનું નામ ‘રામ’ તરીકે ખ્યાત થયું।

Verse 48

एकविंशतिदा येन धरा निःक्षत्रिया कृता । क्षात्त्रतेजःप्रभावेन पितामहप्रसादतः

તેણે એકવીસ વાર ધરતીને ‘નિઃક્ષત્રિય’ કરી—ક્ષાત્ર તેજના પ્રભાવથી અને પિતામહના પ્રસાદથી।

Verse 166

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्या संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये परशुरामोत्पत्तिवर्णनंनाम षट्षष्ट्युत्तरशततमोऽध्यायः

આ રીતે શ્રી સ્કંદ મહાપુરાણની એકાશીતિસાહસ્રી સંહિતાના ષષ્ઠ નાગરખંડમાં, હાટકેશ્વર ક્ષેત્રમાહાત્મ્યમાં ‘પરશુરામોત્પત્તિ-વર્ણન’ નામનો 166મો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।