Adhyaya 240

Verse 1

ब्रह्मोवाच । हरेर्दीपस्तु मद्दीपादधिकोऽयं प्रकुर्वतः । वैकुण्ठवास एव स्यान्ममैश्वर्यमवांछितम्

બ્રહ્માએ કહ્યું—હરિને અર્પિત દીપક મારા દીપક કરતાં પણ શ્રેષ્ઠ છે. જે આ કરે તેને વૈકુંઠવાસ નિશ્ચિત થાય; મારું ઐશ્વર્ય પણ તેને અનિચ્છિત બને છે.

Verse 2

नारद उवाच । दीपोऽयं विष्णुभवने मन्त्रवद्विहितो नरैः । सदा विशेषफलदश्चातुर्मास्येऽधिकः कथम्

નારદે કહ્યું—વિષ્ણુના ધામમાં મંત્રપૂર્વક વિધિ અનુસાર મનુષ્યો કરેલું આ દીપદાન સદાય વિશેષ ફળ આપે છે; તો ચાતુર્માસ્યમાં તે વધુ ફળદાયક કેમ બને છે?

Verse 3

ब्रह्मोवाच । विष्णुर्नित्याधिदैवं मे विष्णुः पूज्यः सदा मम । विष्णुमेनं सदा ध्याये विष्णुर्मत्तः परो हि सः

બ્રહ્માએ કહ્યું—વિષ્ણુ જ મારા નિત્ય પરમ અધિદેવ છે; વિષ્ણુ જ સદા મારા પૂજ્ય છે. હું હંમેશાં એ વિષ્ણુનું ધ્યાન કરું છું; નિશ્ચયે વિષ્ણુ મારે કરતાં પર છે.

Verse 4

स विष्णु वल्लभो दीपः सर्वदा पापहारकः । चातुर्मास्ये विशेषेण कामनासिद्धिकारकः

વિષ્ણુને પ્રિય એવો તે દીપક સદાય પાપહર છે; અને ચાતુર્માસ્યમાં વિશેષ કરીને મનોઇચ્છા સિદ્ધ કરાવનાર બને છે.

Verse 5

विष्णुर्दीपेन संतुष्टो यथा भवति पुत्रक । तथा यज्ञसहस्रैश्च वरं नैव प्रयच्छति

હે પુત્રક, દીપદાનથી વિષ્ણુ જેમ પ્રસન્ન થાય છે, તેમ હજારો યજ્ઞોથી પણ તે એટલી સહેલાઈથી વર આપતા નથી.

Verse 6

स्वल्प व्ययेन दीपस्य फलमानंतकं नृणाम् । अनंतशयने प्राप्ते पुण्यसंख्या न विद्यते

અલ્પ વ્યયથી દીપદાનનું ફળ મનુષ્યો માટે અનંત બને છે. અનંતશયન (અનંત પર શયન કરનાર વિષ્ણુ)ને અર્પણ કરવાથી પુણ્યની ગણતરી થતી નથી.

Verse 7

तस्मात्सर्वात्मभावेन श्रद्धया संयुतेन च । दीपप्रदानं कुरुते हरेः पापैर्न लिप्यते

અતએવ જે સર્વાત્મભાવથી અને શ્રદ્ધાસહિત હરિને દીપદાન કરે છે, તે પાપોથી લિપ્ત થતો નથી.

Verse 8

उपचारैः षोडशकैर्यतिरूपे हरौ पुनः । दीपप्रदाने विहिते सर्वमुद्द्योतितं जगत्

પછી, યતિરૂપ હરિને ષોડશોપચાર સાથે વિધિપૂર્વક દીપદાન કરવાથી સમગ્ર જગત પ્રકાશિત થાય છે.

Verse 9

दीपादनंतरं ब्रह्मन्नन्नस्य च निवेदनम् । त्रयोदश्या भक्तियुक्तैः कार्यं मोक्षपदस्थितैः

હે બ્રાહ્મણ! દીપદાન પછી અન્નનું પણ નિવેદન કરવું જોઈએ. ત્રયોદશીએ મોક્ષપદની ઇચ્છા ધરાવનારોએ ભક્તિપૂર્વક આ કરવું.

Verse 10

अमृतं संपरित्यज्य यदन्नं देवता अपि । स्पृहयंति गृहस्थस्य गृहद्वारगताः सदा

અમૃતને પણ બાજુ પર રાખીને દેવતાઓ પણ ગૃહસ્થના તે અન્નની ઇચ્છા કરે છે; જાણે તેઓ સદા તેના ઘરદ્વારે ઊભા હોય તેમ.

Verse 11

हरौ सुप्ते विशेषेण प्रदेयः प्रत्यहं नरैः । फलैरर्घ्यो विष्णुतुष्ट्यै तत्कालसमुदा हृतैः

હરિ શયનકાળ (ચાતુર્માસ્ય) દરમિયાન વિશેષ કરીને લોકોએ દરરોજ તે સમયે તાજાં મેળવેલ ફળોથી વિષ્ણુની પ્રસન્નતા માટે અર્ઘ્ય અર્પણ કરવું જોઈએ।

Verse 12

तांबूलवल्लीपत्रैश्च तथा पूगफलैः शुभैः । द्राक्षाजंब्वाम्रजफलैरक्रोडैर्दाडिमैरपि

તાંબૂલવલ્લીના પાન અને શુભ પૂગફળ (સુપારી) સાથે, તેમજ દ્રાક્ષ, જાંબુ, કેરી, અક્રોડ અને દાડમ જેવા ફળોથી પણ અર્ઘ્ય અર્પણ કરવું।

Verse 13

बीजपूरफलैश्चैव दद्यादर्घ्यं सुभक्तितः । शंखतोयं समादाय तस्योपरि फलं शुभम्

બીજપૂર (લીંબુ) ફળોથી પણ શુદ્ધ ભક્તિથી અર્ઘ્ય આપવું. શંખમાં જળ લઈને તેના ઉપર શુભ ફળ સ્થાપવું।

Verse 14

मंत्रेणानेन विप्रेन्द्र केशवाय निवेदयेत् । पुनराचमनं देयमन्नदानादनंतरम्

હે વિપ્રેન્દ્ર! આ જ મંત્રથી કેશવને (અર્ઘ્ય) નિવેદન કરવું. અન્નદાન પછી તરત ફરી આચમન કરવું/કરાવવું।

Verse 15

आर्तिक्यं च ततः कुर्यात्सर्वपापविनाशनम् । चतुर्दश्या नमस्कुर्याद्विष्णवे यतिरूपिणे

ત્યારબાદ સર્વ પાપનો નાશ કરનાર આરતી કરવી. ચતુર્દશીએ યતિરૂપ વિષ્ણુને નમસ્કાર કરવો।

Verse 16

पंचदश्या भ्रमः कार्यः सर्वदिक्षु द्विजैः सह । सप्तसागरजै स्तोयैर्दत्तैर्यत्फलमाप्यते

પંચદશીએ બ્રાહ્મણો સાથે સર્વ દિશાઓમાં પરિક્રમા કરવી જોઈએ. સાત સમુદ્રોમાંથી લાવેલું જળ દાન કરવાથી જે ફળ પ્રાપ્ત થાય છે, તેવું જ ફળ મળે છે.

Verse 17

तत्तोयदानाच्च हरेः प्राप्यते विष्णुवल्लभैः । चतुर्वारभ्रमीभिश्च जगत्सर्वं चराचरम्

તે જળદાનથી વિષ્ણુના પ્રિય ભક્તો હરિને પ્રાપ્ત કરે છે. અને જે ચાર વાર પરિક્રમા કરે છે, તેમના દ્વારા ચલ-અચલ સહિત સમગ્ર જગત જાણે આવરી લેવાય છે.

Verse 18

क्रांतं भवति विप्राग्र्य तत्तीर्थगमनादिकम् । षोडश्या देवसायुज्यं चिन्तयेद्योगवित्तमः

હે વિપ્રશ્રેષ્ઠ, આથી તે તીર્થગમનાદિ સર્વ વિધિઓ પૂર્ણ થાય છે. ષોડશી તિથિએ યોગવિદ્વત્તમએ દેવસાયુજ્ય—દેવ સાથે એકત્વ—નું ચિંતન કરવું.

Verse 19

आत्मनश्च हरेर्नित्यं न मूर्तिं भावयेत्तदा । मूर्तामूर्तस्वरूप त्वाद्दृश्यो भवति योगवित्

ત્યારે પોતાને કે હરિને લઈને કોઈ સીમિત મૂર્તિભાવના ન કરવી. કારણ કે તત્ત્વ મૂર્ત-અમૂર્ત બંને સ્વરૂપ ધરાવે છે; તેથી યોગી સાચો દ્રષ્ટા બને છે.

Verse 20

तस्मिन्दृष्टे निवर्तेत सदसद्रूपजा क्रिया । आत्मानं तेजसां मध्ये चिन्तयेत्सूर्यवर्चसम्

તે તત્ત્વનું દર્શન થતાં સત્-અસત્ કલ્પનાથી ઉત્પન્ન ક્રિયા નિવૃત્ત થાય છે. તેજોના મધ્યે સૂર્યપ્રભાસમાન આત્માનું ચિંતન કરવું.

Verse 21

अहमेव सदा विष्णुरित्यात्मनि विचारयन् । लभते वैष्णवं देहं जीवन्मुक्तो द्विजो भवेत्

જે પોતાના અંતરમાં સતત ‘હું જ સદા વિષ્ણુ છું’ એમ વિચાર કરે છે, તે વૈષ્ણવ દેહ પ્રાપ્ત કરે છે; તે દ્વિજ જીવતાંજ મુક્ત (જીવનમુક્ત) બને છે.

Verse 22

चातुर्मास्ये विशेषेण योगयुक्तो द्विजो भवेत् । इयं भक्तिः समादिष्टा मोक्षमार्गप्रदे हरौ

વિશેષ કરીને પવિત્ર ચાતુર્માસ્યમાં દ્વિજએ યોગયુક્ત અને નિયમિત બનવું જોઈએ. હરિમાં આ ભક્તિ ઉપદેશિત છે, કારણ કે તે મોક્ષમાર્ગ આપે છે.