Adhyaya 271

Verse 1

सूत उवाच । अथान्यदपि तत्रास्ति सुपुण्यं लिंगसप्तकम् । येनार्चितेन दृष्टेन पूजितेन विशेषतः

સૂત બોલ્યા—ત્યાં વધુ એક અતિપુણ્યદાયક સાત લિંગોનો સમૂહ છે; જેમનું અર્ચન, દર્શન અને વિશેષ કરીને પૂજન કરવાથી મહાપુણ્ય પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 2

दीर्घायुर्जायते मर्त्यः सर्वरोगविवर्जितः । मार्कण्डेश्वर इत्युक्तस्तत्र देवो महेश्वरः

મર્ત્ય મનુષ્ય દીર્ઘાયુ પામે છે અને સર્વ રોગોથી રહિત થાય છે. ત્યાં મહેશ્વર દેવ ‘માર્કંડેશ્વર’ નામે પ્રસિદ્ધ છે.

Verse 3

इन्द्रद्युम्नेश्वरोऽन्यस्तु सर्वपापहरो हरः । पालेश्वरस्तथा चैव सर्वव्याधिविनाशनः

બીજા ઇન્દ્રદ્યુમ્નેશ્વર છે—હર, જે સર્વ પાપોનું હરણ કરે છે. તેમજ પાલેશ્વર સર્વ વ્યાધિઓનો વિનાશ કરનાર છે.

Verse 4

ततो घंटशिवः ख्यातो यो घंटेन प्रतिष्ठितः । कलशेश्वरसंज्ञस्तु वानरेश्वरसंयुतः

ત્યારબાદ ઘંટાશિવ પ્રસિદ્ધ છે, જે ઘંટા દ્વારા પ્રતિષ્ઠિત થયો. અને કલશેશ્વર નામે (લિંગ) વાનરેશ્વર સાથે સંયુક્ત છે.

Verse 5

ईशान शिव इत्युक्तस्तत्र क्षेत्रेश्वरेश्वरः । पूजितो मानवैर्भक्त्या कामान्यच्छत्यमानुषान्

ત્યાં ક્ષેત્રેશ્વરોના ઈશ્વરને ‘ઈશાન શિવ’ કહેવાયો છે. મનુષ્યો ભક્તિપૂર્વક પૂજા કરે ત્યારે તે માનવીય મર્યાદાથી પરની કામનાઓ આપે છે.

Verse 6

वांछितान्मनसा सर्वान्कलिकालेऽपि संस्थिते

કલિયુગ ચાલતો હોય તોય, મનમાં ઇચ્છિત સર્વ (ફળ) (તે આપે છે).

Verse 7

ऋषय ऊचुः । कोऽयं मार्कंडसंज्ञस्तु येन लिंगं प्रतिष्ठितम् । इन्द्रद्युम्नो महीपालः कतमो वद सूतज

ઋષિઓએ કહ્યું—‘માર્કંડ’ નામનો આ કોણ છે, જેના દ્વારા લિંગ પ્રતિષ્ઠિત થયું? અને રાજા ઇન્દ્રદ્યુમ્ન કયો છે? હે સૂતપુત્ર, કહો.

Verse 8

तथा पालकनामा च येनायं स्थापितो हरः । तथा यो घण्टसंज्ञस्तु कस्मिञ्जातः स चान्वये

તેમજ ‘પાલક’ નામનો તે કોણ, જેના દ્વારા આ હર (શિવ) પ્રતિષ્ઠિત થયા? અને ‘ઘંટ’ સંજ્ઞાવાળો તે કયા વંશપરંપરામાં જન્મ્યો?

Verse 9

कलशाख्यस्तु यः ख्यातो वानरेण समन्वितः । ईशानोप्यखिलं ब्रूहि परं नःकौतुकं स्थितम्

‘કલશ’ નામે ખ્યાત, જે વાનર સાથે સંકળાયેલો છે—હે ઈશાન, તે સર્વ વાત વિસ્તારે કહો; અમામાં મહાન કૌતુક ઊભું થયું છે.

Verse 10

यतोऽत्र जायते श्रेयः पुनः पुंसां प्रकीर्तय । यैरेतैः स्थापिता देवाः क्षेत्रेऽस्मिन्मानवोत्तमैः

અહીં મનુષ્યોનું પરમ શ્રેય કેવી રીતે વારંવાર ઉત્પન્ન થાય છે તે ફરી પ્રકીર્તન કરો; અને આ પવિત્ર ક્ષેત્રમાં કયા કયા ઉત્તમ માનવો દ્વારા આ દેવતાઓ પ્રતિષ્ઠિત થયા?

Verse 11

तथा तेषां समाचारं प्रभावं चैव सूतज । दानं वापि यथाकालं मंत्रांश्च विस्तराद्वद

અને, હે સૂતપુત્ર, તેમના યોગ્ય આચાર અને તેમના પ્રભાવનું પણ વિસ્તારે વર્ણન કરો; તેમજ સમયાનુસાર દાનવિધિ અને મંત્રો પણ વિગતે કહો.

Verse 12

सूत उवाच । अहं वः कीर्तयिष्यामि कथामेतां पुरातनीम् । कथितां भर्तृयज्ञेन आनर्ताधिपतेः स्वयम्

સૂત બોલ્યા—હું તમને આ પ્રાચીન કથા વર્ણવીશ, જે સ્વયં આનર્તના અધિપતિ ભર્તૃયજ્ઞે કહી હતી.

Verse 13

श्रुतयापि यया मर्त्यो दीर्घायुर्जायतेनरः । नापमृत्युमवाप्नोति कथंचित्तत्प्रभावतः

માત્ર તેનું શ્રવણ કરવાથી પણ મનુષ્ય દીર્ઘાયુ બને છે; તેના પ્રભાવથી તે કોઈ રીતે પણ અકાળ મૃત્યુને પામતો નથી।

Verse 14

यो मार्कंड इति ख्यातः प्रथमं परिकीर्तितः । संभूतिस्तस्य संप्रोक्ता युष्माकं पापनाशिनी

જે ‘માર્કંડ’ તરીકે ખ્યાત છે, તેનું પ્રથમ કીર્તન થાય છે; હવે તેની ઉત્પત્તિ કહેવામાં આવશે—આ કથા તમારા પાપોનો નાશ કરનાર છે।

Verse 15

इंद्रद्युम्नं प्रवक्ष्यामि सांप्रतं मुनिसत्तमाः । यद्वंशो यत्प्रभावश्च सर्वभूपालमानितः

હવે, હે મુનિશ્રેષ્ઠો, હું ઇન્દ્રદ્યુમ્નનું વર્ણન કરીશ—તેનો વંશ અને તેની મહિમા, જે સર્વ રાજાઓ દ્વારા માનિત છે।

Verse 16

इंद्रद्युम्नो महीपाल आसीत्पूर्वं द्विजोत्तमाः । ब्राह्मण्यश्च शरण्यश्च साधुलोकप्रपालकः । यज्वा दानपतिर्दक्षः सर्वभूतहिते रतः

હે દ્વિજોત્તમો, ઇન્દ્રદ્યુમ્ન પૂર્વે રાજા હતો—બ્રાહ્મણભક્ત, સર્વનો આશ્રય, અને સાધુજનનો રક્ષક. તે યજ્ઞકર્તા, દાનમાં અગ્રણી, કાર્યમાં દક્ષ, તથા સર્વ ભૂતોના હિતમાં રત હતો।

Verse 17

न दुर्भिक्षं न च व्याधिर्न च चौरकृतं भयम् । तस्मिञ्छासति धर्मज्ञे आसील्लोकस्य कस्यचित्

તે ધર્મજ્ઞ રાજાના શાસનમાં કોઈને પણ ન દુર્ભિક્ષ હતું, ન રોગ, અને ન ચોરોથી થતો ભય।

Verse 18

यथैव वर्षतो धारा यथा वा दिवि तारकाः । गंगायां सिकता यद्वत्संख्यया परिवर्जिताः

જેમ વરસતી વરસાદની ધારાઓ, આકાશના તારાઓ અને ગંગાની રેતી ગણતરીથી પરે છે—તેમ જ તે પણ અસંખ્ય છે।

Verse 19

तद्वत्तेन कृता यज्ञाः सर्वे संपूर्णदक्षिणाः । अग्निष्टोमोऽतिरात्रश्च उक्थः षोडशिकास्तथा

તેણે સર્વ યજ્ઞો વિધિપૂર્વક, પૂર્ણ દક્ષિણાસહિત કર્યા—અગ્નિષ્ટોમ, અતિરાત્ર, ઉકથ્ય તથા ષોડશી।

Verse 20

सौत्रामण्याऽथ पशवश्चातुर्मास्या द्विजोत्तमाः । वाजपेयाश्वमेधाश्च राजसूया विशेषतः

અને સૌત્રામણી, પશુયજ્ઞો તથા ચાતુર્માસ્ય કર્મો—હે દ્વિજોત્તમ—સાથે વાજપેય, અશ્વમેધ અને વિશેષ કરીને રાજસૂય પણ તેણે કર્યા।

Verse 21

पौण्डरीकास्तथैवान्ये श्रद्धापूतेन चेतसा

એ જ રીતે પૌંડરીક તથા અન્ય અનેક યજ્ઞો પણ તેણે શ્રદ્ધાથી પવિત્ર થયેલા ચિત્તથી કર્યા।

Verse 22

तेन दानानि दत्तानि तीर्थेषु च विशेषतः । मिष्टान्नानि द्विजेंद्राणां दक्षिणासहितानि च

તેણે વિશેષ કરીને તીર્થોમાં દાન આપ્યાં; અને દ્વિજેન્દ્રોને મિષ્ટાન્ન તથા દક્ષિણાસહિત સન્માનપૂર્વક અર્પણ કર્યું।

Verse 23

न तदस्ति धरापृष्ठे नगरं पत्तनं तथा । तीर्थं वा यत्र नो तस्य विद्यते त्रिदशालयः

ધરતી પર એવું કોઈ નગર, પત્તન કે તીર્થ નહોતું કે જ્યાં તેનું દેવાલય—ત્રિદશોના નિવાસસ્થાન—ન મળતું હોય।

Verse 24

तेन कन्यासहस्राणि अच्युतान्यर्बुदानि च । ब्राहमणेभ्यः प्रदत्तानि ब्राह्मणानां धनार्थिनाम्

તેણે હજારો કન્યાઓનું દાન કર્યું અને અપરિમિત ધનરાશિ પણ—ધનની જરૂર ધરાવતા બ્રાહ્મણોને અર્પણ કરી।

Verse 25

दशमीदिवसे तस्य रात्रौ च गजपृष्ठिगः । दुन्दुभिस्ताड्यमानस्तु बभ्राम सकलं पुरम्

તેની દશમીના દિવસે અને રાત્રે પણ, હાથીની પીઠ પર આરુઢ થઈ, દુન્દુભિઓ વાગતી હોય ત્યારે, તે સમગ્ર નગરમાં પરિભ્રમણ કરતો હતો।

Verse 26

प्रत्यूषे वैष्णवं भावि पापहारि च वासरम् । उपवासः प्रकर्त्तव्यो मुक्त्वा वृद्धं च बालकम् । अन्यथा निग्रहिष्यामि भोजनं यः करिष्यति

પ્રાતઃકાળે તેણે ઘોષણા કરી—“કાલે વૈષ્ણવનું પવિત્ર, પાપહારી દિવસ છે. વૃદ્ધ અને બાળકને છોડીને સૌએ ઉપવાસ કરવો; નહિતર જે ભોજન કરશે તેને હું દંડિત કરીશ.”

Verse 27

इंद्रद्युम्नः स राजर्षिस्तदा विष्णोः प्रसादतः । तेनैव स्वशरीरेण ब्रह्मलोकं तदा गतः

તે રાજર્ષિ ઇન્દ્રદ્યુમ્ન ત્યારે વિષ્ણુના પ્રસાદથી, એ જ પોતાના શરીર સાથે બ્રહ્મલોકને પ્રાપ્ત થયો।

Verse 28

तत्र कल्पसहस्रांते स प्रोक्तो ब्रह्मणा स्वयम् । इंद्रद्युम्न धरां गच्छ न स्थातव्यं त्वयाऽधुना

ત્યાં સહસ્ર કલ્પોના અંતે સ્વયં બ્રહ્માએ તેને કહ્યું— “ઇન્દ્રદ્યુમ્ન, ધરતી પર જા; અત્યારે તારે અહીં રહેવું યોગ્ય નથી।”

Verse 29

इंद्रद्युम्न उवाच । कस्माच्च्यावयसे ब्रह्मन्निजलोकाद्द्रुतं हि माम् । अपापमपि देवेश तथा मे वद कारणम्

ઇન્દ્રદ્યુમ્ન બોલ્યો— “હે બ્રહ્મન, તમારા સ્વલોકમાંથી મને એટલી ઝડપથી કેમ હટાવો છો? હે દેવેશ, હું નિષ્પાપ છું; તો પણ તેનું સાચું કારણ કહો।”

Verse 30

श्रीब्रह्मोवाच । तव कीर्तिसमुच्छेदः संजातोऽद्य धरातले । यावत्कीर्तिर्धरापृष्ठे तावत्स्वर्गे वसेन्नरः

શ્રીબ્રહ્માએ કહ્યું— “આજે ધરતી પર તારી કીર્તિનો પ્રવાહ કપાઈ ગયો છે. જેટલા સમય સુધી ધરાપૃષ્ઠ પર કીર્તિ ટકે, તેટલા સમય સુધી મનુષ્ય સ્વર્ગમાં વસે છે।”

Verse 31

एतस्मात्कारणाल्लोकाः स्वनामांकानि चक्रिरे । वापीकूपतडागानि देवतायतनानि च

આ જ કારણથી લોકોએ પોતાના નામથી અંકિત સ્મારક કાર્યો કર્યા— વાવ, કૂવો, તળાવ, અને દેવતાઓના નિવાસરૂપ મંદિરો પણ।

Verse 32

तस्माद्गच्छ धरापृष्ठं स्वां कीर्तिं नूतनां कुरु । यदि वांछसि लोकेऽस्मिन्मामके वसतिं चिरम्

“અતએવ ધરાપૃષ્ઠ પર જા અને નવા પુણ્યકર્મોથી તારી કીર્તિને નવીન કર. જો તું મારા આ લોકમાં (સ્વર્ગમાં) દીર્ઘકાળ વસવા ઇચ્છે, તો આ જ માર્ગ છે।”

Verse 33

अथात्मानं स राजेंद्रो यावत्पश्यति तत्क्षणात् । तावत्प्राप्तं धरापृष्ठे कांपिल्य नगरं प्रति

ત્યારે રાજાધિરાજે જેમ જ પોતાને ઓળખ્યો, તેમ જ તે ક્ષણે પૃથ્વી પર કાંપિલ્ય નગરની નજીક પહોંચેલો જણાયો।

Verse 34

अथ पप्रच्छ लोकान्स किमेतन्नगरं स्मृतम् । कोऽयं देशः कोऽत्र राजा किं पुरं नगरं च किम्

પછી તેણે લોકોને પૂછ્યું—“આ નગરનું નામ શું કહેવાય છે? આ કયો દેશ છે? અહીંનો રાજા કોણ છે? અને ‘પુર’ શું, ‘નગર’ શું?”

Verse 35

ते तमूचुः परं चैतत्कांपिल्यमिति विश्रुतम् । आनर्तनामा देशोऽयं राजात्र पृथिवीजयः

તેઓએ તેને કહ્યું—“આ અત્યંત પ્રસિદ્ધ નગર ‘કાંપિલ્ય’ કહેવાય છે. આ દેશ ‘આનર્ત’ નામે ઓળખાય છે, અને અહીંનો રાજા ‘પૃથિવીજય’ છે.”

Verse 36

को भवान्किमिहायातः किंचित्कार्यं वदस्व नः

“તમે કોણ છો? અહીં કેમ આવ્યા છો? તમારું કંઈ કાર્ય અમને કહો.”

Verse 37

इंद्रद्युम्न उवाच इंद्रद्युम्नो महीपालः पुरासीद्रोचके पुरे । देशे वैजरुके पूर्वं स देशः क्व च तत्पुरम्

ઇન્દ્રદ્યુમ્ન બોલ્યો—“હું ઇન્દ્રદ્યુમ્ન, પૃથ્વીનો પાલક રાજા. પહેલાં વૈજરુક દેશમાં રોચક નગરમાં વસતો હતો. તે દેશ હવે ક્યાં છે, અને તે નગર ક્યાં છે?”

Verse 38

जना ऊचुः । न वयं तत्पुरं विद्मो न देशं न च भूपतिम् । इन्द्रद्युम्नाभिधानं च यं त्वं पृच्छसि भद्रक

લોકોએ કહ્યું—અમે તે નગર જાણતા નથી, ન તે દેશ, ન તે રાજા. અને હે ભદ્ર પુરુષ, જેને તમે ઇન્દ્રદ્યુમ્ન નામે પૂછો છો, તેને પણ અમે જાણતા નથી।

Verse 39

इंद्रद्युम्न उवाच । चिरायुरस्ति कोऽप्यत्र यस्तं वेत्ति महीपतिम् । देशं वा तत्पुरं वापि तन्मे वदथ मा चिरम्

ઇન્દ્રદ્યુમ્ન બોલ્યો—અહીં કોઈ દીર્ઘાયુ વ્યક્તિ છે શું, જે તે રાજાને જાણે—તેનો દેશ કે તેનું નગર પણ? મને તરત કહો; વિલંબ ન કરો।

Verse 40

जना ऊचुः । सप्तकल्पस्मरो नाम मार्कंडेयो महामुनिः । श्रूयते नैमिषारण्ये तं गत्वा पृच्छ वेत्स्यसि

લોકોએ કહ્યું—‘સપ્તકલ્પસ્મર’ નામે પ્રસિદ્ધ મહામુનિ માર્કંડેય નૈમિષારણ્યમાં નિવાસ કરે છે—એવું સાંભળવામાં આવે છે। ત્યાં જઈને પૂછો; ત્યારે તને ખબર પડશે।

Verse 41

अथासौ सत्वरं गत्वा व्योममार्गेण तं मुनिम् । पप्रच्छ प्रणिपत्योच्चैर्नैमिषारण्यमाश्रितम्

પછી તે તત્કાળ આકાશમાર્ગે જઈ નૈમિષારણ્યમાં આશ્રિત તે મુનિ પાસે પહોંચ્યો। પ્રણામ કરીને તેણે ઊંચા સ્વરે પ્રશ્ન કર્યો।

Verse 42

इंद्रद्युम्नेति वै भूपस्त्वया दृष्टः श्रुतोऽथ वा । चिरायुस्त्वं श्रुतोऽस्माभिः पृच्छामस्तेन सन्मुने

‘ઇન્દ્રદ્યુમ્ન’ નામનો તે રાજા તમે જોયો છે કે ઓછામાં ઓછો સાંભળ્યો છે? અમે સાંભળ્યું છે કે તમે દીર્ઘાયુ છો; તેથી, હે સન્મુનિ, અમે તમને પૂછીએ છીએ।

Verse 43

श्रीमार्कंडेय उवाच सप्तकल्पांतरे भूपो न दृष्टो न मया श्रुतः । इंद्रद्युम्नाभिधानोऽत्र तत्र किं नु वदामि ते

શ્રી માર્કંડેયે કહ્યું—સાત કલ્પોના અંતરમાં પણ અહીં ઇન્દ્રદ્યુમ્ન નામનો કોઈ રાજા મેં ન જોયો, ન સાંભળ્યો. તો પછી તેના વિષે હું તને શું કહું?

Verse 44

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा निराशः स महीपतिः । वैराग्यं परमं गत्वा मरणे कृतनिश्चयः

તે વચન સાંભળી રાજા નિરાશ થયો. પરમ વૈરાગ્યને પામી તેણે મૃત્યુનો નિશ્ચય કરી લીધો.

Verse 45

तेन चानीय दारूणि प्रज्वाल्य च हुताशनम् । प्रवेष्टुकामः स प्रोक्त इन्द्रद्युम्नो महीपतिः

પછી ઇન્દ્રદ્યુમ્ન રાજાએ લાકડાં લાવી અગ્નિ પ્રજ્વલિત કરી, તેમાં પ્રવેશ કરવાની ઇચ્છા દર્શાવી.

Verse 46

त्वया चात्र न कर्तव्यमहं ते मित्रतां गतः । नाशयिष्यामि ते मृत्युं यद्यपि स्यान्महत्तरम्

“તારે અહીં આવું કરવું નથી. હું તારો મિત્ર થયો છું. મૃત્યુ કેટલુંય ભયંકર હોય તોય હું તેને દૂર કરી દઈશ.”

Verse 47

नीरोगोऽसि सुभव्योऽसि कस्मान्मृत्युं प्रवांछसि । वद मे कारणं मृत्योः प्रतीकारं करोमि ते

“તું નિરોગી છે, શુભલક્ષણોવાળો છે; તો મૃત્યુ કેમ ઇચ્છે છે? મને કારણ કહો; હું તારો પ્રતિઉપાય કરી દઈશ.”

Verse 48

इंद्रद्युम्न उवाच । चिरायुर्मे भवान्प्रोक्तः कांपिल्यपुरवासिभिः । तेनाहं तव पार्श्वेऽत्र समायातो महामुने

ઇન્દ્રદ્યુમ્ન બોલ્યો—કાંપિલ્યપુરના નિવાસીઓએ મને કહ્યું કે આપ ચિરાયુ છો. તેથી, હે મહામુને, હું અહીં આપના સાન્નિધ્યે આવ્યો છું.

Verse 49

इंद्रद्युम्नोद्भवां वार्तां त्वं वदिष्यसि सन्मुने । मत्कीर्तिर्न परिज्ञाता ततो मृत्युं व्रजाम्यहम्

હે સન્મુને, તમે ઇન્દ્રદ્યુમ્ન સંબંધિત વાર્તા કહેશો. પરંતુ મારી કીર્તિ જાણીતી નથી; તેથી હું મૃત્યુ તરફ જઈશ.

Verse 50

सूत उवाच । तस्य तं निश्चयं ज्ञात्वा दयावान्स मुनीश्वरः । वृथाश्रमं च तं ज्ञात्वा दाक्षिण्यादिदमब्रवीत्

સૂત બોલ્યો—તેનો દૃઢ નિશ્ચય જાણી, દયાળુ મુનીશ્વરે—તેનો પ્રયત્ન વ્યર્થ ન જાય એમ સમજી—સૌજન્યથી આ વચન કહ્યાં.

Verse 51

यद्येवं मा विशाग्निं त्वमहं ज्ञास्यामि तं नृपम् । नाडीजंघो बको नाम ममास्ति परमः सुहृत्

જો એવું હોય તો, હે વિશાગ્નિ, નિરાશ ન થા. હું તે રાજા વિશે જાણ કરીશ. મારો પરમ સુહૃદ છે—બક નામનો, જે નાડીજંઘ તરીકે પણ ઓળખાય છે.

Verse 52

चिरंतनश्च सोऽस्माकं नूनं ज्ञास्यति तं नृपम् । तस्मादागच्छ गच्छावस्तस्य पार्श्वे हिमाचले

તે પ્રાચીન છે અને અમારો દીર્ઘકાળનો સાથી છે; તે નિશ્ચયે તે રાજાને જાણતો હશે. તેથી આવો; હિમાચલ પર તેના સાન્નિધ્યે ચાલીએ.

Verse 53

साधूनां दर्शनं जातु न वृथा जायते क्वचित्

સાધુઓનું દર્શન ક્યારેય નિષ્ફળ થતું નથી; તે કોઈ કાળે વ્યર્થ જતું નથી.

Verse 54

एवमुक्त्वा ततस्तौ तु प्रस्थितौ मुनिपार्थिवौ । व्योममार्गेण संतुष्टौ बकं प्रति हिमाचले

એમ કહીને તે મુનિ અને રાજા સંતોષપૂર્વક આકાશમાર્ગે હિમાચલમાં બક તરફ પ્રસ્થાન કર્યા.

Verse 55

बकोऽपि तं समालोक्य मार्कण्डेयं समागतम् । संमुखः प्रययौ तुष्टः स्वागतेनाभ्यपूजयत्

બકે પણ માર્કંડેયને આવેલો જોઈ આનંદિત થઈ સામે જઈ મળ્યો અને સ્વાગતવચનોથી તેમનું સન્માન કર્યું.

Verse 56

धन्योऽहं कृतपुण्योऽहं यस्य मे त्वत्समागमः । भो भो ब्रह्मविदां श्रेष्ठ आतिथ्यं ते करोमि किम्

હું ધન્ય છું, હું પુણ્યવાન છું—કારણ કે તમારો સમાગમ મને થયો. હે બ્રહ્મવિદોમાં શ્રેષ્ઠ, હું તમારી કઈ আতિથ્યસેવા કરું?

Verse 57

श्रीमार्कंडेय उवाच । मत्तोपि त्वं चिरायुश्च यतो मित्रं व्यवस्थितः । इन्द्रद्युम्नो महीपालस्त्वया दृष्टः श्रुतोऽथवा

શ્રી માર્કંડેય બોલ્યા—મિત્રત્વમાં સ્થિર હોવાથી તું તો મારાથી પણ દીર્ઘાયુ છે. ઇન્દ્રદ્યુમ્ન મહીપાલને તું જોયો છે કે ઓછામાં ઓછું તેના વિષે સાંભળ્યું છે?

Verse 58

एतस्य मम मित्रस्य तेन दृष्टेन कारणम् । अन्यथा जायते मृत्युस्ततोऽहं त्वां समागतः

આ મારા મિત્રના હિતાર્થે—તે ઓળખાય અને સ્વીકારાય તે માટે—હું આવ્યો છું. નહીંતર મૃત્યુ થાત; તેથી હું તારી પાસે આવ્યો છું.

Verse 59

बक उवाच सप्तद्विगुणितान्कल्पान्स्मराम्यहमसंशयम् । न स्मरामि कथामेव इंद्रद्युम्नसमुद्भवाम्

બક બોલ્યો—હું નિઃસંદેહ ચૌદ કલ્પો સ્મરું છું; પરંતુ ઇન્દ્રદ્યુમ્નના ઉદ્ભવસંબંધિત કથા મને જરાય યાદ નથી.

Verse 60

आस्तां हि दर्शनं तावत्सत्यमेतन्मयोदिम्

દર્શનની વાત હમણાં રહેવા દો; મેં જે કહ્યું છે તે જ સત્ય છે.

Verse 61

इंद्रद्युम्न उवाच । तपसः किं प्रभावोऽयं दानस्य नियमस्य च । यदायुरीदृशं जातं बकत्वेऽपि वदस्व नः

ઇન્દ્રદ્યુમ્ન બોલ્યો—તપ, દાન અને નિયમનો એવો કયો પ્રભાવ છે કે બકત્વમાં પણ આવી આયુષ્યપ્રાપ્તિ થઈ? અમને કહો.

Verse 62

बक उवाच घृतकंबलमाहात्म्याद्देवदेवस्य शूलिनः । ममायुरीदृशं जातं बकत्वं मुनिशापतः

બક બોલ્યો—દેવોના દેવ શૂલધારી પરમેશ્વરના ઘૃતકંબલના માહાત્મ્યથી મને આવી આયુ પ્રાપ્ત થઈ; પરંતુ મારું બકત્વ મુનિના શાપથી થયું.

Verse 64

अहमासं पुरा बालो ब्राह्मणस्य निवेशने । चमत्कारपुरे रम्ये पाराशर्यस्य धीमतः

પૂર્વકાળે હું એક બાલક હતો—પરાશરવંશીય ધીમાન બ્રાહ્મણના ગૃહમાં, રમ્ય ચમત્કારપુર નગરે।

Verse 65

कस्यचित्त्वथ कालस्य संक्रांतौ मकरस्य भोः । संप्राप्यातीव चापल्याल्लिंगं जागेश्वरं मया । घृतकुम्भे परिक्षिप्तं पूजितं जनकेन यत्

પછી એક સમયે, મકરસંક્રાંતિના દિવસે, બાળચપળતાથી મેં પિતાએ પૂજેલું જાગેશ્વર લિંગ ઉઠાવી ઘીના કુંભમાં નાખી દીધું।

Verse 66

अथ रात्र्यां व्यतीतायां पृष्टोऽहं जनकेन च । त्वया पुत्र परिक्षिप्तं नूनं जागेश्वरं क्वचित् । तस्माद्वद प्रयच्छामि तेन ते भक्ष्यमुत्तमम्

રાત વીતી ગયા પછી પિતાએ મને પૂછ્યું—‘પુત્ર, તું નિશ્ચય જાગેશ્વરને ક્યાંક મૂક્યો છે; કહેજે, તો હું તને ઉત્તમ ભોજન આપીશ.’

Verse 67

ततो मयाज्यकुम्भाच्च तस्मादादाय सत्वरम् । भक्ष्यलौल्यात्पितुर्हस्ते विन्यस्तं घृतसंप्लुतम्

પછી ભોજનના લોભે મેં તે ઘીના કુંભમાંથી તેને ત્વરિત કાઢી, ઘીથી લપેટાયેલું પિતાના હાથમાં મૂકી દીધું।

Verse 68

कस्यचित्त्वथ कालस्य पंचत्वं च समागतः । जातिस्मरस्ततो जातस्तत्प्रभावान्नृपालये

થોડા સમય પછી મને મૃત્યુ પ્રાપ્ત થયું; ત્યારબાદ એ જ પ્રભાવથી હું રાજકુળમાં પૂર્વજન્મસ્મૃતિ સાથે જન્મ્યો।

Verse 69

आनर्ताधिपतेर्हर्म्ये नाम्ना ख्यातस्त्वहं बकः । चमत्कारपुरे देवो हरः संस्थापितो मया

આનર્તાધિપતિના મહેલમાં હું ‘બક’ નામે પ્રસિદ્ધ થયો. અને ચમત્કારપુરમાં મેં દેવ હર (શિવ)ની સ્થાપના કરી.

Verse 70

तत्प्रभावेण विप्रेंद्र प्राप्तः पैतामहं पदम्

હે વિપ્રેન્દ્ર! તે પુણ્યકર્મના પ્રભાવથી તેણે પિતામહ બ્રહ્માનું પરમ પદ પ્રાપ્ત કર્યું.

Verse 71

ततो यानि धरापृष्ठे सुलिंगानि स्थितानि च । घृतेनच्छादयाम्येव मकरस्थे दिवाकरे । मया यत्स्थापितं लिंगं चमत्कारपुरे शुभम्

પછી ધરાપૃષ્ઠ પર જે જે શુભ લિંગો સ્થિત હતાં, સૂર્ય મકર રાશિમાં હોય ત્યારે હું તેમને ઘીથી અવશ્ય આચ્છાદિત કરતો. અને ચમત્કારપુરમાં મેં જાતે સ્થાપિત કરેલું શુભ લિંગ પણ (એ જ રીતે પૂજ્યું).

Verse 72

आराधितं दिवा नक्तं राज्ये संस्थाप्य पुत्रकम् । नियोज्य सर्वतो भृत्यान्धनवस्त्रसमन्वितान्

મેં દિવસ-રાત (શિવની) આરાધના કરી. પુત્રને રાજ્યાસન પર સ્થાપિત કરીને, ધન અને વસ્ત્રોથી યુક્ત સેવકોને સર્વ તરફ નિયુક્ત કર્યા.

Verse 73

ततःकालेन महता तुष्टो मे भगवाञ्छिवः । मत्समीपं समासाद्य वाक्यमेतदुवाच सः

પછી ઘણો સમય ગયા પછી ભગવાન શિવ મને પ્રસન્ન થયા. મારા સમીપ આવી તેમણે આ વચન કહ્યું.

Verse 74

परितुष्टोऽस्मि भद्रं ते तव पार्थिवसत्तम । घृतकंबलदानेन संख्यया रहितेन च

હે રાજશ્રેષ્ઠ, તને મંગળ થાઓ. તું ઘૃત-કંબળોનું દાન ગણતરી વિના, અપરિમિત રીતે કર્યું છે; તેથી હું સંપૂર્ણ પ્રસન્ન છું.

Verse 75

तस्माद्वरय भद्रं ते वरं यन्मनसि स्थितम् । अदेयमपि दास्यामि यद्यपि स्यात्सुदुर्लभम्

અતએવ—તને મંગળ થાઓ—મનમાં જે વર સ્થિર છે તે માગ. જે સામાન્ય રીતે અદેય છે તે પણ, ભલે અતિ દુર્લભ હોય, હું તને આપીશ.

Verse 76

ततो मया हरः प्रोक्तो यदि तुष्टोऽसि मे प्रभो । कुरुष्व मां गणं देव नान्यत्किंचिद्वृणोम्यहम्

પછી મેં હરને કહ્યું—હે પ્રભુ, જો તમે મારાથી પ્રસન્ન હો, તો હે દેવ, મને તમારો ગણ બનાવી દો; હું બીજું કશું જ માગતો નથી.

Verse 77

श्रीभगवानुवाच । बकैहि त्वं महाभाग कैलासं पर्वतोत्तमम् । मया सार्धमनेनैव शरीरेण गणो भव

શ્રીભગવાન બોલ્યા—હે મહાભાગ, વિદાય કહી પર્વતોમાં શ્રેષ્ઠ એવા કૈલાસે આવ. મારી સાથે, આ જ શરીર સાથે, તું ગણ બની જા.

Verse 78

अन्योऽपि मर्त्यलोकेत्र यः करिष्यति मानवः । मकरस्थे रवौ मह्यं संक्रांतौ रजनीमुखे । स नूनं मद्गणो भावी सकृत्कृत्वाऽथ कंबलम्

અને મર્ત્યલોકમાં બીજો કોઈ મનુષ્ય મારા માટે આ કર્મ કરશે—સૂર્ય મકરમાં હોય ત્યારે, સંક્રાંતિના સમયે, રાત્રિના આરંભે—તો કંબળ (ઘૃત-કંબળ) એકવાર પણ બનાવી/અર્પણ કરીને નિશ્ચિત જ મારો ગણ બનશે.

Verse 79

त्वं पुनर्मामकं लिंगं समं कुर्वन्भविष्यसि । धर्मसेनेति विख्यातो विकृत्या परिवर्जितः

તું ફરી મારા લિંગને સમ અને સુઘડ બનાવનાર બનશે; ‘ધર્મસેન’ નામે વિખ્યાત થશે અને વિકૃતિ તથા કલુષથી રહિત રહેશે।

Verse 80

एवमुक्त्वा स भगवान्मामादाय ततः परम् । कैलासं पर्वतं गत्वा गणकोटीशतामदात्

આ રીતે કહી ભગવાને મને સાથે લઈ આગળ વધ્યા; પછી કૈલાસ પર્વતે જઈને તેમણે મને ગણોના સૈકડો કરોડ અર્પણ કર્યા।

Verse 81

कस्यचित्त्वथ कालस्य भ्रममाणो यदृच्छया । गतोऽहं पर्वतश्रेष्ठं हिमवंतं महागिरिम्

થોડા સમય પછી, અચાનક ભ્રમણ કરતાં કરતાં, હું પર્વતશ્રેષ્ઠ મહાગિરિ હિમવાન પાસે પહોંચી ગયો।

Verse 82

यत्रास्ते गालवो नाम सदैव तपसि स्थितः । तस्य भार्या विशालाक्षी सर्वलक्षणलक्षिता

ત્યાં ‘ગાલવ’ નામના મુનિ સદા તપમાં સ્થિત હતા; તેમની પત્ની વિશાલાક્ષી સર્વ શુભ લક્ષણોથી યુક્ત હતી।

Verse 83

सप्तरक्ता त्रिगंभीरा गूढगुल्फा कृशोदरी । तां दृष्ट्वा मन्मथाविष्टः संजातोऽहं मुनीश्वर

તે સાત પ્રકારની રક્તિમ કાંતિથી દીપ્ત, ત્રિભંગ લાવણ્યયુક્ત, સુગઠિત ગુલ્ફવાળી અને કૃશોદરી હતી; તેને જોઈ, હે મુનીશ્વર, હું કામથી આવિષ્ટ થયો।

Verse 84

चिंतितं च मया चित्ते कथमेतां हराम्यहम् । तस्माच्छिष्यत्वमासाद्य भक्तिमस्य करोम्यहम्

મેં મનમાં વિચાર્યું—‘હું એને કેવી રીતે લઈ જઈ શકું?’ તેથી તેના શિષ્યત્વને પ્રાપ્ત કરીને હું તેના પ્રત્યે ભક્તિ કરું છું।

Verse 85

शुश्रूषानिरतो भूत्वा येन प्राप्नोमि भामिनीम्

સેવા-શુશ્રૂષામાં તત્પર બની, એ જ ઉપાયથી હું તે કામિનીને પ્રાપ્ત કરીશ।

Verse 86

ततो बटुकरूपेण संप्राप्तो गालवो मया । संसारस्य विरक्तोऽहं करिष्यामि मह्त्तपः

પછી બટુકરૂપ ધારણ કરીને હું ગાલવ પાસે પહોંચ્યો અને કહ્યું—‘હું સંસારથી વિરક્ત છું; હું મહાતપ કરું છું।’

Verse 87

दीक्षां यच्छ विभो मह्यं येन शिष्यो भवामि ते

હે વિભો, મને દીક્ષા આપો, જેથી હું તમારો શિષ્ય બની શકું।

Verse 88

आहरिष्याम्यहं दर्भांस्तथा सुमनसः सदा । समिधश्च सदैवाहं फलानि जलमेव च

હું સદા કુશ અને પુષ્પો લાવીશ; તેમજ હંમેશા સમિધા, ફળો અને જળ પણ લાવીશ।

Verse 89

स मां विनयसंपन्नं ज्ञात्वा ब्राह्मणरूपिणम् । ददौ दीक्षां ततो मह्यं शास्त्रदृष्टेन कर्मणा

તેણે મને વિનયસંપન્ન, બ્રાહ્મણરૂપધારી જાણીને, શાસ્ત્રવિહિત કર્મ પ્રમાણે મને દીક્ષા આપી।

Verse 90

अथ दीक्षां समासाद्य तोषयामि दिनेदिने । तं चैव तस्य पत्नीं तां यथोक्तपरिचर्यया । अशुद्धेनापि चित्तेन छिद्रान्वेषणतत्परः

પછી દીક્ષા પ્રાપ્ત કરીને હું દિવસે દિવસે તેમને પ્રસન્ન કરતો રહ્યો; અને શાસ્ત્રોક્ત રીતે તેમની પત્નીની પણ સેવા કરતો રહ્યો. છતાં અશુદ્ધ ચિત્તથી હું છિદ્ર શોધવામાં જ તત્પર રહ્યો।

Verse 91

अन्यस्मिन्दिवसे प्राप्ते सा स्त्रीधर्मसमन्विता । उटजं दूरतस्त्यक्त्वा रात्रौ सुप्ता मनस्विनी

બીજા એક દિવસે તે મનસ્વિની, સ્ત્રીધર્મમાં સ્થિર, કુટિરથી થોડે દૂર જઈ રાત્રે સૂઈ ગઈ।

Verse 92

सोऽहं रूपं महत्कृत्वा तामादाय तपस्विनीम् । सुखसुप्तां सुविश्रब्धां प्रस्थितो दक्षिणामुखः

ત્યારે મેં ભયંકર મહારૂપ ધારણ કરીને તે તપસ્વિનીને ઉઠાવી લીધી; તે સુખથી નિશ્ચિંત સૂતી હતી, અને હું દક્ષિણમુખે પ્રસ્થાન કર્યો।

Verse 93

अथासौ संपरित्यक्ता संस्पर्शान्मम निद्रया । चौररूपं परिज्ञाय मां शिष्यं प्ररुरोद ह

પછી મારા સ્પર્શથી તેની ઊંઘ તૂટી ગઈ; મને ચોરરૂપે ઓળખીને તે રડી ઊઠી—‘આ તો તમારો શિષ્ય!’

Verse 94

साब्रवीच्च स्वभर्तारं गालवं मुनिसत्तमम् । एष शिष्यो दुराचारो हरते मामितः प्रभो

ત્યારે તેણીએ પોતાના પતિ મુનિશ્રેષ્ઠ ગાલવને કહ્યું— “પ્રભો! આ દુર્વર્તન શિષ્ય મને અહીંથી અપહરી લઈ જાય છે।”

Verse 95

तस्माद्रक्ष महाभाग यावद्दूरं न गच्छति

અતએવ, હે મહાભાગ! તે દૂર જાય તે પહેલાં મારી રક્ષા કરો।

Verse 96

तच्छ्रुत्वा गालवः प्राह तिष्ठतिष्ठेति चासकृत् । पापाचार सुदुष्टात्मन्गतिस्ते स्तंभिता मया

આ સાંભળીને ગાલવે વારંવાર કહ્યું— “થંભ! થંભ!” અને કહ્યું— “હે પાપાચારી, હે અતિ દુષ્ટાત્મા! તારી ગતિ મેં સ્તંભિત કરી છે।”

Verse 97

तस्य वाक्यात्ततो मह्यं गतिस्तंभो व्यजायत । यद्वल्लिखित एवाहं प्रतिष्ठामि सुनिश्चलः

તેના વચનથી મારી ગતિ તરત જ અટકી ગઈ; હું જાણે ચિત્રમાં દોરાયેલો હોઉં તેમ સંપૂર્ણ નિશ્ચલ ઊભો રહ્યો।

Verse 98

ततस्तेन च शप्तोऽहं गालवेन महात्मना । वंचितोऽहं त्वया यस्माद्बको भव सुदुर्मते

પછી મહાત્મા ગાલવે મને શાપ આપ્યો— “તું મને છેતર્યો છે, તેથી હે સുദુર્મતિ! તું બગલો બની જા।”

Verse 99

ततः पश्यामि चात्मानं सहसा बकरूपिणम् । बकत्वेऽपि न मे नष्टा या स्मृतिः पूर्वसंभवा

ત્યારે અચાનક મેં પોતાને બગલાના રૂપમાં જોયો; છતાં બગલાપણામાં પણ પૂર્વજન્મની સ્મૃતિ મારી નષ્ટ થઈ નહીં.

Verse 100

ततः साऽपि च तत्पत्नी सचैलं स्नानमाश्रिता । मत्स्पर्शादुःखितांगी च शापाय समुपस्थिता

પછી તેની પત્ની પણ વસ્ત્ર સહિત શુદ્ધિસ્નાન કરવા લાગી; મારા સ્પર્શથી દુઃખિત અંગોવાળી તે શાપ આપવા આગળ આવી.

Verse 101

यस्मात्पाप त्वया स्पृष्टा प्रसुप्ताहं रजस्वला । बकधर्मं समाश्रित्य भर्त्ता मे वंचितस्त्वया । अन्यरूपं समास्थाय तस्मात्सत्यं बको भव

હે પાપી! રજસ્વલા અવસ્થામાં સૂતી મને તું સ્પર્શ્યો, અને ‘બગલાધર્મ’નો આશ્રય લઈને મારા પતિને છેતર્યો; તેથી અન્ય રૂપ ધારણ કરીને સાચે જ બગલો બની જા.

Verse 102

एवं शप्तस्ततो द्वाभ्यां ताभ्यां वै दुःखसंयुतः । चरणाभ्यां प्रलग्नस्तु गालवस्य महात्मनः

આ રીતે તે બંનેના શાપથી તે દુઃખથી ભરાઈ ગયો અને મહાત્મા ગાલવ મુનિના ચરણોમાં ચોંટી ગયો.

Verse 103

गणोऽहं देवदेवस्य त्रिनेत्रस्य महात्मनः । पालकेति च विख्यातो गणकोटिप्रभुः स्थितः

હું દેવોના દેવ મહાત્મા ત્રિનેત્ર પ્રભુનો ગણ છું; ‘પાલક’ નામે વિખ્યાત, હું કરોડો ગણોના અધિપતિ તરીકે સ્થિત છું.

Verse 104

सोऽहमत्र समायातः प्रभोः कार्येण केनचित् । तव भार्यां समालोक्य कामदेववशं गतः

હું મારા પ્રભુના કોઈ કાર્યથી અહીં આવ્યો હતો; પરંતુ તમારી પત્નીને જોઈને હું કામદેવના વશમાં પડી ગયો।

Verse 105

क्षमापराधं त्वं मह्यमेवं ज्ञात्वा मुनीश्वर । दुर्विनीतः श्रियं प्राप्य विद्यामैश्वर्यमेव च

હે મુનીશ્વર, આ જાણીને મારા અપરાધને ક્ષમા કરો. હું દુર્વિનીત હોવા છતાં શ્રી, વિદ્યા અને ઐશ્વર્ય પ્રાપ્ત કરી બેઠો।

Verse 106

न तिष्ठति चिरं स्थाने यथाहं मदगर्वितः । शिष्यरूपं समास्थाय ततः प्राप्तस्तवांतिकम्

મારા જેવો મદ-ગર્વિત માણસ પોતાના સ્થાને લાંબા સમય સુધી ટકી શકતો નથી. તેથી મેં શિષ્યરૂપ ધારણ કરીને તમારા સાન્નિધ્યમાં આવ્યો।

Verse 107

अस्या हरणहेतोश्च महासत्या मुनीश्वर । तस्मात्कुरु प्रसादं मे दीनस्य प्रणतस्य च

હે મુનીશ્વર, તેણીને હરણ કરવાના કારણને લઈને—અને તે મહાસત્યવતી હોવાથી—હું દીન અને પ્રણત છું; મારા પર પ્રસન્નતા કરો।

Verse 108

अनुग्रहप्रदानेन क्षमा यस्मात्तपस्विनाम् । कोकिलानां स्वरो रूपं नारीरूपं पतिव्रता । विद्या रूपं कुरूपाणां क्षमा रूपं तपस्विनाम्

તપસ્વીઓ અનुग્રહ આપે છે, તેથી ક્ષમા જ તેમનું ભૂષણ છે. કોયલનું રૂપ તેનો સ્વર; નારીનું રૂપ પતિવ્રતા-ધર્મ; કુરൂപનું રૂપ વિદ્યા; અને તપસ્વીનું રૂપ ક્ષમા.

Verse 109

सूत उवाच । तस्य तत्कृपणं श्रुत्वा सोपि माहेश्वरो मुनिः । ज्ञात्वा तं बांधवस्थाने दयां कृत्वाऽब्रवीद्वचः

સૂત બોલ્યા—તેની દયનીય વિનંતી સાંભળી તે માહેશ્વર મુનિ પણ, તેને બંધુસ્થાને સ્થિત જાણીને, કરુણા કરીને આ વચન બોલ્યા।

Verse 110

सत्यवाक्तिष्ठते विप्रश्चमत्कारपुरे शुभे

હે વિપ્ર! સત્યવચન કરનાર તે શુભ ‘ચમત્કારપુર’ નગરમાં નિવાસ કરે છે।

Verse 111

भर्त्तृयज्ञ इति ख्यातस्तदा तस्योपदेशतः । बकत्वं यास्यते नूनं मम वाक्यादसंशयम्

ત્યારે તેના ઉપદેશથી તે ‘ભર્તૃયજ્ઞ’ નામે પ્રસિદ્ધ થયો; અને મારા વચનથી—નિઃસંદેહ—તે બક (બગલો) અવસ્થાને પામશે।

Verse 112

ततः पश्यामि चात्मानं बकत्वेन समाश्रितम्

ત્યારે હું મને બક (બગલો) અવસ્થામાં આશ્રિત થયેલો જોઉં છું।

Verse 113

एवं मे दीर्घमायुष्यं संजातं शिवभक्तितः । घृतकम्बलमाहात्म्याद्बकत्वं मुनिशापतः

આ રીતે શિવભક્તિથી મને દીર્ઘ આયુષ્ય પ્રાપ્ત થયું; પરંતુ ઘૃતકંબલના માહાત્મ્યને કારણે, મુનિના શાપથી, હું બક (બગલો) અવસ્થાને પામ્યો।

Verse 114

इंद्रद्युम्न उवाच एतदर्थं समानीतस्त्वत्सकाशं विहंगम । इंद्रद्युम्नस्य वार्तार्थं मरणे कृतनिश्चयः

ઇન્દ્રદ્યુમ્ને કહ્યું—હે વિહંગમ! આ જ હેતુથી તને મારી પાસે લાવવામાં આવ્યો છે—ઇન્દ્રદ્યુમ્નની વાર્તા પહોંચાડવા; હું તો મરણનો નિશ્ચય કરી ચૂક્યો છું।

Verse 115

सा त्वया नैव विज्ञाता ममाभाग्यैर्विहंगम । सेवयिष्याम्यहं तस्मात्प्रदीप्तं हव्यवाहनम्

હે વિહંગમ! મારા દુર્ભાગ્યથી તે વાત તને જાણી ન થઈ; તેથી હું પ્રદીપ્ત હવ્યવાહન અગ્નિનો આશ્રય લઉં છું।

Verse 116

प्रतिज्ञातं मया पूर्वमेतन्निश्चित्य चेतसि । इंद्रद्युम्ने ह्यविज्ञाते संसेव्यः पावको मया

આ મેં અગાઉ પ્રતિજ્ઞા કરી હતી અને મનમાં દૃઢ નિશ્ચય કર્યો હતો—જો ઇન્દ્રદ્યુમ્ન અવિજ્ઞાત રહે, તો મને પાવક (અગ્નિ)નો આશ્રય લેવો જ પડશે।

Verse 117

तस्माद्देहि ममादेशं मार्कंडेयसमन्वितः । प्रविशामि यथा वह्निं भ्रष्टकीर्तिरहं बक

અતએવ માર્કંડેય સાથે મને આજ્ઞા આપો, જેથી હું વહ્નિમાં પ્રવેશ કરી શકું—કીર્તિભ્રષ્ટ હું, બગલો।

Verse 118

मार्कंडेय उवाच । वेत्सि चान्यं नरं कञ्चिद्वयसा चात्मनोऽधिकम् । पृच्छामि येन तं गत्वा कृते ह्यस्य महात्मनः

માર્કંડેયે કહ્યું—શું તને તારા કરતાં વયમાં મોટા કોઈ અન્ય પુરુષનું જ્ઞાન છે? હું પૂછું છું, જેથી તેની પાસે જઈ આ મહાત્મા માટે કંઈક કરી શકાય।

Verse 119

श्रद्धया परया युक्तः संप्राप्तोऽयं मया सह । तत्कथं त्यजति प्राणान्सहाये मयि संस्थिते

પરમ શ્રદ્ધાથી યુક્ત થઈ તે મારી સાથે અહીં આવ્યો છે. હું સહાયક બની પાસે ઊભો હોઉં ત્યારે તે પ્રાણ કેવી રીતે ત્યજી શકે?

Verse 120

अपरं च क्षमं वाक्यं यत्त्वां वच्मि विहंगम । अयं दुःखेन संयुक्तः साधयिष्यति पावकम् । अहमेनमनुद्धृत्य कस्माद्गच्छामि चाश्रमम्

હે વિહંગમ, હું કહું તે એક વધુ વચન ક્ષમા કર. આ દુઃખથી વ્યાપ્ત થઈ અગ્નિમાં પ્રવેશ કરવાની તૈયારી કરે છે. એને ઉદ્ધર્યા વિના હું આશ્રમમાં કેમ જાઉં?

Verse 121

सूत उवाच । तयोस्तं निश्चयं ज्ञात्वा बकः परमदुर्मना । सुचिरं चिंतयामास कथं स्यादेतयोः सुखम्

સૂત બોલ્યા—તે બન્નેનો નિશ્ચય જાણી બક પક્ષી અત્યંત દુઃખિત થયો. તે લાંબા સમય સુધી વિચારતો રહ્યો—આ બન્નેનું કલ્યાણ કેવી રીતે થશે?

Verse 122

ततो राजा मुनिश्चैव दारूण्याहृत्य पावकम् । प्रवेष्टुकामौ तौ दृष्ट्वा बको वचनमब्रवीत्

પછી રાજા અને મુનિએ લાકડાં લાવી અગ્નિ પ્રજ્વલિત કરી. તે બન્ને તેમાં પ્રવેશ કરવા ઇચ્છે છે એમ જોઈ બકે વચન કહ્યું.

Verse 123

मम वाक्यं कुरु प्राज्ञ यदि जीवितुमिच्छसि । ज्ञातः सोऽद्य मया व्यक्तमिन्द्रद्युम्नं नराधिपम्

હે પ્રાજ્ઞ, જો તું જીવવા ઇચ્છે તો મારું વચન માન. આજે મેં તેને સ્પષ્ટ ઓળખ્યો છે—નરાધિપ રાજા ઇન્દ્રદ્યુમ્ન.

Verse 124

यो ज्ञास्यति मम ज्येष्ठः सर्वशास्त्रविचक्षणः । तत्त्वमेनं समादाय मरणे कृतनिश्चयम्

મારો જ્યેષ્ઠ, જે સર્વ શાસ્ત્રોમાં વિવેકી છે, તે નિશ્ચયે એનું તત્ત્વ જાણી લેશે. મરણનો નિશ્ચય કરેલો હોવા છતાં એને સાથે લઈ આવો।

Verse 125

निश्वसन्तं यथा नागं बाष्पव्याकुललोचनम् । समागच्छ मया सार्धं कैलासं पर्वतं प्रति

તે નાગની જેમ નિશ્વાસ લે છે, આંસુથી વ્યાકુળ આંખોવાળો. મારી સાથે કૈલાસ પર્વત તરફ આવો।

Verse 126

यत्रास्ति दयितो मह्यमुलूकश्चिरजीवभाक् । स नूनं ज्ञास्यते तं हि मा वृथा मरणं कृथाः

જ્યાં મારો પ્રિય સાથી ઉલૂક રહે છે, તે દીર્ઘાયુ છે. તે નિશ્ચયે તેને (અને તેનું સત્ય) જાણી લેશે; વ્યર્થ મરણ ન સ્વીકારો।

Verse 127

ततोऽसौ तेन संयुक्तो बकेन सुमहात्मना । मार्कंडेयेन संप्राप्तः कैलासं पर्वतोत्तमम्

પછી તે મહાત્મા બક અને માર્કંડેય સાથે જોડાઈને પર્વતોમાં શ્રેષ્ઠ કૈલાસને પહોંચ્યો।

Verse 128

सोऽपि दृष्ट्वा बकं प्राप्तं मित्रं परमसंमतम् । समागच्छदसौ हृष्टः स्वागतेनाभ्यनन्दयत्

તે પણ, પરમસન્માનિત મિત્ર બકને આવેલો જોઈ, હર્ષથી આગળ આવ્યો અને ‘સ્વાગત’ શબ્દોથી અભિનંદન કર્યું।

Verse 129

अथ तं चैव विश्रान्तं समालिङ्ग्य मुहुर्मुहुः । प्राकारवर्णनामासौ वाक्यमेतदुवाच ह

પછી તે વિશ્રાંતિ પામ્યો ત્યારે તેને વારંવાર આલિંગન કરીને, પ્રાકારવર્ણ નામના તે પુરુષે આ વચનો કહ્યા।

Verse 130

स्वागतं ते द्विजश्रेष्ठ भूप सुस्वागतं च ते । सख्येऽद्य यच्च ते कार्यं वदागमनकारणम्

હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ, તમારું સ્વાગત છે; હે રાજન, તમારું પણ સુસ્વાગત છે. આજે મિત્રભાવથી કહો—તમારું કાર્ય શું છે અને આવવાનું કારણ શું છે?

Verse 131

कावेतौ पुरुषौ प्राप्तौ त्वया सार्धं ममांतिकम् । दिव्यरूपौ महाभागौ तेजसा परिवारितौ

તમારી સાથે મારા સમીપે આવેલા આ બે પુરુષ કોણ છે? તેઓ દિવ્યરૂપ, મહાભાગ્યશાળી અને તેજથી પરિભ્રમિત છે।

Verse 132

बक उवाच । एष मार्कंडसंज्ञोऽत्र प्रसिद्धो भुवनत्रये । महेश्वरप्रसादेन संसिद्धिं परमां गतः । द्वितीयोऽसौ सुहृच्चास्य कश्चिन्नो वेद्मि तत्त्वतः । मार्कंडेन समायातः सुहृदा व ममांतिकम्

બક બોલ્યા—આ અહીં માર્કંડ નામે પ્રસિદ્ધ છે, ત્રિભુવનમાં વિખ્યાત છે. મહેશ્વરના પ્રસાદથી તેણે પરમ સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરી છે. બીજો તેનો મિત્ર છે; હું તેને તત્ત્વથી જાણતો નથી. તે માર્કંડ સાથે સ્નેહી બની મારા સમીપે આવ્યો છે।

Verse 135

यदि जानासि तं भूपमिन्द्रद्युम्नं महामते । तत्त्वं कीर्तय येनासौ मरणाद्विनिवर्तते

હે મહામતે, જો તમે તે ઇન્દ્રદ્યુમ્ન રાજાને જાણતા હો, તો જે તત્ત્વથી તે મૃત્યુમાંથી પાછો ફરી શકે તે તત્ત્વનું વર્ણન કરો।

Verse 136

चिरायुस्त्वं मया ज्ञातो ह्यतः प्राप्तोऽस्मि तेंऽतिकम्

હું તમને દીર્ઘાયુ જાણ્યો છું; તેથી હું તમારા સાન્નિધ્યમાં આવ્યો છું.

Verse 137

उलूक उवाच । अष्टाविंशत्प्रमाणेन कल्पा जातस्य मे स्थिताः । न दृष्टो न श्रुतः कश्चिदिंद्रद्युम्नो महीपतिः

ઉલૂકે કહ્યું—ગણતરી પ્રમાણે મારા જન્મથી અઠ્ઠાવીસ કલ્પો વીતી ગયા; છતાં ‘ઇન્દ્રદ્યુમ્ન’ નામનો કોઈ રાજા મેં ન જોયો, ન સાંભળ્યો।

Verse 138

इंद्रद्युम्न उवाच । तव कस्मादुलूकत्वं शीघ्रं तन्मे प्रकीर्तय । एतन्मे कौतुकं भावि यत्ते ह्यायुरनन्तकम् । उलूकत्वं च संजातं रौद्रं लोकविगर्हितम्

ઇન્દ્રદ્યુમ્ને કહ્યું—તને ઉલૂકત્વ કેમ પ્રાપ્ત થયું? તુરંત મને કહો. મને આશ્ચર્ય થાય છે—તારી આયુ તો અનંત છે, છતાં ઉલૂકત્વ ઉત્પન્ન થયું, ભયંકર અને લોકનિંદિત।

Verse 139

उलूक उवाच । शृणु तेऽहं प्रवक्ष्यामि दीर्घायुर्मे यथा स्थितम् । महेश्वरप्रसादेन बिल्वपत्रार्चनान्मया । उलूकत्वं मया प्राप्तं भृगोः शापान्महात्मनः

ઉલૂકે કહ્યું—સાંભળો, મારી દીર્ઘાયુ કેવી રીતે સ્થિર થઈ તે હું કહું છું. મહેશ્વરના પ્રસાદથી—બિલ્વપત્રોથી કરેલા મારા અર્ચનથી—તે પ્રાપ્ત થયું; પરંતુ ઉલૂકત્વ મને મહાત્મા ભૃગુના શાપથી મળ્યું.

Verse 140

अहमासं पुरा विप्रः सर्वविद्यासु पारगः । चमत्कारपुरे श्रेष्ठे नाम्ना ख्यातस्तु घंटकः । ब्रह्मचारी दमोपेतो हरपूजार्चने रतः

પૂર્વકાળે હું એક વિપ્ર હતો, સર્વ વિદ્યાઓમાં પારંગત. શ્રેષ્ઠ ચમત્કારપુરમાં ‘ઘંટક’ નામે પ્રસિદ્ધ હતો. બ્રહ્મચારી, સંયમી અને હર (શિવ) ની પૂજા-અર્ચનમાં રત રહેતો હતો.

Verse 141

अखंडितैर्बिल्वपत्रैरग्रजातैस्त्रिपत्रकैः । त्रिकालं पूजितः शंभुर्लक्षमात्रैः सदा मया

અખંડ, નવાં અંકુરિત ત્રિપત્ર બિલ્વપત્રોથી મેં સદા ત્રિકાળ શંભુની પૂજા કરી અને લાખોની સંખ્યામાં પત્ર અર્પણ કર્યા।

Verse 142

ततो वर्षसह्स्रांते तुष्टो मे भगवान्हरः । प्रोवाच दर्शनं गत्वा मेघगंभीरया गिरा

પછી હજાર વર્ષ પૂર્ણ થતાં ભગવાન હર મારે પ્રસન્ન થયા; દર્શન આપી મેઘગંભીર વાણીથી બોલ્યા।

Verse 143

अहं तुष्टोऽस्मि ते वत्स वरं वरय सुव्रत । अखंडितैर्बिल्वपत्रैस्त्रिकाले यत्त्वयार्चितः

‘વત્સ, હું તારા પર પ્રસન્ન છું. હે સુવ્રતી, વર માગ—કારણ કે તું અખંડ બિલ્વપત્રોથી ત્રિકાળ મારી અર્ચના કરી છે.’

Verse 144

बिल्वस्य प्रसवाग्रेण त्रिपत्रेण प्रजायते । एकेनापि यथातुष्टिस्तथान्येषां न कोटिभिः

બિલ્વના કોમળ અંકુરમાંથી ત્રિપત્ર ઉત્પન્ન થાય છે; તેના એક પત્રથી જે તૃપ્તિ થાય, તે અન્ય અર્પણોના કરોડોથી પણ થતી નથી।

Verse 145

पुष्पाणामपि भद्रं ते सुगंधानामपि ध्रुवम् । सखे मया प्रणम्योच्चैः स प्रोक्तः शशिशेखरः

પુષ્પોમાં પણ તારો અર્પણ પરમ મંગલ છે, સુગંધિત દ્રવ્યોમાં પણ તારો જ નિશ્ચયે શ્રેષ્ઠ છે. હે સખા, પ્રણામ કરીને હું ઊંચે સ્વરે શશિશેખર શિવની મહિમા પ્રગટ કરું છું।

Verse 146

यदि तुष्टोसि मे देव यदि देयो वरो मम । तन्मां कुरु जगन्नाथ जरामरणवर्जितम्

હે દેવ! જો તમે મારાથી પ્રસન્ન હો અને જો મને વર આપવાનો હોય, તો હે જગન્નાથ, મને જરા અને મરણથી રહિત કરો।

Verse 147

स तथेति प्रतिज्ञाय महादेवो महेश्वरः । कैलासं प्रति देवेशः क्षणाच्चादर्शनं गतः

મહાદેવ મહેશ્વરે “તથાસ્તુ” કહી પ્રતિજ્ઞા કરી; દેવેશ કૈલાસ તરફ વળ્યા અને ક્ષણમાં જ દૃષ્ટિમાંથી અદૃશ્ય થયા।

Verse 148

ततोहं परितुष्टोथ वरं प्राप्य महेश्वरात् । कृतकृत्यमिवात्मानं चिंतयामि प्रहर्षितः

પછી હું પણ સંપૂર્ણ સંતોષ પામ્યો; મહેશ્વર પાસેથી વર મેળવી, હર્ષિત થઈને મેં પોતાને કૃતકૃત્ય સમાન માન્યો।

Verse 149

एतस्मिन्नेव काले तु भार्गवो मुनिसत्तमः । कुशलः सर्वशास्त्रेषु वेदवेदांग पारगः

એ જ સમયે મુનિશ્રેષ્ઠ ભાર્ગવ ત્યાં હતા—જે સર્વ શાસ્ત્રોમાં કુશળ અને વેદ તથા વેદાંગોમાં પારંગત હતા।

Verse 150

तस्य भार्याऽभवत्साध्वी नाम्ना ख्याता सुदर्शना । प्राणेभ्योऽपि प्रिया तस्य गालवस्य मुनेः सुता

તેમની પત્ની ‘સુદર્શનાં’ નામે પ્રસિદ્ધ સાધ્વી હતી; તે તેમને પ્રાણોથી પણ વધુ પ્રિય હતી—મુનિ ગાલવની પુત્રી।

Verse 151

तस्य कन्या समभवद्रूपेणाप्रतिमा भुवि । सा मया सहसा दृष्टा क्रीडमाना यथेच्छया

તેને એક પુત્રી હતી, જે પૃથ્વી પર રૂપમાં અપ્રતિમા હતી. મેં તેને અચાનક જોઈ—તે પોતાની ઇચ્છા મુજબ સ્વચ્છંદ રીતે ક્રીડા કરતી હતી.

Verse 152

मध्यक्षामा सुकेशी च बिंबोष्ठी दीर्घलोचना । तामहं वीक्षयित्वा तु कामदेववशं गतः

તે મધ્યકટિથી સળી, સુકેશી, બિંબફળ સમ ઓષ્ઠવાળી અને દીર્ઘ નેત્રવાળી હતી. તેને જોતા જ હું કામદેવના વશમાં ગયો.

Verse 153

ततः पृष्टा मया कस्य कन्येयं चारुलोचना । विभक्तसर्वावयवा देवकन्येव राजते

પછી મેં પૂછ્યું—“આ ચારુલોચના કન્યા કોની દીકરી છે?” તેના સર્વ અંગો સુસંગત હતા; તે દેવકન્યા જેવી તેજસ્વી લાગતી હતી.

Verse 154

सखीभिः कीर्तिता मह्यं भार्गवस्य मुनेः सुता । एषा चाद्यापि कन्यात्वे वर्तते चारुहासिनी

સખીઓએ મને કહ્યું—“આ ભાર్గવ મુનિની પુત્રી છે. આ ચારુહાસિની હજી પણ કન્યાત્વમાં છે, અવિવાહિતા છે.”

Verse 155

ततोऽहं भार्गवं गत्वा विनयेन समन्वितः । ययाचे कन्यकां ता च कृतांजलिपुटः स्थितः

પછી હું વિનયથી યુક્ત થઈ ભાર్గવ પાસે ગયો. મેં તે કન્યાનું યાચન કર્યું અને કરજોડીને ભક્તિપૂર્વક ઊભો રહ્યો.

Verse 156

सवर्णं मां परिज्ञाय सोऽपि भार्गवनंदनः । दत्तवांस्तां महाभाग विरूपस्यापि कन्यकाम्

મને સમાન પદનો યોગ્ય જાણીને પણ તે ભાર્ગવનંદને, હે મહાભાગ, વિરূপને પણ તે કન્યા અર્પી દીધી.

Verse 158

सुलज्जा साऽतिदुःखार्ता पश्यांब जनकेन च । विरूपाय प्रदत्तास्मि नाहं जीवितुमुत्सहे

ઘણી લાજ અને દુઃખથી વ્યાકુળ થઈ તે બોલી—“મા, જુઓ! મારા જ પિતાએ મને વિરূপને આપી દીધી; મને જીવવું નથી.”

Verse 159

विषं वा भक्षयिष्यामि प्रवेक्ष्यामि हुताशनम् । तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा निषिद्धः स द्विजस्तया

“હું વિષ ભક્ષણ કરીશ અથવા અગ્નિમાં પ્રવેશ કરીશ.” તેના વચન સાંભળી તે દ્વિજને તેણીએ અટકાવ્યો.

Verse 160

कस्मान्नाथ प्रदत्तासौ विरूपाय त्वया विभो । कन्यकेयं सुरूपाढ्या सर्वलक्षणसंयुता

“હે નાથ, હે વિભો! તમે તેને વિરূপને કેમ આપી? આ કન્યા સુરૂપવતી છે અને સર્વ શુભલક્ષણોથી યુક્ત છે.”

Verse 161

एतच्छ्रुत्वा तु वचनं भार्गवो मुनिसत्तमः । ततस्तां गर्हयित्वासौ धिङ्नारी पुरुषायते

આ વચન સાંભળી મુનિશ્રેષ્ઠ ભાર્ગવે તેણીને ઠપકો આપી કહ્યું—“ધિક્! આવી રીતે વાદ કરનારી સ્ત્રી પુરુષ સમી વર્તે છે.”

Verse 162

अनेन प्रार्थिता कन्या मया चास्मै प्रदीयते । तत्किं निषेधयसि मां दीयमानां सुतामिमाम्

આ પુરુષે કન્યાની પ્રાર્થના કરી છે અને હું મારી પુત્રી તેને અર્પણ કરું છું. તો પછી આપાતી આ પુત્રીને આપવા મને તમે કેમ રોકો છો?

Verse 163

इत्युक्त्वा स प्रसुष्वाप पत्न्याथ कन्यया समम्

એવું કહી તે પોતાની પત્ની અને કન્યા સાથે સૂઈ ગયો.

Verse 164

ततोऽर्द्धरात्रे चागत्य मया सुप्ता च भार्गवी । हृत्वा स्वभवने नीता निशि सुप्ते जने तदा

પછી અર્ધરાત્રે હું આવ્યો; ભાર્ગવી સૂતી હતી. રાત્રે લોકો સૂતા હતા ત્યારે હું તેને ઉઠાવીને મારા ઘેર લઈ ગયો.

Verse 165

नियुक्ता कामधर्मेण ह्यनिच्छंती बलान्मया । विप्रः प्रातर्जजागार पिता तस्यास्ततः परम्

તે ઇચ્છતી ન હતી, છતાં મેં બળપૂર્વક તેને કામધર્મમાં પ્રવૃત્ત કરી. ત્યારબાદ તેની પિતા તે બ્રાહ્મણ સવારમાં જાગ્યો.

Verse 166

क्वासौ सा दुहिता केन हृता नष्टा मदीयिका । अथासौ वीक्षितुं बाह्ये बभ्राम स्ववनांतिकम्

‘મારી દીકરી ક્યાં છે? કોને તેને હરી લઈ ગયો, તે મારી પાસેથી કેવી રીતે ગુમ થઈ?’ પછી તે જોવા માટે બહાર નીકળ્યો અને પોતાના વન-ઉપવનની નજીક ભટકવા લાગ્યો.

Verse 167

पदसंहतिमार्गेण मुनिभिर्बहुभिर्वृतः । तेन दृष्टाऽथ सा कन्या कृतकौतुकमंगला

ઘણા મુનિઓથી પરિભ્રમિત થઈ તે સુપ્રચલિત માર્ગે ગયો; ત્યારે તેણે કૌતુક-મંગલ (વિવાહસૂત્ર અને શુભવિધિ)થી અલંકૃત તે કન્યાને જોઈ।

Verse 168

रुदंती सस्वनं तत्र लज्जमाना ह्यधोमुखी । ततः कोपपरीतात्मा मां प्रोवाच स भार्गवः

તે ત્યાં ઊંચા સ્વરે રડતી, લજ્જાથી અધોમુખી હતી; ત્યાર પછી ક્રોધથી વ્યાપ્ત હૃદયવાળા ભાર્ગવે મને કહ્યું।

Verse 169

निशाचरस्य धर्मेण यस्मादूढा सुता मम । निशाचरो भवानस्तु कर्मणानेन सांप्रतम्

કારણ કે તું નિશાચર-ધર્મ પ્રમાણે મારી પુત્રીને હરીને ગ્રહણ કરી છે; તેથી આ જ કર્મથી, અત્યારે જ, તું પોતે નિશાચર બની જા।

Verse 170

घंटक उवाच । निर्दोषं मां द्विजश्रेष्ठ कस्मात्त्वं शपसि द्रुतम् । त्वयैषा मे स्वयं दत्ता तेन रात्रौ हृता मया

ઘંટક બોલ્યો—હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ! હું નિર્દોષ છું, તો તમે મને ઉતાવળથી કેમ શાપ આપો છો? આ કન્યાને તમે જ સ્વયં મને આપી હતી; તેથી મેં તેને રાત્રે લઈ ગઈ।

Verse 171

यो दत्वा कन्यकां पूर्वं पश्चाद्यच्छेन्न दुर्मतिः । स याति नरकं घोरं यावदाभूतसंप्लवम्

જે પહેલે કન્યાદાન કરીને પછી ફરી તેને પાછી લેવા/કાઢી લેવા ઇચ્છે—એ દુર્મતિ પ્રલય સુધી ભયંકર નરકમાં જાય છે।

Verse 172

अथासौ चिंतयामास सत्यमेतेन जल्पितम् । पश्चात्तापसमोपेतो वाक्यमेतदुवाच ह

પછી તેણે મનમાં વિચાર્યું—‘એણે જે કહ્યું છે તે સત્ય જ છે.’ પશ્ચાત્તાપથી ભરાઈ તેણે આ વચન ઉચ્ચાર્યાં।

Verse 173

सत्यमेतत्त्वया प्रोक्तं न मे वचनमन्यथा । उलूकरूपसंयुक्तो भविष्यसि न संशयः

‘તમે જે કહ્યું તે નિશ્ચય સત્ય છે; મારું વચન અન્યથા નહીં થાય. નિઃસંદેહ તમે ઘુવડના રૂપથી યુક્ત થશો।’

Verse 174

उत्पत्स्यते यदा चात्र भर्तृयज्ञो महामुनिः । तस्योपदेशमासाद्य भूयः प्राप्स्यसि स्वां तनुम्

‘અને જ્યારે અહીં મહામુનિ ભર્તૃયજ્ઞનો જન્મ થશે, ત્યારે તેમના ઉપદેશને પ્રાપ્ત કરીને તું ફરીથી પોતાનું શરીર મેળવશે।’

Verse 175

ततः कौशिकरूपं तु पश्याम्यात्मानमेव च । तथापि न स्मृतिर्नष्टा मम या पूर्वसंभवा

‘પછી મેં પોતાને જ કૌશિકરૂપે જોયો. તેમ છતાં પૂર્વજન્મથી ઉપજેલી મારી સ્મૃતિ નષ્ટ થઈ નહોતી।’

Verse 176

अथ या तत्सुता चोढा मया तस्मिन्गिरौ तदा । सापि मां संनिरीक्ष्याथ तद्रूपं दुःखसंयुता । प्रविष्टा हव्यवाहं सा विधवात्वमनिच्छती

‘પછી તે પુરુષની પુત્રી—જેનાથી મેં ત્યારે તે પર્વત પર લગ્ન કર્યા હતા—તે પણ મને તે બદલાયેલા રૂપમાં જોઈ દુઃખથી ભરાઈ ગઈ. વૈધવ્ય ન ઇચ્છતાં તે અગ્નિમાં પ્રવેશી ગઈ।’

Verse 177

एवं मे कौशिकत्वं हि संजातं तु महाद्युते । भार्गवस्य तु शापेन कन्यार्थे यत्तवोदितम्

હે મહાદ્યુતિમાન! ભાર્ગવના શાપથી મારું ‘કૌશિકત્વ’ આમ જ ઉત્પન્ન થયું—કન્યાના વિષયમાં તું જેમ કહ્યું હતું તેમ।

Verse 178

अखंडबिल्वपत्रेण पूजितो यन्महेश्वरः । चिरायुस्तेनसंजातं सत्यमेतन्मयोदितम्

અખંડ બિલ્વપત્રથી મહેશ્વરની પૂજા કરવાથી દીર્ઘ આયુષ્ય પ્રાપ્ત થયું; આ સત્ય છે—હું એમ કહું છું।

Verse 179

सत्यं कथय यत्कृत्यं गृहायातस्य किं तव । प्रकरोमि महाभाग यद्यपि स्यात्सुदुर्लभम्

સત્ય કહો—ઘરે પરત આવ્યા પછી તમારું કયું કાર્ય બાકી છે? હે મહાભાગ! તે અતિ દુર્લભ હોય તોય હું કરી આપું।

Verse 180

इन्द्रद्युम्न उवाच । इन्द्रद्युम्नस्य ज्ञानाय प्राप्तोऽहं यत्तवांतिकम् । नाडीजंघेन चानीतो मरणे कृतनिश्चयः

ઇન્દ્રદ્યુમ્ન બોલ્યો: ઇન્દ્રદ્યુમ્નની સાચી ઓળખ/જ્ઞાન માટે હું તારી પાસે આવ્યો છું. નાડીજંઘ મને અહીં લાવ્યો છે; મેં મરણનો નિશ્ચય કર્યો છે।

Verse 181

यदि नो ज्ञास्यति भवांस्तं कीर्त्या च कुलेन च । प्रविशामि ततो नूनं प्रदीप्तं हव्यवाहनम्

જો તમે તેની કીર્તિ અને કુળથી પણ તેને ઓળખશો નહીં, તો હું નિશ્ચયે ત્યારે પ્રજ્વલિત અગ્નિમાં પ્રવેશ કરીશ।

Verse 182

नो चेत्कीर्तय मे कञ्चिदन्यं तु चिरजीविनम् । पृच्छामि तेन तं गत्वा येन वेत्ति न वा च सः

નહિતર મને બીજા કોઈ ચિરંજીવીનું નામ કહો. હું તેની પાસે જઈને પૂછું—તે તેને જાણે છે કે નહીં.

Verse 183

बक उवाच । युक्तमुक्तमनेनाद्य तत्कुरुष्व वदास्य भोः । यदि जानासि कंचित्वमात्मनश्चिरजीविनम्

બક બોલ્યો—આજે તેણે જે કહ્યું તે યોગ્ય છે. તેથી તે જ કર અને કહો, મહાશય—તમારા પોતાના હિત માટે તમે પૃથ્વી પર કોઈ ચિરંજીવીને જાણો છો શું?

Verse 184

नो चेदहमपि क्षिप्रं प्रविशामि हुताशनम् । मार्कंडेनापि सहितः सांप्रतं तव पश्यतः

નહિતર હું પણ તુરંત અગ્નિમાં પ્રવેશ કરીશ—માર્કંડેય સાથે—હમણાં જ, તમારી આંખો સામે.

Verse 185

एवम् ज्ञात्वा महाभाग चिन्तयस्व चिरंतनम् । कंचिद्भूमितलेऽन्यत्र यतस्त्वं चिरजीवधृक्

હે મહાભાગ, આ જાણીને દીર્ઘકાળ માટે સારી રીતે વિચાર કરો. પૃથ્વી પર અન્યત્ર કોઈને શોધો, કારણ કે તમે ચિરાયુના ધારક છો.

Verse 186

आशया परया प्राप्तस्तवाहं किल मंदिरे । पुमानेष विशेषेण मार्कंडेयः प्रियो मम

પરમ આશા લઈને હું તમારા મંદિરમાં આવ્યો છું. આ પુરુષ—વિશેષ કરીને માર્કંડેય—મને અત્યંત પ્રિય છે.

Verse 187

संत्यत्र पर्वतश्रेष्ठाः शतशोऽथ सहस्रशः । येषु सन्ति महाभागास्तापसाश्चिरजीविनः । नान्यथा जीवितं चास्य कथंचित्संभविष्यति

અહીં સેંકડો અને હજારો શ્રેષ્ઠ પર્વતો છે, જેના પર દીર્ઘાયુ મહાન તપસ્વીઓ નિવાસ કરે છે. અન્યથા, આનું જીવન કોઈ પણ રીતે સુરક્ષિત રહેશે નહીં.

Verse 188

इंद्रद्युम्नस्य राजर्षेर्हितं परमकं भवेत् । तथावयोर्द्वयोश्चापि तस्माच्चिंतय सत्वरम्

આનાથી રાજર્ષિ ઇન્દ્રદ્યુમ્નનું પરમ હિત થશે, અને આપણા બંનેનું પણ. તેથી જલ્દી વિચાર કરો.

Verse 189

तस्य तं निश्चयं ज्ञात्वा मरणार्थं महीपतेः । स उलूकः कृपां गत्वा ततो वचनमब्रवीत्

રાજાના મરણના તે નિશ્ચયને જાણીને, તે ઘુવડ કરુણાથી ભરાઈ ગયું અને પછી આ વચન બોલ્યું.

Verse 190

यद्येवं तु महाभाग मर्तुकामोऽसि सांप्रतम् । तदागच्छ मया सार्धं गन्धमादनपर्वतम्

હે મહાભાગ! જો એમ હોય અને તું અત્યારે મરવા ઈચ્છતો હોય, તો મારી સાથે ગંધમાદન પર્વત પર ચાલ.

Verse 191

तत्र संतिष्ठते गृध्रः स च मे परमः सुहृत् । चिरंतनस्तथा सम्यक्स ते ज्ञास्यति तं नृपम् । कथयिष्यत्यसंदिग्धं मम वाक्यादसंशयम्

ત્યાં એક ગીધ રહે છે, જે મારો પરમ મિત્ર છે અને ઘણો પ્રાચીન છે. તે તે રાજાને સારી રીતે ઓળખશે અને મારા કહેવાથી નિઃશંકપણે બધું કહેશે.

Verse 192

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा मार्कंडेयादिभिस्त्रिभिः । प्रोक्तः सर्वैर्महाभाग मा त्वं प्रविश पावकम्

તેનું વચન સાંભળી માર્કંડેય-પ્રમુખ તે ત્રણેય તથા અન્ય સૌએ મળીને તે મહાભાગને કહ્યું—“તું અગ્નિમાં પ્રવેશ ન કર।”

Verse 193

वयं यास्यामहे सर्वे त्वया सार्धं च तत्र हि । कदाचित्सोऽपि जानाति इंद्रद्युम्नं महीपतिम्

“અમે બધા તારી સાથે ત્યાં જ જઈશું; કદાચ તે પણ ભૂપતિ રાજા ઇન્દ્રદ્યુમ્નને જાણતો હશે।”

Verse 194

तेषां तद्वचनं श्रुत्वा आशया परया युतः । स राजा सह तैः सर्वैः प्रययौ गंधमादनम्

તેમનું વચન સાંભળી પરમ આશાથી યુક્ત તે રાજા તે સૌની સાથે ગંધમાદન તરફ પ્રયાણ કર્યો।

Verse 195

गृध्रराजोऽपि तान्दृष्ट्वा सर्वानेव कृतांजलिः । उलूकं पुरतो दृष्ट्वा प्रहृष्टः सन्मुखो ययौ

ગૃધ્રરાજે પણ તેમને સૌને જોઈ હાથ જોડીને વંદન કર્યું; અને આગળ ઊભેલા ઉલૂકને જોઈ આનંદિત થઈ સામે આવી મળવા ગયો।

Verse 196

ततोऽब्रवीत्प्रहृष्टात्मा स्वागतं ते द्विजोत्तम । चिरकालात्प्रदृष्टोऽसि क एतेऽन्येऽत्र ये स्थिताः

પછી હર્ષિત હૃદયથી તેણે કહ્યું—“સ્વાગત છે, હે દ્વિજોત્તમ! બહુ સમય પછી તારા દર્શન થયા. અહીં ઊભેલા આ અન્ય લોકો કોણ છે?”

Verse 197

उलूक उवाच । एष मे परमं मित्रं नाडीजंघो बकः स्मृतः । एतस्यापि तु मार्कण्डः संस्थितः परमः सुहृत्

ઉલૂકે કહ્યું—આ મારો પરમ પ્રિય મિત્ર છે, ‘નાડીજંઘ’ નામે પ્રસિદ્ધ બગલો. અને તેના માટે પણ માર્કંડ પરમ સુહૃદ્‌ તરીકે સ્થિત છે.

Verse 198

असौ त्रैलोक्यविख्यातः सप्तकल्पस्मरो भुवि । एतस्यापि सुहृत्कश्चिन्नैनं जानामि सत्वरम्

તે ત્રિલોકમાં વિખ્યાત છે અને ભૂમિ પર સાત કલ્પો સુધી સ્મરાય છે. પરંતુ તેનો પોતાનો સુહૃદ્‌ કોણ છે—એ હું તરત જાણતો નથી.

Verse 199

म्रियमाणो मया ह्येष समानी तस्तवांतिकम् । अयं जीवति विज्ञात इंद्रद्युम्ने नरेश्वरे । नो चेत्प्रविशति क्षिप्रं प्रदीप्तं हव्यवाहनम्

મરણાસન્ન હાલતમાં મેં એને તમારા સન્નિધિમાં લાવ્યો હતો. નરેશ્વર ઇન્દ્રદ્યુમ્નનું જ્ઞાન/સ્મરણ રહે ત્યાં સુધી જ એ જીવતો રહે છે—એવું નિશ્ચિત થયું છે; નહીંતર તે શીઘ્ર જ પ્રદીપ્ત હવ્યવાહનમાં પ્રવેશ કરશે.

Verse 200

स त्वं जानासि चेद्ब्रूहि इन्द्रद्युम्नं महीपतिम् । चिरंतनो मयापि त्वं तेन प्रष्टुं समागतः

અતએવ જો તમને ખબર હોય તો ભૂપતિ ઇન્દ્રદ્યુમ્ન વિષે કહો. તમે ચિરંતન છો; અને હું પણ તેના વિષે પૂછવા આવ્યો છું.

Verse 201

गृध्र उवाच । इन्द्रद्युम्नेति विख्यातं राजानं न स्मराम्यहम् । न दृष्टो न श्रुतश्चापि इन्द्रद्युम्नो महीपतिः

ગૃધ્રે કહ્યું—‘ઇન્દ્રદ્યુમ્ન’ નામે વિખ્યાત કોઈ રાજાને હું સ્મરતો નથી. ઇન્દ્રદ્યુમ્ન નામનો તે મહીપતિ ન મેં જોયો છે, ન તેની વાત સાંભળી છે.

Verse 202

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा सोऽपि राजा सुदुर्मनाः । मनसा चिन्तयामास मरणे कृतनिश्चयः

તેના વચન સાંભળીને તે રાજા પણ અત્યંત નિરાશ થયો; અને મનમાં મૃત્યુનો નિશ્ચય કરીને વિચારવા લાગ્યો.

Verse 203

ततस्तु कौतुकाविष्टस्तं पप्रच्छ द्विजोत्तमम् । कर्मणा केन संप्राप्तमायुष्यं चेदृशं वद

પછી કૌતુકથી ભરાઈ તેણે તે શ્રેષ્ઠ દ્વિજને પૂછ્યું—“કયા કર્મથી તમને આવું આયુષ્ય પ્રાપ્ત થયું? કહો.”

Verse 204

ततः संभावयिष्यामि श्रुत्वा तेऽहं विभावसुम्

“પછી તમારી પાસેથી સાંભળી હું વિભાવસુનું યથોચિત સન્માન અને સત્કાર કરીશ.”