Adhyaya 89

Verse 1

सूत उवाच । एवं तत्र स्थिते नित्यं तस्मिन्मातृगणे द्विजाः । बालकानां क्षयो जज्ञे ब्राह्मणानां गृहेगृहे

સૂતજી બોલ્યા—હે દ્વિજોઃ જ્યારે તે માતૃગણ ત્યાં નિત્ય સ્થિત રહ્યો, ત્યારે બ્રાહ્મણોના ઘરેઘરે બાળકોનો ક્ષય થવા લાગ્યો।

Verse 2

तरुणानां विशेषेण चमत्कारपुरोत्तरे । छिद्रमन्वेषमाणास्ता भ्रमंत्यखिलदेवताः

ખાસ કરીને યુવાનોમાં, ‘ચમત્કાર’ નામના તે શ્રેષ્ઠ નગરમાં, તે સર્વ દેવતાઓ કોઈ છિદ્ર—અવસર—શોધતા સર્વત્ર ભ્રમણ કરવા લાગ્યા।

Verse 3

ततस्ते ब्राह्मणाः सर्वे ज्ञात्वा छिद्रसमुद्भवम् । विघातं बालकानां च देवताभिर्विनिर्मितम्

ત્યારે તે સર્વ બ્રાહ્મણોએ ‘છિદ્ર’માંથી ઉપજેલી આપત્તિ જાણી અને બાળકોનો વિનાશ દેવતાઓ દ્વારા જ કરાવવામાં આવ્યો છે એમ નિશ્ચય કર્યો।

Verse 4

अम्बावृद्धे समासाद्य पूजयित्वा प्रयत्नतः । प्रोचुश्च दुःखसन्तप्ता विनयावनताः स्थिताः

અંબાવૃદ્ધાને સમીપ જઈ પ્રયત્નપૂર્વક પૂજા કરીને, દુઃખથી સંતપ્ત થઈ તેઓ વિનયથી નમ્ર બની ઊભા રહી બોલ્યા।

Verse 6

ह्रियंते बालका रात्रौ छिद्रं प्राप्य सहस्रशः । युष्मदीयाभिरेताभिर्देवताभिः समन्ततः

રાત્રે છિદ્ર મળતાં જ હજારો બાળકો હરી લેવાય છે; આપના આ દેવતાઓ સર્વ તરફથી અમને ઘેરીને એવું કરે છે।

Verse 7

प्रसादः क्रियतां तस्माद्ब्राह्मणानां महात्मनाम् । नो चेत्पुरं परित्यज्य यास्यामोऽन्यत्र भूतले

અતએવ આ મહાત્મા બ્રાહ્મણો પર પ્રસાદ કરો; નહિતર નગર ત્યજી અમે ધરતી પર અન્યત્ર જઈશું।

Verse 8

तेषां तद्वचनं श्रुत्वा ततोंऽबा कृपयान्विता । हत्वा पादप्रहारेण भूमिं चक्रे गुहां ततः

તેમનું વચન સાંભળી કૃપાયુક્ત અંબાએ પગના પ્રહારથી ધરતીને આઘાત કર્યો અને ત્યાં જ એક ગુફા રચી।

Verse 9

रक्षार्थं सर्वविप्राणां चमत्कारेण भूभुजा । भवद्भ्यां निर्मितः श्रेष्ठः प्रासादोऽयं मनोहरः

સર્વ વિપ્રોના રક્ષણાર્થે રાજાએ અદ્ભુત ચમત્કારથી, તમો બંને દ્વારા આ શ્રેષ્ઠ અને મનોહર પ્રાસાદ-દેવાલય નિર્મિત થયો છે।

Verse 10

इमे मत्पादुके दिव्ये गुहामध्यगते सदा । सर्वाभिः सेवनीये च न गन्तव्यं बहिः क्वचित्

મારી આ દિવ્ય પાદુકાઓ સદા ગુહાના મધ્યસ્થ હૃદયમાં સ્થિત રહે છે। સર્વેને તેની સેવા-પૂજા કરવી જોઈએ; અહીંથી બહાર ક્યાંય જવું નહીં।

Verse 11

या काचिल्लौल्यमास्थाय निष्क्रमिष्यति मोहतः । सा दिव्यभावनिर्मुक्ता शृगाली संभविष्यति

જે કોઈ સ્ત્રી ચંચળતાને આશ્રય કરી મોહથી બહાર નીકળી જશે, તે દિવ્યભાવથી વિમુખ થઈ શૃગાલી રૂપે જન્મ લેશે।

Verse 12

देवता ऊचुः । अत्र स्थाने महादेवि कोऽस्माकं प्रकरिष्यति । पूजां को वात्र चाहारस्तस्माद्ब्रूहि सुरेश्वरि

દેવતાઓએ કહ્યું—હે મહાદેવી! આ સ્થાને અમારી પૂજા કોણ કરશે? અને અહીં આહાર કોણ આપશે? તેથી, હે સુરેશ્વરી, કહો।

Verse 13

अम्बोवाच । अत्रागत्य विनिर्मुक्ता योगिनो ध्यानचिन्तकाः । पूजां सम्यक्करिष्यंति सर्वासां भक्तिसंयुताः

અંબાએ કહ્યું—અહીં આવી મુક્ત થયેલા યોગીઓ, ધ્યાનચિંતનમાં તત્પર સાધકો, સર્વ માતૃકાઓ પ્રત્યે ભક્તિયુક્ત થઈ યોગ્ય રીતે પૂજા કરશે।

Verse 14

पादुके मे प्रपूज्यादौ मांस मद्यादिभिः क्रमात् । अवाप्स्यंति च संसिद्धिं दुर्लभाममरैरपि

પ્રથમ મારી પાદુકાઓની વિધિવત્ પૂજા કરીને, પછી ક્રમશઃ માંસ, મદ્ય વગેરે અર્પણ કરવાથી, તેઓ અમરોને પણ દુર્લભ એવી પરિપૂર્ણ સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરશે।

Verse 15

ततस्तथेति ताः प्रोच्य गुहामध्ये व्यवस्थिताः । परिवार्य शुभे तस्याः पादुके मोक्षदायिके

પછી ‘તથાસ્તુ’ કહીને તેઓ ગુહાના મધ્યમાં સ્થિર રહ્યા અને તેની શુભ, મોક્ષદાયિની પાદુકાઓને ચારે તરફથી ઘેરીને રહ્યા।

Verse 16

ततस्तत्र समागत्य पुरुषा अपि दूरतः । प्रपूज्य पादुके सम्यङ्मातॄस्ताश्च ततः परम् । प्रयांति च परां सिद्धिं जन्म मृत्युविवर्जिताम्

પછી દૂરથી આવેલા પુરુષો પણ પાદુકાઓની તથા તે માતૃકાઓની વિધિવત્ પૂજા કરે છે; ત્યારબાદ તેઓ જન્મ-મૃત્યુ રહિત પરમ સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 17

एतस्मिन्नंतरे नष्टा अग्निष्टोमादिकाः क्रियाः । तीर्थयात्राव्रतान्येव संयमा नियमाश्च ये

આ વચ્ચે અગ્નિષ્ટોમ વગેરે યજ્ઞક્રિયાઓ લુપ્ત થઈ ગઈ; માત્ર તીર્થયાત્રા અને વ્રતો જ રહ્યા, તેમજ સંયમ અને નિયમો પણ।

Verse 18

ये चापि ब्राह्मणाः शांताः सदा मद्यस्य दूषणम् । प्रकुर्वंति स्वहस्तेन तेऽपि मद्यैः पृथग्विधैः

જે શાંત બ્રાહ્મણો સદા મદ્યની નિંદા કરે છે, તેઓ પણ પોતાના હાથથી વિવિધ પ્રકારના મદ્યમાં પ્રવૃત્ત થાય છે।

Verse 19

तर्पयंति तथा मांसैस्त्यक्ताशेषमखक्रियाः । पादुके मातृभिर्जुष्टे तथा धूपानुलेपनैः

તેઓ સર્વ યજ્ઞક્રિયાઓ ત્યજીને માંસથી પણ તર્પણ કરે છે; અને માતૃગણને પ્રિય એવી પાદુકાઓની ધૂપ તથા અનુલેપનથી પૂજા કરે છે।

Verse 20

एतस्मिन्नंतरे भीताः सर्वे देवाः सवासवाः । दृष्ट्वा यज्ञक्रियोच्छेदं क्षुत्पिपासा समाकुलाः

એ દરમિયાન ઇન્દ્ર સહિત સર્વ દેવો ભયભીત થયા; યજ્ઞક્રિયાનો ઉચ્છેદ જોઈ તેઓ ભૂખ અને તરસથી વ્યાકુળ બન્યા।

Verse 21

प्रोचुर्महेश्वरं गत्वा विनयावनताः स्थिताः । स्तुत्वा पृथग्विधैः सूक्तैर्वेदोक्तैः शतरुद्रियैः

તેઓ મહેશ્વર પાસે જઈ વિનયથી નમ્ર બની ઊભા રહ્યા; વેદોક્ત શતરુદ્રીય સહિત વિવિધ સૂક્તોથી સ્તુતિ કરીને બોલ્યા।

Verse 22

देवा ऊचुः । हाटकेश्वरजे क्षेत्रे पादुके तत्र संस्थिते । अंबाया मातृभिः सार्धं गुहामध्ये सुगुप्तके

દેવોએ કહ્યું—હાટકેશ્વરના ક્ષેત્રમાં તે પાદુકાઓ સ્થાપિત છે; ત્યાં અંબા માતૃગણ સાથે અતિ ગુપ્ત ગુફાના અંદર નિવાસ કરે છે।

Verse 23

ब्राह्मणा अपिदेवेश मद्यमांसेन भक्तितः । ताभ्यां पूजां प्रकुर्वंति प्रयांति परमां गतिम्

હે દેવેશ! બ્રાહ્મણો પણ ભક્તિથી મદ્ય અને માંસ અર્પી તે પાદુકાઓની પૂજા કરે છે; અને તેઓ પરમ ગતિને પામે છે।

Verse 24

नष्टा धर्मक्रिया सर्वा मर्त्यलोकेत्र सांप्रतम् । अस्माकं संक्षयो जातो यज्ञभागं विना प्रभो

હવે આ મર્ત્યલોકમાં સર્વ ધર્મક્રિયાઓ નષ્ટ થઈ ગઈ છે. હે પ્રભુ, યજ્ઞમાં અમારો ભાગ ન મળતાં અમારો ક્ષય શરૂ થયો છે.

Verse 25

तस्मात्त्वं कुरु देवेश यथा स्यात्पादुकाक्षयः । प्रभवंति मखा भूमावस्माकं स्युः परा मुदः

અતએવ હે દેવેશ, એવું કરો કે ‘પાદુકા-ક્ષય’ થાય અને ધરતી પર યજ્ઞો ફરી ફૂલેફાલે—જેથી અમને પરમ આનંદ મળે.

Verse 26

श्रीभगवानुवाच । या सा अंबेति विख्याता शक्तिः सा परमेश्वरी । जगन्माताऽक्षया साक्षान्ममा पि जननी च सा

શ્રીભગવાન બોલ્યા—‘અંબા’ તરીકે વિખ્યાત જે શક્તિ છે, તે જ પરમેશ્વરી છે. તે જ જગન્માતા સాక్షાત્ અક્ષયા છે, અને તે જ મારી પણ જનની છે.

Verse 27

तत्कथं संक्षयस्तस्याः कर्तुं केनापि शक्यते । मनसापि महाभागाः पादुकानां विशेषतः

તો પછી તેનો ક્ષય કોઈ કેવી રીતે કરી શકે? હે મહાભાગો, ખાસ કરીને તે પાદુકાઓનો તો મનથી પણ ક્ષય કરવો શક્ય નથી.

Verse 28

परं तत्र करिष्यामि सुखोपायं सुरेश्वराः । युष्मभ्यं पादुकायां च महत्त्वं येन जायते

તથાપિ હે સુરેશ્વરો, ત્યાં હું એક સરળ ઉપાય કરીશ—જેનાથી તમારું પણ અને પાદુકાનું પણ મહત્ત્વ પ્રગટ થશે.

Verse 29

एवमुक्त्वा ततो ध्यानं चक्रे देवो महेश्वरः । व्यावृत्यकमलं हृत्स्थमष्टपत्रं सकर्णिकम्

આ રીતે કહીને દેવ મહેશ્વર ધ્યાનમાં લીન થયા. તેમણે હૃદયસ્થ કમળને વિકસાવી, કર્ણિકાસહિત અષ્ટદળ કમળનું દર્શન કર્યું।

Verse 30

तस्यांतर्गतमासीनमंगुष्ठाग्रमितं शुभम् । द्वादशार्कप्रभं सूक्ष्मं स्वमात्मानं व्यलोकयत्

પોતાના અંતરમાં આસન કરીને તેમણે પોતાનું સૂક્ષ્મ આત્મસ્વરૂપ જોયું—શુભ, અંગૂઠાના અગ્ર જેટલું, અને બાર સૂર્યોના તેજ સમાન પ્રકાશમાન।

Verse 31

तस्यैवं ध्यायमानस्य तृतीयनयनात्ततः । श्वेतांबरधरा शुभ्रा निर्गता कन्यका शुभा

તેઓ આ રીતે ધ્યાનમાં હતા ત્યારે તેમના તૃતીય નેત્રમાંથી શ્વેત વસ્ત્રધારિણી, ઉજ્જ્વલ અને પવિત્ર એવી એક શુભ કન્યા પ્રગટ થઈ।

Verse 32

अथ सा प्राह तं देवं प्रणिपत्य महेश्वरम् । किमर्थं देव सृष्टास्मि ममादेशः प्रदीयताम्

પછી તેણીએ મહેશ્વર દેવને પ્રણામ કરીને કહ્યું—“હે દેવ! મને કયા હેતુથી સર્જવામાં આવી છું? કૃપા કરીને મને આપનો આદેશ આપો।”

Verse 33

श्रीभगवानुवाच । हाटकेश्वरजे क्षेत्रे पादुके संस्थिते शुभे । श्रीमातुर्जगतां मुख्ये ताभ्यां पूजां त्वमाचर

શ્રીભગવાન બોલ્યા—“હાટકેશ્વરના પવિત્ર ક્ષેત્રમાં સ્થાપિત તે શુભ પાદુકાઓ પાસે, જગતામાતા શ્રીમાતાની મુખ્ય પાદુકાઓની તું પૂજા કર।”

Verse 34

कन्यकां संपरित्यज्य तवान्वयविवर्द्धिताम् । यः करिष्यति तत्पूजामाहारः स्यात्स मातृषु

કન્યાને વ્યક્તિગત અધિકારની વસ્તુ માનીને નહીં, પરંતુ તારા વંશને વધારનારી માનીને જે તેની પૂજા કરશે—તેને માતૃગણનો પ્રસાદ મળશે અને તેની આહાર-જીવિકા સુરક્ષિત રહેશે।

Verse 35

कौमारब्रह्मचर्य्येण त्वयापि च सुभक्तितः । ताभ्यां पूजा प्रकर्तव्या नो चेन्नाशमवाप्स्यसि

તું પણ કૌમાર બ્રહ્મચર્ય પાળીને અને શુદ્ધ ભક્તિથી તે બંનેની પૂજા કરવી જ જોઈએ; નહીંતર તને વિનાશ પ્રાપ્ત થશે।

Verse 36

तव पूजा करिष्यन्ति ये नरा भक्तितत्पराः । मातॄणां संमतास्ते स्युः सर्वदैव सुखान्विताः

જે લોકો ભક્તિને જ પરમ લક્ષ્ય માનીને તારી પૂજા કરે છે, તેઓ માતૃગણને માન્ય થાય છે અને સદા સુખસંપન્ન રહે છે।

Verse 37

एवमुक्त्वा ततस्तस्या मंत्रमार्गं यथोचितम् । पूजामार्गं विशेषेण कथयामास विस्तरात्

આ રીતે કહીને તેણે પછી તેને યોગ્ય નિયમ મુજબ મંત્રમાર્ગ શીખવ્યો અને ખાસ કરીને પૂજાવિધિ વિસ્તારે સમજાવી।

Verse 38

ततो विसर्जयामास दत्त्वा छत्रादिभूषणम् । प्रतिपत्तिं महादेवस्तांश्च सर्वान्सुरेश्वरान्

પછી મહાદેવે તે સર્વ દેવેશ્વરોને યોગ્ય સન્માન અને વ્યવસ્થા સાથે છત્રાદિ આભૂષણ આપી વિદાય કર્યા।

Verse 39

कुमार्युवाच । त्वयेतत्कथितं देव त्वदन्वयसमुद्भवाः । कन्यकाः पूजयिष्यंति पादुके ते सुशोभने

કન્યાએ કહ્યું—હે દેવ! તમે જેમ કહ્યું તેમ, તમારા વંશમાં જન્મેલી કન્યાઓ તમારી અતિ શોભાયમાન પાદુકાઓની પૂજા કરશે।

Verse 40

कौमारब्रह्मचर्य्येण भविष्यत्यन्वयः कथम् । एतन्मे विस्तरात्सर्वं यथावद्वक्तुमर्हसि

કૌમાર્યથી બ્રહ્મચર્ય પાળવામાં આવે તો વંશપરંપરા કેવી રીતે થશે? કૃપા કરીને આ બધું મને વિસ્તારે અને યથાવત્ કહો।

Verse 41

श्रीभगवानुवाच । यस्यायस्याः प्रसन्ना त्वं कन्यकाया वदिष्यसि । मंत्रग्राममिमं सम्यक्त्वद्भावा सा भविष्यति

શ્રીભગવાન બોલ્યા—જે જે કન્યાને તું પ્રસન્ન થઈ અનુગ્રહ કરીને આ સંપૂર્ણ મંત્રસમૂહ યોગ્ય રીતે આપશે, તે તારા જ ભાવરૂપે—તારી સમાન આધ્યાત્મિક સ્થિતિમાં—થઈ જશે।

Verse 42

एवं चान्या महाभागे पारंपर्येण कन्यकाः । तव वंशोद्भवाः सर्वाः प्रभविष्यंति मंत्रतः

આ રીતે, હે મહાભાગે! પરંપરાથી અન્ય કન્યાઓ પણ—મંત્રબળથી—બધી તમારી વંશોદ્ભવા રૂપે પ્રગટ થશે।

Verse 43

ततः सा तां समासाद्य पादुकासंभवां गुहाम् । पूजां चक्रे यथान्यायं यथोक्तं त्रिपुरारिणा

પછી તે પાદુકાઓના પ્રાકટ્યથી પવિત્ર થયેલી તે ગુફા પાસે જઈ, ત્રિપુરારી (શિવ)એ કહ્યા મુજબ યથાવિધી પૂજા કરી।

Verse 44

सूत उवाच । तदन्वयसमुत्थायाः कन्यकायाः करेण यः । पादुकाभ्यां नरः पूजां प्रकरोति समाहितः । इह लोके सुखं प्राप्य स स्यात्प्रेत्य सुखान्वितः

સૂતજીએ કહ્યું—જે પુરુષ તે વંશસમુદ્ભવા કન્યાના હાથે, એકાગ્ર ચિત્તે, પવિત્ર પાદુકાઓની પૂજા કરે છે, તે આ લોકમાં સુખ પામે છે અને મૃત્યુ પછી પરલોકમાં પણ સુખસંપન્ન બને છે.

Verse 45

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन कन्याहस्तेन पादुके । पूजनीये विशेषेण पूज्या सा चापि कन्यका

અતએવ સર્વ પ્રયત્નથી, વિશેષ કરીને કન્યાના હાથે, પવિત્ર પાદુકાઓની પૂજા કરવી જોઈએ; અને તે કન્યાને પણ વિશેષ આદરથી સન્માનિત કરવી જોઈએ.

Verse 46

वांछद्भिः शाश्वतं सौख्यमिह लोके परत्र च । मानवैर्भक्तिसंयुक्तैरित्युवाच महेश्वरः

મહેશ્વરે કહ્યું—ભક્તિથી યુક્ત માનવો જો આ લોકમાં અને પરલોકમાં શાશ્વત સુખ ઇચ્છે, તો એમણે આ જ રીત અનુસરવી જોઈએ.

Verse 47

एतद्वः सर्वमाख्यातं माहात्म्यं पादुकोद्भवम् । श्रीमातुरनुषंगेण अंबादेव्या द्विजोत्तमाः

હે દ્વિજોત્તમો! શ્રીમાતા અંબાદેવીના અનુસંગથી ઉત્પન્ન થયેલ પવિત્ર પાદુકાઓનું આ સમગ્ર માહાત્મ્ય મેં તમને કહી દીધું છે.

Verse 48

यश्चैतच्छृणुयाद्भक्त्या चतुर्दश्यां समाहितः । तथाष्टम्यां विशेषेण स प्राप्नोति परं पदम्

જે કોઈ ભક્તિપૂર્વક, એકાગ્ર ચિત્તે, ચતુર્દશીએ—અને ખાસ કરીને અષ્ટમીએ—આ માહાત્મ્ય સાંભળે છે, તે પરમ પદને પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 89

इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये श्रीमातुः पादुकामाहात्मवर्णनंनामैकोननवतितमोऽध्यायः

આ રીતે શ્રીસ્કંદ મહાપુરાણની એકાશીતિ-સાહસ્રી સંહિતાના ષષ્ઠ નાગરખંડના હાટકેશ્વર-ક્ષેત્રમાહાત્મ્યમાં ‘શ્રીમાતાની પાદુકા-માહાત્મ્યનું વર્ણન’ નામનો એકોનનવતિતમ અધ્યાય સમાપ્ત થયો।