Adhyaya 241

Verse 1

ईश्वर उवाच । एतत्ते पूजनं विष्णोः षोडशोपायसंभवम् । कथितं यद्द्विजः कृत्वा प्राप्नोति परमं पदम्

ઈશ્વરે કહ્યું—સોળ ઉપાયો દ્વારા સિદ્ધ થતી વિષ્ણુની આ પૂજા મેં તને કહી છે; તેને કરવાથી દ્વિજ પરમ પદ પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 2

तथा च क्षत्रियविशां करणान्मुक्तिरुत्तमा । शूद्राणां नाधिकारोऽस्मिन्स्त्रीणां नैव कदाचन

તેમજ ક્ષત્રિયો અને વૈશ્યો માટે તેને કરવાથી ઉત્તમ મુક્તિ થાય છે. પરંતુ આ વિષયમાં શૂદ્રોને અધિકાર નથી, અને સ્ત્રીઓને પણ ક્યારેય નથી.

Verse 3

कार्तिकेय उवाच । शूद्राणां च तथा स्त्रीणां धर्मं विस्तरतो वद । केन मुक्तिर्भवेत्तेषां कृष्णस्याराधनं विना

કાર્તિકેયે કહ્યું—શૂદ્રો તથા સ્ત્રીઓનો ધર્મ વિસ્તારે કહો. કૃષ્ણની આરાધના વિના તેમને મુક્તિ કેવી રીતે થશે?

Verse 4

ईश्वर उवाच । सच्छूद्रैरपि नो कार्या वेदाक्षरविचारणा । न श्रोतव्या न पठ्या च पठन्नरकभाग्भवेत्

ઈશ્વરે કહ્યું—સચ્છૂદ્રોએ પણ વેદના અક્ષરોનો વિચાર ન કરવો. તે ન સાંભળવું, ન પાઠ કરવો; જે પાઠ કરે તે નરકનો ભાગી બને છે.

Verse 5

पुराणानां नैव पाठः श्रवणं कारयेत्सदा । स्मृत्युक्तं सुगुरोर्ग्राह्यं न पाठः श्रवणादिकम्

પુરાણોના પાઠ કે શ્રવણનું સતત આયોજન ન કરવું. સ્મૃતિમાં કહેલું સદ્ગુરુ પાસેથી ગ્રહણ કરવું—માત્ર પાઠ-શ્રવણ વગેરે નહીં.

Verse 6

स्कंद उवाच । सच्छूद्राः के समाख्यातास्तांश्च विस्तरतो वद । के संतः के च शूद्राश्च सच्छूद्रा नामतश्च के

સ્કંદે કહ્યું—‘સચ્છૂદ્ર’ કોને કહે છે? તેમને વિસ્તારે કહો. કોણ સંત છે, કોણ શૂદ્ર છે, અને ખાસ કરીને ‘સચ્છૂદ્ર’ નામે કોણ ઓળખાય છે?

Verse 7

ईश्वर उवाच । धर्मोढा यस्य पत्नी स्यात्स सच्छूद्र उदाहृतः । समानकुलरूपा च दशदोषविवर्जिता

ઈશ્વરે કહ્યું—જેનાં પત્ની ધર્મ મુજબ વિવાહિત હોય તે ‘સચ્છૂદ્ર’ કહેવાય. પત્ની સમાન કુળ-રૂપવાળી અને દશ દોષોથી રહિત હોવી જોઈએ.

Verse 8

उद्वोढा वेदविधिना स सच्छूद्रः प्रकीर्तितः । अक्लीवाऽव्यंगिनी शस्ता महारोगाद्यदूषिता

વેદવિધિ મુજબ જેનું વિવાહ થયેલું હોય તે ‘સચ્છૂદ્ર’ તરીકે પ્રકીર્તિત છે. (પત્ની) પ્રશસ્ત—ક્લીબત્વરહિત, અવ્યંગિની, અને મહારોગાદિથી અદૂષિત હોવી જોઈએ.

Verse 9

अनिंदिता शुभकला चक्षुरोगविवर्जिता । बाधिर्यहीना चपला कन्या मधुरभाषिणी

એ કન્યા નિંદારહિત, શુભ કલાઓથી સંપન્ન, નેત્રરોગથી મુક્ત; બહેરાપણાથી રહિત, ચપળ અને મધુર ભાષા બોલનારી હોવી જોઈએ।

Verse 10

दूषणैर्दशभिर्हीना वेदोक्तविधिना नरैः । विवाहिता च सा पत्नी गृहिणी यस्य सर्वदा

જે પત્ની દસ દોષોથી રહિત હોય અને વેદોક્ત વિધિ પ્રમાણે વડીલો દ્વારા વિવાહિત કરવામાં આવી હોય, તે જ પોતાના પતિ માટે સદા સાચી ગૃહિણી ગણાય છે।

Verse 11

सच्छूद्रः स तु विज्ञेयो देवादीनां विभागकृत् । पुण्यकार्येषु सर्वेषु प्रथमं सा प्रकीर्तिता

જે દેવતાઓ વગેરેના હિસ્સા યોગ્ય રીતે વહેંચે, તે ‘સત્ શૂદ્ર’ તરીકે જાણવો; અને સર્વ પુણ્યકાર્યોમાં ગૃહિણી (ગૃહસ્થધર્મ) પ્રથમ કહેવાય છે।

Verse 12

तया सुविहितो धर्मः संपूर्णफलदायकः । चातुर्मास्ये विशेषेण तया सह गुणाधिकः

તેની (પત્નીની) સાથે સુવિધિપૂર્વક આચરેલો ધર્મ સંપૂર્ણ ફળ આપનાર બને છે; અને ખાસ કરીને ચાતુર્માસ્યમાં તેની સાથે કરેલું કર્મ વધુ ગુણફળદાયક થાય છે।

Verse 13

भार्यारतिः शुचिर्भृत्यादीनां पोषणतत्परः । श्राद्धादिकारको नित्यमिष्टापूर्त्तप्रसाधकः

જે પત્ની પ્રત્યે રતિ ધરાવે, આચરણમાં શુચિ હોય, સેવકો-આશ્રિતોના પોષણમાં તત્પર રહે; નિત્ય શ્રાદ્ધાદિ કરે અને ઇષ્ટ-પૂર્ત કાર્યો પૂર્ણ કરે—તે આદર્શ ગૃહસ્થ છે।

Verse 14

नमस्कारान्तमन्त्रेण नामसंकीर्तनेन च । देवा स्तस्य च तुष्यन्ति पंचयज्ञादिकैः शुभैः

નમસ્કારથી અંત થનારા મંત્રો અને દિવ્ય નામ-સંકીર્તનથી દેવતાઓ પ્રસન્ન થાય છે; તેમજ શુભ પઞ્ચયજ્ઞાદિ આચરણોથી પણ તેઓ હર્ષિત થાય છે।

Verse 15

स्नानं च तर्पणं चैव वह्निहोमोऽप्यमंत्रकः । ब्रह्मयज्ञोऽतिथेः पूजा पंचयज्ञान्न संत्यजेत्

સ્નાન, તર્પણ, મંત્ર વિના પણ અગ્નિહોમ, બ્રહ્મયજ્ઞ (સ્વાધ્યાય/પાઠ) અને અતિથિપૂજા—આ પઞ્ચયજ્ઞ કર્તવ્યોનો ત્યાગ ન કરવો।

Verse 16

कार्यं स्त्रीभिश्च शूद्रैश्च ह्यमंत्रं पंचयज्ञकम् । पंचयज्ञैश्च संतुष्टा यथैषां पितृदेवताः

સ્ત્રીઓ અને શૂદ્રોએ પણ મંત્ર વિના પઞ્ચયજ્ઞ કરવો જોઈએ; આ પઞ્ચયજ્ઞોથી તેમની પિતૃ-દેવતાઓ યથાયોગ્ય સંતોષ પામે છે।

Verse 17

तथा पतिव्रतायाश्च पतिशुश्रूषया सदा । पतिव्रताया देहे तु सर्वे देवा वसंति हि

એ જ રીતે પતિવ્રતાની સદા પતિ-શુશ્રૂષાથી, તે પતિવ્રતાના દેહમાં ખરેખર સર્વ દેવો વસે છે।

Verse 18

अतस्ताभ्यां समेताभ्यां धर्मादीनां समागमः । यदोभयोर्मते पृष्टे संतुष्टाः पितृदेवताः

અતએવ તે બંને એકત્ર થાય ત્યારે ધર્માદિ ગુણોનો સમ્યક્ સમાગમ થાય છે; અને બંનેની સંમતિથી કાર્ય કરાય ત્યારે પિતૃ-દેવતાઓ સંતોષ પામે છે।

Verse 19

कार्यादीनां च सर्वेषां संगमस्तत्र नित्यदा । चातुर्मास्ये समायाते विष्णुभक्त्या तयोः शिवम्

ત્યાં સદા સર્વ કાર્યો અને સંબંધિત ક્રિયાઓનો શુભ સંગમ રહે છે. ચાતુર્માસ્ય આવતાં વિષ્ણુભક્તિથી દંપતીને શિવમ્—મંગલ અને કલ્યાણ—પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 20

समानजातिसंभूता पत्नी यस्य धृता भवेत् । पूर्वो भर्त्ताऽर्द्धभागी स्याद्द्वितीयस्य न किंचन

જો કોઈ પુરુષ પોતાની જ જાતિમાં જન્મેલી સ્ત્રીને પત્ની તરીકે ગ્રહણ કરે, તો ધર્મફળના અધિકારમાં પૂર્વ પતિ અર્ધભાગી બને છે; બીજા પતિને કશું જ મળતું નથી.

Verse 21

अर्थकार्याधिकारोऽस्यास्तेन धर्मार्धधारिणी । स्वंस्वं कृतं सदैव स्यात्तयोः कर्म शुभाशुभम्

તેણે ધન અને વ્યવહારિક કાર્યોમાં અધિકાર છે; તેથી તે ધર્મનો અર્ધભાર વહન કરે છે. છતાં દરેકે જે કર્યું તે સદૈવ તેનું જ—શુભ કે અશુભ કર્મ સ્વકીય જ રહે છે.

Verse 22

याऽनुगच्छति भर्तारं मृतं सुतपसा द्विज । साध्वी सा हि परिज्ञेया तया चोद्ध्रियते कुलम्

હે દ્વિજ! જે સ્ત્રી કઠોર પતિવ્રત-તપથી મૃત્યુ પામેલા પતિનું પણ અનુગમન કરે, તે જ સાધ્વી તરીકે જાણીતી છે; તેના દ્વારા કુલ ઉદ્ધરાય છે.

Verse 23

अन्यजातेर्मृतस्याथ धृता वापि विवाहिता । वैश्वानरस्य मार्गेण सा तमुद्धरते पतिम्

અન્ય જાતિના પુરુષના મૃત્યુ પછી પણ જો તે સ્ત્રીને કોઈએ ગ્રહણ કરી હોય અથવા લગ્ન કર્યા હોય, તો પણ વૈશ્વાનર-માર્ગથી તે તે પતિનો ઉદ્ધાર કરી શકે છે.

Verse 24

यथा जलाच्च जंबालः कृष्यते धार्मिकैर्नृभिः । एवमुद्धरते साध्वी भर्त्तारं याऽनुग च्छति

જેમ ધર્મનિષ્ઠ પુરુષો પાણીમાંથી કાદવને બહાર ખેંચી લે છે, તેમ જ પતિનું અનુકરણ કરનારી પતિવ્રતા સાધ્વી પોતાના ભર્તારનો ઉદ્ધાર કરે છે।

Verse 25

अन्यजातिसमुद्भूता अन्येन विधृता यदि । तावुभौ धर्मकार्येषु संत्याज्यौ नित्यदा मतौ

જો અન્ય જાતિમાં જન્મેલી સ્ત્રીને બીજો પુરુષ ધારણ કરે, તો તે બંનેને ધર્મકાર્યોમાં સદાકાળ ત્યાજ્ય માનવામાં આવે છે।

Verse 26

स्वंस्वं कर्म प्रकुरुतः सत्कर्म जं स्वकं फलम् । तस्माद्वरिष्ठा हीना वा सत्कुल्या शूद्रसंभवैः

પ્રત્યેક વ્યક્તિ પોતપોતાનું કર્મ કરે છે અને કર્મફળ પણ પોતાનું જ હોય છે. તેથી ઊંચી હોય કે નીચી, સત્કુળમાં જન્મેલી સ્ત્રી શૂદ્રસંભવોથી શ્રેયસ્કર ગણાય છે।

Verse 27

धृता न कार्या सा पत्नी यत्करोति न वर्द्धते । तया सह कृतं पुण्यं वर्द्धते दशधोत्तरम्

જે પત્ની દ્વારા કરેલું કાર્ય વધતું નથી, એવી પત્નીને ધારણ ન કરવી. પરંતુ તેની સાથે મળીને કરેલું પુણ્ય દસગણું અને વધુ વધે છે।

Verse 28

अनन्ततृप्तिदं नैव तत्सुतैरपि वा तथा । क्रयक्रीता च या कन्या दासी सा परिकीर्तिता

એ વ્યવસ્થા અનંત તૃપ્તિ આપતી નથી; તેના પુત્રોથી પણ તેમ થતું નથી. અને જે કન્યા મૂલ્ય આપી ખરીદવામાં આવે, તે દાસી કહેવાય છે।

Verse 29

सच्छूद्रस्याधिकारे सा कदाचिन्नैव जायते । या कन्या स्वयमुद्यम्य पित्रा दत्ता वराय च

જે કન્યાને પિતા સ્વયં આગળ વધી વરને અર્પે છે, તે કદી પણ સચ્છૂદ્રના અધિકારક્ષેત્રમાં આવતી નથી।

Verse 30

विवाहविधिनोदूढा पितृदेवार्थसाधिनी । सुलक्षणा विनीता सा विवेकादिगुणा शुभा

વિધિપૂર્વક વિવાહિત તે પિતૃ અને દેવકાર્યોને સિદ્ધ કરે છે. શુભલક્ષણયુક્ત, વિનયી અને નિયમશીલ, વિવેકાદિ ગુણોથી સમૃદ્ધ તે મંગલમયી છે।

Verse 31

सच्चरित्रा पतिपरा सा तेभ्यो दातुमर्हति । विशुद्धकुलजा कन्या धर्मोढा धर्मचारिणी

સચ્ચરિત્રા અને પતિપરાયણા તે તેમને (વિવાહાર્થે) આપવાને યોગ્ય છે. વિશુદ્ધ કુળમાં જન્મેલી કન્યા, ધર્મ મુજબ વિવાહિતા, તે ધર્માચરણ કરનારી છે।

Verse 32

सा पुनाति कुलं सर्वं मातृतः पितृतस्तथा । एष एव मया प्रोक्तः सच्छूद्राणां परो विधिः

તે માતૃપક્ષ અને પિતૃપક્ષ—બન્ને તરફથી સમગ્ર કુળને પવિત્ર કરે છે. આ જ, મેં કહ્યા મુજબ, સચ્છૂદ્રો માટે પરમ વિધિ છે।

Verse 33

अधोजातिसमुद्भूता सच्छूद्रात्क्रमहीनजा । विवाहो दशधा तेषां दशधा पुत्रता भवेत्

અધોજાતિમાંથી ઉત્પન્ન અને સચ્છૂદ્રમાંથી પણ ક્રમહીન રીતે જન્મેલાઓ માટે વિવાહ દશવિધ કહેવાયો છે; તેમ જ પુત્રત્વ પણ દશવિધ ગણાય છે।

Verse 34

चत्वार उत्तमाः प्रोक्ता विवाहा मुनिसत्तम । शेषाः सर्वप्रकृतिषु कथिताश्च पुराविदैः

હે મુનિશ્રેષ્ઠ! ચાર વિવાહ ઉત્તમ કહેવાયા છે. બાકીના વિવાહ પણ વિવિધ સ્વભાવ અને પરિસ્થિતિ અનુસાર પ્રાચીન પરંપરાના જાણકારોએ વર્ણવ્યા છે.

Verse 35

प्राजापत्यस्तथा ब्राह्मो दैवार्षो चातिशोभना । गांधर्वश्चासुरश्चैव राक्षसश्च पिशाचकः

પ્રાજાપત્ય અને બ્રાહ્મ, તેમજ દૈવ અને આર્ષ—આ અત્યંત પ્રશસ્ત છે. ઉપરાંત ગાંધર્વ, આસુર, રાક્ષસ અને પિશાચ—આ પણ વિવાહભેદ તરીકે કહેવાયા છે.

Verse 36

प्रातिभो घातनश्चेति विवाहाः कथिता दश । एते हि हीनजातीनां विवाहाः परिकीर्तिताः

‘પ્રાતિભ’ અને ‘ઘાતન’—આ રીતે વિવાહ દસ કહેવાયા છે. આ જ ખરેખર હીનજાતિઓમાં પ્રચલિત વિવાહરૂપ તરીકે પ્રકીર્તિત છે.

Verse 37

औरसः क्षेत्रजश्चैव दत्तः कृत्रिम एव च । गूढोत्पन्नोऽपविद्धश्च कानीनश्च सहोढजः

પુત્રોના ભેદ—ઔરસ, ક્ષેત્રજ, દત્તક અને કૃત્રિમ; તેમજ ગૂઢોત્પન્ન, અપવिद्ध, કાનીન અને સહોઢજ—એ રીતે જણાવ્યા છે.

Verse 38

क्रीतः पौनर्भवश्चापि पुत्रा दशविधाः स्मृताः । औरसादपि हीनाश्च तेऽपि तेषां शुभावहाः

ક્રીત અને પૌનર્ભવ પણ સ્મૃતિમાં જણાવાયા છે—આ રીતે પુત્ર દસ પ્રકારના માન્યા છે. ઔરસ કરતાં હીન હોવા છતાં, પોતાના સંદર્ભમાં તેઓ પણ તેમના માટે શુભફલદાયક છે.

Verse 39

अष्टादशमिता नीचाः प्रकृतानां यथातथा । विधिनैव क्रिया नैव स्मृति मार्गोऽपि नैव च

સમાજમાં જેમ જેમ મળે તેમ નીચ જન અઢાર ગણાય છે. તેમના માટે વિધિ મુજબ ક્રિયા નથી, સ્મૃતિએ બતાવેલો માર્ગ પણ નથી.

Verse 41

न दानस्य क्षयो लोके श्रद्धया यत्प्रदीयते । अश्रद्धयाऽशुचितया दानं वैरस्यकारणम्

આ લોકમાં શ્રદ્ધાથી અપાયેલું દાન કદી ક્ષય પામતું નથી. પરંતુ અશ્રદ્ધા અને અંતરની અશુચિતાથી આપેલું દાન વૈરનું કારણ બને છે.

Verse 42

अहिंसादि समादिष्टो धर्मस्तासां महाफलः । चातुर्मास्ये विशेषेण त्रिदिवेशादिसेवया

તેમના માટે અહિંસા વગેરે થી આરંભ થતો ધર્મ ઉપદેશિત છે, જે મહાફળદાયક છે. ખાસ કરીને ચાતુર્માસ્યમાં, ત્રિદિવેશ વગેરે દેવોની ભક્તિસેવાથી.

Verse 43

सुदर्शनैस्तथा धर्मः सेव्यते ह्यविरोधिभिः । सच्छूद्रैर्दानपुण्यैश्च द्विजशुश्रूषणादिभिः

સુદર્શન અને અવિવાદી લોકો ધર્મનું સેવન કરે. તેમજ સચ્છૂદ્રો પણ દાન-પુણ્ય અને દ્વિજોની શুশ્રૂષા વગેરે કર્તવ્યો દ્વારા ધર્મ આચરે.

Verse 44

वृत्तिश्च सत्यानृतजा वाणिज्यव्यव हारजा । अशीतिभागमारद्याद्व्याजाद्वार्धुषिकः शते

જીવિકા સત્ય-અસત્ય મિશ્ર વ્યવહારથી તથા વાણિજ્ય-વ્યાપારથી પણ થઈ શકે છે. પરંતુ વ્યાજમાં, સાહૂકારે સો પર એંશીવો ભાગ જેટલું જ લેવું જોઈએ.

Verse 45

सपादभागवृद्धिस्तु क्षत्त्रियादिषु गृह्यते । एवं न बन्धो भवति पातकस्य कदाचन

ક્ષત્રિય વગેરેના વિષયમાં પાવા ભાગની વૃદ્ધિ સ્વીકારાય છે. આ નિયમ પાળવાથી પાપનું બંધન કદી થતું નથી.

Verse 46

प्रातःकर्म सुरेशानां मध्याह्ने द्विजसेवनम् । अपराह्णेऽथ कार्याणि कुर्वन्मर्त्यः सुखी भवेत्

પ્રાતઃ દેવોના અધિષ્ઠાતાઓનું પૂજન કરવું, મધ્યાહ્ને દ્વિજોની સેવા કરવી. પછી અપરાહ્ને પોતાના કાર્યો કરવાથી મનુષ્ય સુખી થાય છે.

Verse 47

गृहस्थैश्च सदा भाव्यं यावज्जीवं क्रियापरैः । पंचयज्ञरतैश्चैवातिथिद्विजसुपूजकैः

ગૃહસ્થોએ જીવનભર સદા સદાચારપરાયણ રહેવું, પંચમહાયજ્ઞોમાં રત રહેવું અને અતિથિ તથા દ્વિજોની યથોચિત પૂજા કરવી.

Verse 48

विष्णुभक्तिरतैश्चैव वेदमन्त्रविपाठकैः । सततं दानशीलैश्च दीनार्तजनवत्सलैः

તેઓ વિષ્ણુભક્તિમાં રત રહે, વેદમંત્રોનું પાઠ કરે, સદા દાનશીલ રહે અને દીન તથા આર્તજન પ્રત્યે વત્સલ રહે.

Verse 49

क्षमादिगुणसंयुक्तैर्द्वादशाक्षरपूजकैः । षडक्षरमहोद्गारपरमानन्दपूरितैः

ક્ષમા વગેરે ગુણોથી યુક્ત થઈ દ્વાદશાક્ષર મંત્રથી પૂજન કરવું; અને પરમાનંદથી પરિપૂર્ણ થઈ ષડક્ષર મહામંત્રનો મહોચ્ચાર કરવો.

Verse 50

सदपत्यैः सदाचारैः सतां शुश्रूषणैरपि । विमत्सरैः सदा स्थेयं तापक्लेशविवर्जितैः

સત્સંતાન, સદાચાર અને સજ્જનોની શুশ્રૂષા સાથે સદા રહેવું જોઈએ. ઈર્ષ્યા વિનાનો રહી તાપ-ક્લેશથી અસ્પૃશ્ય રહેવું જોઈએ.

Verse 51

प्रव्रज्यावर्जनैरेवं सच्छूद्रैर्धर्मतत्परैः । तोषणं सर्वभूतानां कार्यं वित्तानुसारतः

આ રીતે અયોગ્ય ભટકાવ ટાળી અને ધર્મમાં તત્પર રહી, ધર્મનિષ્ઠ શૂદ્રોએ પોતાની ક્ષમતા મુજબ સર્વ પ્રાણીઓનું તોષણ કરવું જોઈએ.

Verse 52

सदा विष्णुशिवादीनां ये भक्तास्ते नराः सदा । देववद्दिवि दीव्यंति चातुर्मास्ये विशेषतः

જે લોકો વિષ્ણુ, શિવ વગેરે દેવતાઓના સદા ભક્ત હોય છે, તે ભક્તજન ખાસ કરીને ચાતુર્માસ્ય વ્રતમાં દેવ સમા સ્વર્ગમાં તેજસ્વી બને છે.

Verse 241

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वर क्षेत्रमाहात्म्ये शेषशाय्युपाख्यान ब्रह्मनारदसंवादे चातुर्मास्यमाहात्म्ये तपोऽधिकारे सच्छूद्रकथनंनामैकचत्वारिंशदुत्तरद्विशततमोऽध्यायः

આ રીતે શ્રી સ્કંદ મહાપુરાણની એકાશીતિસાહસ્રી સંહિતામાં, ષષ્ઠ નાગરખંડમાં, હાટકેશ્વર ક્ષેત્રમાહાત્મ્યના અંતર્ગત, શેષશાયી ઉપાખ્યાનમાં, બ્રહ્મા–નારદ સંવાદના ચાતુર્માસ્યમાહાત્મ્ય તથા તપોऽધિકાર વિભાગમાં ‘સચ્છૂદ્રકથન’ નામનો બે સો એકતાલીસમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.