Adhyaya 29
અધ્યાય ૨૯માં સૂતજી એક પ્રસિદ્ધ ક્ષેત્રનું વર્ણન કરે છે, જ્યાં ઋષિ, તપસ્વી અને રાજાઓ તપ અને સિદ્ધિ માટે એકત્ર થાય છે. હાટકેશ્વર-ક્ષેત્રમાં સ્થિત સિદ્ધેશ્વર-લિંગનું માહાત્મ્ય કહેવામાં આવ્યું છે—તેનું સ્મરણ, દર્શન અને સ્પર્શ પણ સિદ્ધિ આપનાર ગણાય છે. ત્યારબાદ દક્ષિણામૂર્તિ-સંદર્ભ સાથે શૈવ ષડક્ષર મંત્રનો ઉપદેશ આવે છે; જપની સંખ્યાથી આયુષ્ય વધે છે એમ સાંભળીને ઋષિઓ આશ્ચર્યચકિત થાય છે. સૂતજી વત્સ નામના બ્રાહ્મણનો પ્રત્યક્ષ દૃષ્ટાંત કહે છે—અતિ વર્ષોનો હોવા છતાં તે યુવાન જેવો દેખાય છે. સિદ્ધેશ્વર પાસે સતત ષડક્ષર-જપથી યુવાની સ્થિર રહી, જ્ઞાન વિસ્તર્યું અને આરોગ્ય ટક્યું એમ તે જણાવે છે. પછી અંતઃકથા: એક ધનવાન યુવાન શિવોત્સવમાં વિઘ્ન કરે છે; શિષ્યના વચનથી તેને સર્પરૂપનો શાપ મળે છે. પછી તેને સમજાવવામાં આવે છે કે ષડક્ષર મંત્ર ભારે દોષોને પણ શુદ્ધ કરે છે; વત્સે જળસર્પને પ્રહાર કરતાં દિવ્ય સ્વરૂપ મુક્ત થાય છે અને શાપમોચન થાય છે. અધ્યાયમાં નૈતિક ઉપદેશ પણ છે—સર્પવધનો ત્યાગ, અહિંસા પરમ ધર્મ, માંસાહારના તર્કોની ટીકા અને હિંસામાં સહભાગિતાના પ્રકારો. અંતે શ્રવણ-પઠન અને મંત્રજપને રક્ષક, પુણ્યદાયક અને પાપનાશક સાધના કહી ફલશ્રુતિ આપવામાં આવે છે.
Shlokas
Verse 1
। सूत उवाच । एवं सर्वेषु तीर्थेषु संस्थितेषु द्विजोत्तमाः । तत्क्षेत्रं ख्यातिमापन्नं समस्ते धरणीतले
સૂત બોલ્યા—આ રીતે સર્વ તીર્થો સ્થાપિત થયા પછી, હે દ્વિજોત્તમો, તે ક્ષેત્ર સમગ્ર ધરણીતળ પર પ્રસિદ્ધ થયું।
Verse 2
समस्तेभ्यस्ततोऽदूरान्मुनयः शंसितव्रताः । संश्रयंति ततो भूपास्तपोऽर्थं जरयाऽन्विताः
તે (તીર્થો)થી બહુ દૂર નહીં, પ્રશંસિત વ્રતવાળા મુનિઓ નિવાસ કરે છે; અને ત્યાં જ વૃદ્ધાવસ્થાથી યુક્ત રાજાઓ પણ તપ માટે આશ્રય લે છે।
Verse 3
तथा ते लिंगिनो दान्ताः सिद्धिकामाः समंततः । समाश्रयंति तत्क्षेत्रं सवर्तीर्थसमा श्रयम्
તેમજ દાંત, લિંગધારી તપસ્વીઓ સિદ્ધિની ઇચ્છાથી સર્વ દિશાઓમાંથી આવી, સર્વ તીર્થસમ એવા આશ્રયસ્થાનરૂપ તે ક્ષેત્રનો આશ્રય લે છે.
Verse 4
तत्र सिद्धेश्वरंनाम लिंगमस्ति द्विजोत्तमाः । सर्वसिद्धिप्रदं नृणां स्वयं सिद्धिप्रदायकम्
ત્યાં, હે દ્વિજોત્તમો, ‘સિદ્ધેશ્વર’ નામનું લિંગ છે; તે મનુષ્યોને સર્વ સિદ્ધિઓ આપે છે અને સ્વયં સિદ્ધિદાતા છે.
Verse 5
निर्विद्य भूतले शर्वः सर्वव्यापी सदा शिवः । हाटकेश्वरसंज्ञेऽस्मिन्क्षेत्रे देवः स्वयं स्थितः
સર્વવ્યાપી સદાશિવ શર્વ જાણે ભૂતલથી નિર્વેદ પામી, ‘હાટકેશ્વર’ નામના આ પવિત્ર ક્ષેત્રમાં દેવ સ્વયં સ્થિત થયો છે.
Verse 6
लिंगरूपेण भगवान्प्रादुर्भूतः स्वयं हरः । स्मरणाद्दर्शनाच्चैव सर्वसिद्धिप्रदः सदा
ભગવાન હર સ્વયં લિંગરૂપે પ્રાદુર્ભૂત થયા છે; તેમના સ્મરણ અને દર્શન માત્રથી જ તેઓ સદા સર્વ સિદ્ધિઓ આપે છે.
Verse 7
सिद्धेनाराधितो यस्मात्तस्मात्सिद्धेश्वरः स्मृतः । तस्यैव वरदानाद्धि अत्रैवावस्थितो हरः
એક સિદ્ધે જેમની આરાધના કરી હતી તેથી તેઓ ‘સિદ્ધેશ્વર’ તરીકે સ્મરાય છે; અને એ જ ભક્તના વરદાનથી હર અહીં જ અવસ્થિત છે.
Verse 8
यस्तं पश्यति सद्भक्त्या शुचिः स्पृशति वा नरः । वांछितं लभते सद्यो यद्यपि स्यात्सुदुर्लभम्
જે સદ્ભક્તિથી તેમનું દર્શન કરે છે, અથવા શુદ્ધ થઈ તેમનો સ્પર્શ કરે છે, તે ઇચ્છિત ફળ તરત જ પ્રાપ્ત કરે છે—ભલે તે અતિ દુર્લભ હોય.
Verse 9
तत्र सिद्धिं गताः पूर्वं शतशः पुरुषा भुवि । दर्शनात्स्पर्शनाच्चान्ये प्रणामादपरे नराः
ત્યાં પૂર્વકાળે ધરતી પર સૈકડો પુરુષોએ સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરી—કેટલાંક માત્ર દર્શન અને સ્પર્શથી, અને કેટલાંક માત્ર પ્રણામથી।
Verse 10
दक्षिणामूर्तिमासाद्य मन्त्रं तस्य षडक्षरम् । यो जपेच्छ्रद्धयोपेतस्तस्यायुः संप्रवर्धते
દક્ષિણામૂર્તિ પાસે જઈ શ્રદ્ધાપૂર્વક જે તેમના ષડક્ષર મંત્રનો જપ કરે છે, તેની આયુષ્ય બહુ વધે છે।
Verse 11
यावत्संख्यं जपेन्मत्रं तावत्संख्यान्यहानि सः । आयुषः परतो मर्त्यो जीवते नात्र संशयः
જેટલી સંખ્યામાં તે મંત્રનો જપ કરે છે, એટલા જ દિવસો તેની આયુષ્યમાં ઉમેરાય છે; મર્ત્ય નિર્ધારિત આયુષ્યથી પણ આગળ જીવે છે—એમાં શંકા નથી।
Verse 12
ऋषय ऊचुः अत्याश्चर्यमिदं सूत यत्त्वया परिकीर्तितम् । आयुषोऽप्यधिकं मर्त्यो जीवते यदि मानवः
ઋષિઓએ કહ્યું—હે સૂત! તું જે કીર્તન કર્યું તે અતિ આશ્ચર્યજનક છે; જો મનુષ્ય મર્ત્ય હોવા છતાં આયુષ્યથી પણ વધુ જીવી શકે।
Verse 13
सूत उवाच अत्र वः कीर्तयिष्यामि स्वयमेव मया श्रुतम् । वदतस्तत्समुद्दिश्य यद्वत्सस्य महात्मनः
સૂત બોલ્યા—અહીં હું તમને મેં જાતે સાંભળેલું વર્ણન કહેશ; યદ્વત્સના પુત્ર એવા મહાત્માને ઉદ્દેશીને જે કહેવામાં આવ્યું હતું, તે જ હું કહું છું।
Verse 14
पुरा मे वसमानस्य पुरतोऽत्र पितुर्गृहे । आयातः स मुनिस्तत्र वत्सो नाम महाद्युतिः
એક વખત, હું અહીં પિતાના ઘરમાં રહેતો હતો ત્યારે, મારી સામે ત્યાં મહાદ્યુતિમાન ‘વત્સ’ નામના મુનિ આવ્યા।
Verse 15
वहमानो युवावस्थां द्वादशार्कस मद्युतिः । अंगैः सर्वैस्तु रूपाढ्यः कामदेव इवापरः
તેઓ યુવાનીની છટા ધારણ કરતા, બાર સૂર્ય સમા તેજસ્વી; અને સર્વ અંગોમાં રૂપસમૃદ્ધ—જાણે બીજો કામદેવ।
Verse 16
मत्पित्रा स तदा दृष्टस्ततो भक्त्याऽभिवादितः । अर्घ्यं दत्त्वा ततः प्रोक्तो विश्रांतो विनयेन च
મારા પિતાએ ત્યારે તેમને જોઈ ભક્તિથી પ્રણામ કર્યો. અર્ઘ્ય અર્પણ કરીને વિનયપૂર્વક વિશ્રામ કરવા વિનંતી કરી।
Verse 17
स्वागतं तव विप्रेंद्र कुतस्त्वमिह चागतः । आदेशो दीयतां मह्यं किं करोमि यथोचितम्
‘સ્વાગત છે, હે વિપ્રેન્દ્ર! તમે ક્યાંથી અહીં આવ્યા છો? મને આજ્ઞા આપો—યથોચિત હું શું કરું?’
Verse 18
वत्स उवाच । तवाश्रमपदे सूत चातुर्मास्यसमुद्भवम् । कर्तुमिच्छाम्यनुष्ठानं शुश्रूषां चेत्करोषि मे
વત્સે કહ્યું—હે સૂત! તારા આશ્રમ-ધામમાં હું ચાતુર્માસ્ય સંબંધિત વ્રત-અનુષ્ઠાન કરવાનું ઇચ્છું છું. જો તું મારી શુશ્રૂષા કરે, તો અહીં જ તેને આરંભીએ.
Verse 19
लोमहर्षण उवाच । एवं विप्र करिष्यामि तवादेशमसंशयम् । धन्योऽस्म्यनुगृहीतोऽस्मि यस्त्वं मे गृहमागतः
લોમહર્ષણે કહ્યું—હે વિપ્ર! એમ જ થશે; તારો આદેશ હું નિઃસંદેહ પાલન કરીશ. તું મારા ગૃહે આવ્યો છે તેથી હું ધન્ય અને અનુગૃહીત છું.
Verse 20
एवमुक्ताथ मामाह स पिता द्विजसत्तमाः । त्वया वत्सस्य कर्तव्या शुश्रूषा नित्यमेव हि
આવું કહ્યા પછી મારા પિતા, દ્વિજશ્રેષ્ઠ, મને બોલ્યા—તારે વત્સની નિત્ય શુશ્રૂષા અવશ્ય કરવી જોઈએ.
Verse 21
ततोऽहं विनयोपेतस्तस्य कृत्यानि कृत्स्नशः । करोमि स च मे रात्रौ चित्राः कीर्तयते कथाः
પછી હું વિનયપૂર્વક તેના સર્વ કાર્યો સંપૂર્ણ રીતે કરતો રહ્યો; અને તે રાત્રે મને અદ્ભુત કથાઓ વર્ણવતો હતો.
Verse 22
राजर्षीणां पुराणानां देवदानवरक्षसाम् । द्वीपानां पर्वतानां च स्वयं दृष्ट्वा सहस्रशः
તે રાજર્ષિઓ અને પુરાણ-ઇતિહાસોની, દેવ-દાનવ-રાક્ષસોની, તેમજ દ્વીપો અને પર્વતોની વાતો કહેતો—જે તેણે પોતે હજારો વખત જોયાં હતાં.
Verse 23
एकदा तु मया पृष्टः कथांते प्राप्य कौतुकम् । विस्मयाविष्टचित्तेन स द्विजो द्विजसत्तमाः
એકવાર કથાનો અંત આવતાં કૌતુક જાગ્યું; વિસ્મયથી ભરાયેલા ચિત્તે મેં તે બ્રાહ્મણને પૂછ્યું—જે દ્વિજોમાં શ્રેષ્ઠ હતો.
Verse 24
भगवन्सुकुमारं ते शरीरं प्रथमं वयः । द्वीपानां च करोषि त्वं कथा श्चित्राः पृथक्पृथक्
હે ભગવન! તમારું શરીર કોમળ છે, જાણે પ્રથમ યૌવનનું પુષ્પ; છતાં તમે દ્વીપોની અનેક અદ્ભુત કથાઓ એકે એક કહી રહ્યા છો.
Verse 25
कथं सर्वं धरापृष्ठं ससमुद्रं निरीक्षितम् । स्वल्पेन वयसा तात विस्तरतो वद
તાત! એટલા અલ્પ વયમાં તમે સમુદ્રો સહિત સમગ્ર ધરાપૃષ્ઠ કેવી રીતે જોયું? કૃપા કરીને વિસ્તારે કહો.
Verse 26
त्वया ये कीर्तिता द्वीपाः समुद्राः पर्वतास्तथा । मनसापि न शक्यास्ते गन्तुं मर्त्यैः कथंचन
તમે વર્ણવેલા દ્વીપો, સમુદ્રો અને પર્વતો—ત્યાં મર્ત્યો કોઈ રીતે, મનથી પણ, પહોંચી શકતા નથી.
Verse 27
अत्र कौतूहलं जातमश्रद्धेयं वचस्तथा । श्रुत्वा श्रद्धेयवाक्यस्य तस्मात्सत्यं प्रकीर्तय
અહીં મહાન કૌતુક ઊભું થયું છે અને તમારાં વચનો પણ અવિશ્વસનીય લાગે છે; તેથી વિશ્વસનીય વાણી ધરાવતા તમે કૃપા કરીને સત્યને સ્પષ્ટ પ્રકીર્તિત કરો.
Verse 28
तपसः किं प्रभावोऽयं किं वा मंत्रपराक्रमः । येन पृथ्वीतलं कृत्स्नं त्वया दृष्टं मुनीश्वर
હે મુનીશ્વર! આ તપનો પ્રભાવ છે કે મંત્રનો પરાક્રમ—જેનાથી તમે સમગ્ર પૃથ્વીતળને જોઈ લીધું?
Verse 29
किं वा देवप्रसादस्तु तवौषधिकृतोऽथवा । तच्च पुण्यतमं तात त्वं मे ब्रूहि सविस्तरम्
અથવા આ દેવપ્રસાદ છે કે કોઈ પવિત્ર ઔષધિનો પ્રભાવ? હે તાત! તે પરમ પુણ્યમય કારણ મને વિસ્તારે કહો.
Verse 30
अथ मां स मुनिः प्राह विहस्य मुनिसत्तमाः । सत्यमेतत्त्वया ज्ञातं मम मंत्रपराक्रमम्
પછી તે મુનિ હસતાં હસતાં મને બોલ્યા, હે મુનિશ્રેષ્ઠો—‘તમે સાચું જ જાણ્યું; આ મારા મંત્રનો પરાક્રમ છે.’
Verse 31
सदाहमष्टसंयुक्तं सहस्रं शिवसन्निधौ । जपामि शिवमंत्रस्य षडक्षरमितस्य च
હું સદા શિવસન્નિધિમાં આઠ સાથે એક સહસ્ર જપ કરું છું, અને શિવમંત્રના ષડક્ષર-પરિમાણનો પણ જપ કરું છું.
Verse 32
त्रिकालं तेन मे जातं सुस्थिरं यौवनं मुने । अतीतानागतं ज्ञानं जीवितं च सुखोदयम्
તે સાધનાથી, હે મુને, મારું યૌવન ત્રિકાળમાં સ્થિર થયું; ભૂત-ભવિષ્યનું જ્ઞાન અને સુખોદયી જીવન પણ પ્રાપ્ત થયું.
Verse 33
मम वर्षसहस्राणि बहूनि प्रयुतानि च । संजातानि महाभाग दृश्यते प्रथमं वयः
હે મહાભાગ! મારા માટે અનેક સહસ્ર વર્ષો અને અનેક પ્રયુતો પણ વીતી ગયા છે; છતાં મારી વય હજુ પણ પ્રથમ યૌવન જેવી જ દેખાય છે।
Verse 34
अत्र ते कीर्तयिष्यामि विस्तरेण महामते । यथा सिद्धिर्मया प्राप्ता प्रसादाच्छंकरस्य च
હે મહામતે! અહીં હું તને વિસ્તારે કહું છું—શંકરના પ્રસાદથી મને સિદ્ધિ કેવી રીતે પ્રાપ્ત થઈ।
Verse 35
अहं हि ब्राह्मणो नाम्ना वत्सः ख्यातो महीतले । नानाशास्त्रकृताभ्यासः पुराऽसं वेदपारगः
હું ખરેખર બ્રાહ્મણ હતો; પૃથ્વી પર ‘વત્સ’ નામે ખ્યાત હતો. પૂર્વે મેં અનેક શાસ્ત્રોનો અભ્યાસ કર્યો હતો અને વેદોમાં પારંગત હતો।
Verse 36
एतस्मिन्नेव काले तु मेनका च वराप्सराः । वसंतसमये प्राप्ता मर्त्यलोके यदृच्छया
એ જ સમયે વસંત ઋતુમાં શ્રેષ્ઠ અપ્સરા મેનકા યદૃચ્છાએ મર્ત્યલોકમાં આવી પહોંચી।
Verse 37
सा गता भ्रममाणाथ काम्यकंनाम तद्वनम् । मत्तकोकिलनादाढ्यं मनोज्ञद्रुमसं कुलम्
તે ભ્રમણ કરતી ‘કામ્યક’ નામના તે વનમાં ગઈ; તે વન મત્ત કોયલોના નાદથી ગુંજતું અને મનોહર વૃક્ષોથી ઘન હતું।
Verse 38
यत्रास्ते मुनिशार्दूलो देवरात इति स्मृतः । व्रतस्वाध्यायसंपन्नस्तपसा ध्वस्तकिल्विषः
ત્યાં દેવરાત તરીકે સ્મરાતો મુનિશાર્દૂલ નિવસતો હતો—વ્રત અને સ્વાધ્યાયથી સંપન્ન, તપસ્યાથી જેના પાપો દગ્ધ થઈ ગયા હતા।
Verse 39
उपविष्टो नदीतीरे देवतार्च्चापरा यणः । श्रद्धया परया युक्त एकाकी निर्जने वने
તે નદીકાંઠે બેઠો દેવતાઓની અર્ચનામાં પરાયણ હતો; પરમ શ્રદ્ધાથી યુક્ત, નિર્જન વનમાં એકલો રહેતો હતો।
Verse 40
अथ सा पश्यतस्तस्य विवस्त्रा प्राविशज्जलम् । दिव्यरूपसमोपेता घर्मार्ता वरवर्णिनी
પછી તે જોતા જોતાં તે સ્ત્રી—વસ્ત્રવિહોણી—જળમાં પ્રવેશી; દિવ્યરૂપવાળી, ગરમીથી પીડિત, અતિ સુંદર વર્ણવાળી।
Verse 41
अथ तस्य मुनींद्रस्य रेतश्चस्कन्द तत्क्षणात् । दृष्ट्वा तां चारुसर्वांगीं जलमध्यं समाश्रिताम्
પછી તે મુનીન્દ્રનું રેત તત્ક્ષણે સ્ખલિત થયું; જળના મધ્યમાં સ્થિત, સર્વાંગસુંદર તેણીને જોઈને।
Verse 42
एतस्मिन्नंतरे प्राप्ता सारंगी सुपिपा सिता । जलमिश्रं तया रेतः पीतं सर्वमशेषतः
એ જ સમયે અત્યંત તરસેલી એક હરણીએ આવી પહોંચીને; જળમાં મિશ્રિત તે રેતને સંપૂર્ણપણે, કશુ બાકી ન રહે તેમ, પી લીધું।
Verse 43
अथ साऽपि दधे गर्भं मानुषं वै प्रभावतः । अमोघरेतसो मासे सुषुवे दशमे ततः
પછી તેણીએ પણ એ જ પ્રભાવથી માનવ ગર્ભ ધારણ કર્યો. અમોઘ વીર્યના બળથી દસમો મહિનો થતાં તેણે પ્રસવ કર્યો.
Verse 44
जनयामास दीप्तांगी कन्यां पद्मदलेक्षणाम् । तस्मिन्नेव जले पुण्ये देवराताश्रमं प्रति
એ જ પવિત્ર જળમાં તેણીએ તેજસ્વી અંગોવાળી, કમળપાંખડી જેવી આંખોવાળી કન્યાને જન્મ આપ્યો; દેવરાતના આશ્રમ સાથે તેનો સંબંધ હતો.
Verse 45
अथ तां स मुनिर्ज्ञात्वा स्वज्ञानेन स्ववीर्यजाम् । कृपया परयाविष्टो जग्राह च पुपोष च
ત્યારે મુનિએ પોતાના જ્ઞાનથી જાણી લીધું કે તે તેની જ વીર્યજા છે. પરમ કરુણાથી ભરાઈ તેણે તેને સ્વીકારીને પોષી ઉછેરી.
Verse 46
स्नेहेन महता युक्तः कृतकौतुकमंगलः । रक्षमाणो वने चैनां श्वापदेभ्यः प्रयत्नतः
મહાન સ્નેહથી યુક્ત થઈ અને તેના માટે મંગલ-રક્ષા વિધિઓ કરીને, તે વનમાં જંગલી પ્રાણીઓથી તેને પ્રયત્નપૂર્વક બચાવતો રહ્યો.
Verse 47
आजहार सुमृष्टानि तत्कृते सुफलानि सः । स्वयं गत्वा सुदूरं च कानने श्वापदाकुले
તેના માટે તે સારી રીતે પસંદ કરેલા ઉત્તમ ફળો લાવતો; પોતે બહુ દૂર, જંગલી પ્રાણીઓથી ભરેલા વનમાં જઈને.
Verse 48
तत्रस्था ववृधे सा च नाम्ना ख्याता मृगावती । शुक्लपक्षे यथा व्योम्नि कलेव शशलक्ष्मणः
ત્યાં જ વસતી તે વધતી ગઈ અને ‘મૃગાવતી’ નામે પ્રસિદ્ધ થઈ—જેમ શુક્લપક્ષમાં આકાશમાં ચંદ્રકલા વધે તેમ।
Verse 49
अथ सा भ्रममाणेन मया दृष्टा मृगेक्षणा । ततोऽहं कामबाणेन तत्क्षणात्ताडितो हृदि
પછી હું ફરતો ફરતો તે મૃગનયનીને જોયી; અને એ જ ક્ષણે કામદેવના બાણે મારું હૃદય વિંધાયું।
Verse 50
विज्ञाय च कुमारीं तां सवर्णां चारुहासिनीम् । आदरेण गृहं गत्वा स मुनिर्याचितस्ततः
તે સમાન વર્ણ-સ્થિતિની, મનોહર હાસ્યવાળી કુમારી છે એમ જાણી, તે આદરપૂર્વક (મુનિના) ગૃહે ગયો; પછી મુનિને વિનંતી કરી।
Verse 51
प्रयच्छैनां मम ब्रह्मन्पत्न्यर्थं निज कन्यकाम् । यथात्मा पोषयिष्यामि भोजनाच्छादनादिभिः
“હે બ્રહ્મન્ મુનિવર! તમારી પોતાની આ કન્યાને મને પત્નીરૂપે આપો. ભોજન, વસ્ત્ર વગેરે સર્વ આવશ્યકતાઓથી હું તેને પોતાના સમાન પોષીશ.”
Verse 52
ततस्तेन प्रदत्ता मे तत्क्षणादेव सुन्दरी । विधिना शास्त्रदृष्टेन नक्षत्रे भग दैवते
પછી તરત જ તેણે તે સુંદર યુવતી મને આપી—શાસ્ત્રસંમત વિધિ પ્રમાણે, ભગ-દૈવત અધિષ્ઠિત નક્ષત્રે।
Verse 53
ततः कतिपयाहस्य मयोढा सा सुविस्मिता । सखीजनसमायुक्ता फलार्थं निर्गता वने
પછી થોડા દિવસો પછી, મારી સાથે વિવાહિત થયેલી તે અત્યંત વિસ્મિત બની સખીઓ સાથે ફળ મેળવવા વનમાં નીકળી।
Verse 54
अथ वीरुधसंछन्ने वने तस्मि न्सुसंस्थिते । तया न्यस्तं पदं मूर्ध्नि तृणाच्छन्नस्य भोगिनः
પછી વેલીઓથી ઘેરાયેલા તે વનમાં અંદર સ્થિર થઈને, તેણે ઘાસથી ઢંકાયેલા સર્પના મસ્તક પર પોતાનું પગ મૂક્યું।
Verse 55
सा दष्टा सहसा तेन पतिता वसुधातले । विषार्दिता गतप्राणा तत्क्षणादेव भामिनी
તેને સર્પે અચાનક દંશ કર્યો; તે ધરતી પર પડી ગઈ. વિષથી પીડિત તે તેજસ્વી સ્ત્રી તે ક્ષણે જ પ્રાણહીન થઈ ગઈ।
Verse 56
अथ सख्यः समागत्य तस्या दुःखेन दुःखिताः । शशंसुस्ता यथावृत्तं रुदन्त्यो मम सूतज
પછી તેની સખીઓ આવી, તેના દુઃખથી દુઃખિત થઈ, રડતાં રડતાં—હે સૂતપુત્ર—જે બન્યું તે બધું મને યથાવત્ કહી સંભળાવ્યું।
Verse 57
ततोऽहं सत्वरं गत्वा दृष्ट्वा तां पतितां भुवि । विलापान्कृतवान्दीनो रुदितं करुणस्वरम्
પછી હું ત્વરિત ત્યાં ગયો; તેને ધરતી પર પડીેલી જોઈ દીન બની ગયો અને કરુણ સ્વરે વિલાપ કરતાં રડી પડ્યો।
Verse 58
इयं मे सुविशालाक्षी मनःप्राणसमा प्रिया । मृता भूमौ यया हीनो नाहं जीवितुमुत्सहे
આ મારી વિશાળ નેત્રોવાળી, મન અને પ્રાણ સમાન પ્રિય પત્ની પૃથ્વી પર મૃત પડી છે; જેના વિના હું જીવવા માટે ઉત્સાહી નથી.
Verse 59
सोऽहमद्य गमिष्यामि परलोकं सहानया । प्रियारहितहर्म्यस्य जीवितस्य च किं फलम्
તેથી આજે હું પણ આની સાથે પરલોક જઈશ. પ્રિયા વિનાના મહેલ અને જીવનનું શું ફળ છે?
Verse 60
पुत्रपौत्रवधूभिश्च भृत्यवर्गयुतस्य च । पत्नीहीनानि नो रेजुर्गृहाणि गृहमेधिनाम्
પુત્ર, પૌત્ર, પુત્રવધૂ અને સેવકોના સમૂહથી યુક્ત હોવા છતાં, પત્ની વિના ગૃહસ્થોના ઘર શોભતા નથી.
Verse 61
यदीयं कर्णनेत्रांता तन्वंगी मधुरस्वरा । न जीवति पृथुश्रोणी मरिष्येऽ हमसंशयम्
જો આ કર્ણ સુધી વિસ્તરેલા નેત્રોવાળી, નાજુક અંગોવાળી, મધુર સ્વરવાળી અને વિશાળ નિતંબવાળી સ્ત્રી જીવિત ન રહે, તો હું નિઃશંકપણે મરી જઈશ.
Verse 62
एवं विलपमानस्य मम सूत कुलोद्वह । आगताः सुहृदः सर्वे रुरुदुस्तेऽपि दुःखिताः
હે કુળશ્રેષ્ઠ સૂત! આ રીતે વિલાપ કરતા મારી પાસે મારા બધા મિત્રો આવ્યા અને તેઓ પણ દુઃખી થઈને રડવા લાગ્યા.
Verse 63
रुदित्वा सुचिरं तत्र तैः समं महतीं चिताम् । कृत्वा तां संनिधायाथ प्रदत्तो हव्यवाहनः
ત્યાં બહુ સમય સુધી તેમની સાથે રડીને મેં એક મહાન ચિતા તૈયાર કરી. તેને તેમાં સુવડાવી પછી હવ્યવાહક અગ્નિ પ્રજ્વલિત કરવામાં આવ્યો.
Verse 64
तत आदाय मां कृच्छ्रान्निन्युश्च स्वगृहं प्रति । रुदन्तं प्रस्खलन्तं च मुह्यमानं पदेपदे
પછી તેઓ ભારે કષ્ટથી મને ઉઠાવી પોતાના ઘર તરફ લઈ ગયા. હું રડતો, લથડતો અને દરેક પગલે મૂર્છિત થતો જતો હતો.
Verse 65
ततो निशावशेषेऽहमुत्थाय त्वरयाऽन्वितः । कांतादुःखपरीतात्मा गतोऽरण्यं तदेव हि
પછી રાતનો થોડોક ભાગ બાકી રહેતાં જ હું ઉતાવળમાં ઊભો થયો. પ્રિયાના શોકથી વ્યાપ્ત હૃદય લઈને હું ફરી એ જ અરણ્યમાં ગયો.
Verse 66
कामेनोन्मत्ततां प्राप्तो भ्रममाण इतस्ततः । विलपन्नेव दुःखार्तो वने जनविवर्जिते
કામવેદનાથી ઉન્મત્ત બની હું અહીંથી ત્યાં ભટકતો રહ્યો. જનવિહોણા વનમાં દુઃખથી આર્ત થઈ હું સતત વિલાપ કરતો રહ્યો.
Verse 67
क्व गतासि विशालाक्षि विजनेऽस्मिन्विहाय माम् । नाहं गृहं गमिष्यामि मम दुःखाय निर्दयः
હે વિશાલનેત્રિ! આ નિર્જન સ્થાને મને છોડીને તું ક્યાં ગઈ? હું ઘેર નહીં જાઉં; નિર્દય વિધિ મારા માટે માત્ર દુઃખનું કારણ બની છે.
Verse 68
एषोऽरुणकरस्पर्शात्स्वाभां त्यजति चंद्रमाः । निशाक्षये निरुत्साहो यथाहं विधिना कृतः
અરુણકિરણોના સ્પર્શથી ચંદ્રમા પોતાની જ પ્રભા ત્યજી દે છે; તેમ જ રાત્રિ ક્ષય પામે ત્યારે હું પણ નિરુત્સાહી બની જાઉં છું—વિધિએ મને એવો બનાવ્યો છે.
Verse 69
अयं तनुः समायाति सविता रक्तमंडलः । निगदिष्यति मे वार्तां नूनं कच्चित्त्वदुद्भवाम्
હવે સૌમ્ય આકારવાળો, રક્તમંડલધારી સવિતા નજીક આવી રહ્યો છે. નિશ્ચયે તે મને કોઈ વાર્તા કહેશે—કદાચ તારા વિષયે કંઈ ઉદ્ભવ્યું હશે.
Verse 70
गगनं व्यापयन्सूर्यः संतापयति मां भृशम् । बाह्ये चाभ्यंतरे कामः कथं वक्ष्यामि जीवितम्
આકાશમાં વ્યાપી રહેલો સૂર્ય મને અત્યંત તપાવે છે. કામના બહારથી પણ અંદરથી પણ પીડે છે—હું જીવિત રહેવાની વાત કેવી રીતે કહું?
Verse 71
करींदः स्वयमभ्येति तत्कुचाभौ समुद्वहन् । कुम्भौ गत्वा तु पृच्छामि यदि शंसति तां प्रियाम्
એક ગજરાજ પોતે જ આગળ આવે છે; તેના કપોલકુંભો જાણે તેની સ્તનસમાન લાગે છે. તે કુંભો પાસે જઈ હું પૂછું છું—શું તે મારી પ્રિયાને દર્શાવી શકે?
Verse 72
एवं प्रलपमानस्य मम मोहो महानभूत् । भास्करांशुप्रतप्तस्य मदनाकुलितस्य च
આ રીતે પ્રલાપ કરતાં કરતાં મારો મોહ અત્યંત વધ્યો; હું ભાસ્કરની કિરણોથી તપ્ત અને મદનથી વ્યાકુલ થયો.
Verse 73
यंयं पश्यामि तत्राहं भ्रममाणो महावने । वृक्षं वा प्राणिनो वापि तंतं पृच्छामि मोहतः
તે મહાવનમાં ભટકતો હું જ્યાં જ્યાં જેને પણ જોઉં—વૃક્ષ હોય કે પ્રાણી—મોહવશ તેને તેને પૂછતો ફરતો હતો।
Verse 74
त्वद्दंतमुसलप्रख्यं यस्या ऊरुयुगं गज । तां बालां वद चेद्दृष्टा दयां कृत्वा ममोपरि
હે ગજ! જેના ઊરુયુગલ તારા દાંતના મूसળ જેવી શક્તિ સમાન છે, એવી તે યુવતી જો તું જોઈ હોય તો, મારા પર દયા કરીને તેની વાત કહેજે।
Verse 75
त्वया जंबूक चेद्दृष्टा बिंबाफलनिभाधरा । दयिता मम तद्ब्रूहि श्रेयस्ते भविता महत्
હે જંબૂક! બિંબફળ જેવી અધરવાળી મારી દયિતા તું જોઈ હોય તો કહેજે; તને મહાન શ્રેય મળશે।
Verse 76
अथवा बिल्व शंस त्वं यदि बिल्वोपमस्तनी । भ्रममाणा वने दृष्टा मम प्राणसमा प्रिया
અથવા હે બિલ્વવૃક્ષ! બિલ્વફળ જેવી સ્તનવાળી, વનમાં ભટકતી મારી પ્રાણસમા પ્રિયાને જો તું જોઈ હોય તો મને કહેજે।
Verse 77
त्वत्पुष्पसदृशांगी सा मम भार्या मनस्विनी । स त्वं चंपक जानीषे यदि त्वं शंस मे द्रुतम्
હે ચંપક! તેના અંગો તારા પુષ્પો જેવા છે; તે મારી મનસ્વિની પત્ની છે. જો તું તેને જાણતો હોય તો મને તુરંત કહેજે।
Verse 78
मधूक तव पुष्पेण दयितायाः समौ शुभौ । कपोलौ पांडुरच्छायौ दृष्ट्वा त्वां स्मृतिमागतौ
હે મધૂક વૃક્ષ! તારા પુષ્પથી મારી પ્રિયાના બે શુભ કપોળ—પાંડુર છાયાવાળા અને મનોહર—સ્મૃતિમાં આવી જાય છે; તને જોઈને એ સ્મૃતિ ફરી પ્રગટ થઈ।
Verse 79
कदलीस्तंभ सुव्यक्तं प्रियायाश्च सुकोमलौ । ऊरू त्वत्तोऽपि तन्वंग्याः सत्येनात्मानमालभे
હે કેળાના થાંભલા! તે તન્વંગી પ્રિયાના અતિ સુકોમળ ઊરુ તારા કરતાં પણ વધુ મૃદુ છે—એ વાત સ્પષ્ટ લાગે છે; આ સત્યથી હું શપથમાં પોતાને સ્પર્શ કરું છું।
Verse 80
भोभो मृग न मे भार्या त्वया दृष्टाऽत्र कानने । त्वत्समे लोचने स्पष्टे कज्जलेन समावृते
અરે અરે મૃગ! આ વનમાં તું મારી પત્નીને નથી જોઈ? તેના નેત્રો તારા જેવા જ સ્પષ્ટ અને તેજસ્વી છે, પણ કાજળથી આવૃત છે।
Verse 82
कांतायाः पुरतो नित्यं विधत्तेंऽगं कलापकृत् । विहंगयोनि जातोऽपि वृद्ध्यर्थं पुष्पधन्वनः
પોતાની કાંતા સામે મોર સદા પાંખ ફેલાવી દેહનું પ્રદર્શન કરે છે; પક્ષી-યોનિમાં જન્મ્યો હોવા છતાં તે પુષ્પધન્વા (કામદેવ)ની વૃદ્ધિ માટે જ એવું કરે છે।
Verse 83
योऽयं संदृश्यते हंसो हंसीमनुस्मरत्यसौ । गतिस्तादृङ्न चाप्यस्य मत्प्रियायाश्च यादृशी
અહીં દેખાતો આ હંસ પોતાની હંસીનું સ્મરણ કરે છે; પરંતુ તેની ગતિ મારી પ્રિયાની ગતિ જેવી નથી।
Verse 84
एक एव सुधन्योऽयं चक्रवाको विहंगमः । मुहूर्तमपि योऽभीष्टां न त्यजेच्चक्रवाकिकाम्
આ એકલો ચક્રવાક પક્ષી ખરેખર ધન્ય છે; તે એક ક્ષણ માટે પણ પોતાની પ્રિય ચક્રવાકીનો ત્યાગ કરતો નથી.
Verse 85
य एष श्रूयते रावो विभ्रमं जनयन्मम । किंवा पिकसमुत्थो ऽयं किं वा मे दयितोद्भवः
હમણાં સંભળાતો આ રાવ મારા મનમાં ભ્રમ જગાવે છે—શું આ પિક (કોયલ)માંથી ઊઠ્યો છે, કે મારી દયિતામાંથી જ ઉપજ્યો છે?
Verse 86
मां दृष्ट्वाऽयं मृगो याति तं मृगी याति पृष्ठतः । धावमाना ममाप्येवमनुयाति पुरा प्रिया
મને જોઈ આ હરણ દોડી જાય છે અને હરણણી તેની પાછળ જાય છે; એ જ રીતે મારી પ્રિયા પણ પહેલાં દોડતી દોડતી મારી પાછળ આવતી હતી.
Verse 87
वारणोऽयं प्रियां कांतामनुरागानुयायिनीम् । स्पर्शयत्यग्रहस्तेन मम संस्मारयन्प्रियाम
આ હાથી સ્નેહથી અનુસરતી પોતાની પ્રિય કાંતાને સૂંઢના અગ્રભાગથી સ્પર્શે છે—અને મને મારી પ્રિયાની સ્મૃતિ કરાવે છે.
Verse 88
हा प्रिये मृगशावाक्षि तप्तकांचनसंनिभे । कथं मां न विजानासि भ्रमंतमिह कानने
હા પ્રિયે! મૃગશાવ જેવી આંખોવાળી, તપ્ત કાંસ્ય-સુવર્ણ સમ તેજસ્વિની—હું આ વનમાં ભટકી રહ્યો છું, તો પણ તું મને કેમ ઓળખતી નથી?
Verse 89
क्व सा भक्तिः क्व सा प्रीतिः क्व सा तुष्टिः क्व सा दया । निगदन्तं सुदीनं मां संभाषयसि नो यतः
એ ભક્તિ ક્યાં, એ પ્રીતિ ક્યાં, એ તૃપ્તિ ક્યાં, એ દયા ક્યાં—હું અતિદીન થઈ વિલાપ કરું છું, છતાં તું મારી સાથે કેમ બોલતો નથી?
Verse 90
एवं प्रलपमानस्य मम प्राप्ताः सुहृज्जनाः । अन्वेषंतः पदं तत्र वनेषु विषमेषु च
હું આમ વિલાપ કરતો હતો ત્યારે મારા શુભેચ્છક મિત્રો ત્યાં આવી પહોંચ્યા; તેઓ વનોમાં અને દુર્ગમ માર્ગોમાં પણ તે પગલાંની નિશાની શોધતા હતા.
Verse 91
ततस्तैः कोपरक्ताक्षैः प्रोक्तोऽहं सूतनंदन । भर्त्सद्भिः परुषैर्वाक्यैर्धिक्त्वां काममयाधुना
પછી ક્રોધથી લાલ આંખોવાળા તેઓ—હે સૂતનંદન—મને કઠોર ભર્ત્સનાભર્યા વચનો બોલ્યા: “ધિક્કાર છે તને! હવે તું કામમાં મગ્ન થયો છે.”
Verse 92
त्वं किं शोचसि मूढात्मन्नशोच्यं जीवितं नृणाम् । यतस्त्वामपि शोचंतं शोचयिष्यंति चापरे
હે મૂઢાત્મા, તું શા માટે શોક કરે છે? મનુષ્યનું જીવન શોકયોગ્ય નથી; કારણ કે તું શોક કરતો હોવા છતાં, એક દિવસ બીજા લોકો પણ તારા માટે શોક કરશે.
Verse 93
यूयं वयं तथा चान्ये संजाताः प्राणिनो भुवि । सर्व एव मरिष्यामस्तत्र का परिदेवना
તમે, અમે અને ધરતી પર જન્મેલા અન્ય બધા પ્રાણી—અમે બધા નિશ્ચિત મરશું; તો પછી વિલાપને શું સ્થાન?
Verse 94
अदर्शनात्प्रिया प्राप्ता पुनश्चादर्शनं गता । न सा तव न तस्यास्त्वं वृथा किमनुशोचसि
અદર્શનથી તું પ્રિયાને ‘મળી’ ગયો, અને ફરી તે અદૃશ્ય થઈ ગઈ. ન તે તારી છે, ન તું તેની—વૃથા શા માટે શોક કરે છે?
Verse 95
नायमत्यंतसंवासः कस्यचित्केनचित्सह । अपि स्वेन शरीरेण किमुतान्यैर्वृथा जनैः
કોઈનું કોઈની સાથે સદાકાળનું સહવાસ નથી. પોતાના શરીર સાથે પણ સ્થાયી સાથ નથી—તો અન્ય ક્ષણિક લોકો સાથે તો શું કહેવું?
Verse 96
मृतं वा यदि वा नष्टं योतीतमनुशोचति । स दुःखेन लभेद्दुःखं द्वावनर्थो प्रपद्यते
જે મરેલું, નષ્ટ થયેલું કે વીતી ગયેલું વિષય લઈને શોક કરતો રહે છે, તે દુઃખથી જ દુઃખ પામે છે અને દ્વિગુણ અનર્થમાં પડે છે.
Verse 97
एवं संबोधयित्वा मां गृहीत्वा ते मुहुर्जनैः । निन्यु र्गृहं ततः सर्वे वनात्तस्मात्सुदारुणात्
આ રીતે મને સમજાવી-સાંત્વના આપી, તેઓ લોકો વારંવાર મને પકડી રાખતા; પછી તે અતિ ભયંકર વનમાંથી સૌએ મને ઘેર લઈ ગયા.
Verse 98
ततो मम गृहस्थस्य स्मरमाणस्य तां प्रियाम् । उत्पन्नः सुमहान्कोपः सर्पान्प्रति महामते
પછી હું—ગૃહસ્થ—તે પ્રિયાને સ્મરતો હતો ત્યારે, હે મહામતે, સર્પો પ્રત્યે મારા અંદર અતિ મહાન ક્રોધ ઊભો થયો.
Verse 99
ततः कोपपरीतेन प्रतिज्ञातं मया स्फुटम् । सर्पानुद्दिश्य यत्सर्वं तन्निबोधय दारुणम्
ત્યારે ક્રોધથી આવૃત થઈ મેં સ્પષ્ટ પ્રતિજ્ઞા કરી. સર્પોને લક્ષ્ય કરીને મેં કરેલો તે સર્વ દારુણ સંકલ્પ સાંભળો।
Verse 100
अद्यप्रभृति चेन्नाहं सर्पं दृष्टिवशं गतम् । निहन्मि दण्डघातेन तत्पापं स्याद्ध्रुवं मम
આજથી જે સર્પ મારી નજરમાં આવે, તેને હું દંડઘાતથી ન મારું તો નિશ્ચયે તે પાપ મારું જ થશે।
Verse 101
यच्च निक्षेपहर्तॄणां यच्च विश्वासघातिनाम् । तन्मे स्याद्यदि नो हन्मि सर्पं दृष्टिवशं गतम्
નિક્ષેપ હરણ કરનારાઓ અને વિશ્વાસઘાત કરનારાઓનું જે પાપ છે, તે મને લાગો—જો હું નજરમાં આવેલ સર્પને ન મારું તો।
Verse 102
यत्पापं साधुनिंदायां मातापितृवधे च यत् । तन्मे स्याद्यदि नो हन्मि सर्पं दृष्टिवशं गतम्
સાધુની નિંદામાં જે પાપ છે અને માતા-પિતાના વધમાં જે પાપ છે, તે મને લાગો—જો હું નજરમાં આવેલ સર્પને ન મારું તો।
Verse 103
परदाररतानां च यत्पापं जीवघातिनाम् । तन्मे स्याद्यदि नो हन्मि सर्पं दृष्टिवशं गतम्
પરસ્ત્રીમાં રત રહેનારાઓ અને જીવઘાત કરનારાઓનું જે પાપ છે, તે મને લાગો—જો હું નજરમાં આવેલ સર્પને ન મારું તો।
Verse 104
उक्तौ चाभिरतानां च यत्पापं गरदायिनाम् । तन्मे स्याद्यदि नो हन्मि सर्पं दृष्टिवशं गतम्
અસત્ય વાણીમાં રત રહેનારાં અને વિષ આપનારાંનું જે પાપ છે—જો હું દૃષ્ટિવશ થયેલા સર્પનો વધ ન કરું તો તે પાપ મને લાગો.
Verse 105
कृतघ्नानां च यत्पापं परवित्तापहारिणाम् । तन्मे स्याद्यदि नो हन्मि सर्पं दृष्टिवशं गतम्
કૃતઘ્નો તથા પરધન અપહરણ કરનારાંનું જે પાપ છે—જો હું દૃષ્ટિવશ થયેલા સર્પનો વધ ન કરું તો તે પાપ મને લાગો.
Verse 106
यत्पापं शस्त्रकर्तृणां तथा वह्निप्रदायिनाम् । तन्मे स्याद्यदि नो हन्मि सर्पं दृष्टिवशं गतम्
શસ્ત્ર બનાવનારાં તથા હાનિ માટે અગ્નિ પ્રજ્વલિત કરનારાંનું જે પાપ છે—જો હું દૃષ્ટિવશ થયેલા સર્પનો વધ ન કરું તો તે પાપ મને લાગો.
Verse 107
व्रतभंगेन यत्पापं व्रतिनां निंदयापि यत् । तन्मे स्याद्यदि नो हन्मि सर्पं दृष्टिवशं गतम्
વ્રતભંગથી જે પાપ થાય છે અને વ્રતધારીઓની નિંદાથી જે પાપ થાય છે—જો હું દૃષ્ટિવશ થયેલા સર્પનો વધ ન કરું તો તે પાપ મને લાગો.
Verse 108
यत्पापं भ्रूणहत्यायां मृष्टमांसाशिनां च यत् । तन्मे स्याद्यदि नो हन्मि सर्पं दृष्टिवशं गतम्
ભ્રૂણહત્યાનું જે પાપ છે અને નિષિદ્ધ/અશુદ્ધ માંસ ભક્ષણ કરનારાંનું જે પાપ છે—જો હું દૃષ્ટિવશ થયેલા સર્પનો વધ ન કરું તો તે પાપ મને લાગો.
Verse 109
वृक्षच्छेद प्रसक्तानां यत्पापं शल्यकारिणाम् । तन्मे स्याद्यदि नो हन्मि सर्पं दृष्टिवशं गतम्
વૃક્ષછેદમાં આસક્તો અને શલ્ય સમ ઘા કરનાર હિંસકોનું જે પાપ છે, તે મારું થાઓ—જો હું દૃષ્ટિવશ થયેલા આ સર્પને ન સંહારું તો.
Verse 110
पाखंडिनां च यत्पापं नास्तिकानां च यद्भवेत् । तन्मे स्याद्यदि नो हन्मि सर्पं दृष्टिवशं गतम्
પાખંડીઓનું જે પાપ અને નાસ્તિકોનું જે કંઈ પાપ હોય, તે મારું થાઓ—જો હું દૃષ્ટિવશ થયેલા આ સર્પને ન સંહારું તો.
Verse 111
मांसमद्यप्रसक्तानां यत्पापं विटभोजिनाम् । तन्मे स्याद्यदि नो हन्मि सर्पं दृष्टिवशं गतम्
માંસ અને મદ્યમાં આસક્તો તથા નીચ/અપવિત્ર ભોજન કરનારાઓનું જે પાપ છે, તે મારું થાઓ—જો હું દૃષ્ટિવશ થયેલા આ સર્પને ન સંહારું તો.
Verse 112
मृषावादप्रसक्तानां पररंध्रावलोकिनाम् । तन्मे स्याद्यदि नो हन्मि सर्पं दृष्टिवशं गतम्
મિથ્યાવાદમાં આસક્તો અને પરના દોષ/રહસ્ય ટટોળનારાઓનું જે પાપ છે, તે મારું થાઓ—જો હું દૃષ્ટિવશ થયેલા આ સર્પને ન સંહારું તો.
Verse 113
यत्पापं साक्ष्यकर्तृणां धान्यसंग्रहकारिणाम् । तन्मे स्याद्यदि नो हन्मि सर्पं दृष्टिवशं गतम्
ખોટી સાક્ષી આપનારાઓનું અને ધાન્ય સંગ્રહ/જમાખોરી કરનારાઓનું જે પાપ છે, તે મારું થાઓ—જો હું દૃષ્ટિવશ થયેલા આ સર્પને ન સંહારું તો.
Verse 114
आखेटकरतानां च यत्पापं पाशदायिनाम् । तन्मे स्याद्यदि नो हन्मि सर्पं दृष्टिवशं गतम्
શિકાર કરનારાઓ અને ફાંસા-બંધન ગોઠવનારાઓનું જે પાપ છે, તે મને લાગો—જો હું દૃષ્ટિવશ થયેલા આ સર્પને ન મારું તો।
Verse 115
नित्यं प्रेषणकर्तॄणां यत्पापं मधुजीविनाम् । तन्मे स्याद्यदि नो हन्मि सर्पं दृष्टिवशं गतम्
સદા બીજાને કામે મોકલનારાઓ અને મધુજીવી લોકોનું જે પાપ છે, તે મને લાગો—જો હું દૃષ્ટિવશ થયેલા આ સર્પને ન મારું તો।
Verse 116
अदृष्टदेववक्त्राणां यत्पापं मत्स्यजीविनाम् । तन्मे स्याद्यदि नो हन्मि सर्पं दृष्टिवशं गतम्
જેઓએ દેવતાઓના મુખદર્શન નથી કર્યું અને જે માછલી પકડીને જીવિકા કરે છે—તેમનું જે પાપ છે, તે મને લાગો—જો હું દૃષ્ટિવશ થયેલા આ સર્પને ન મારું તો।
Verse 117
विवादे पृच्छमानानां पक्षपातेन जल्पताम् । भयाद्वा यदि वा लोभाद्द्वेषाद्वा कामतोऽपि वा
વિવાદમાં પૂછવામાં આવ્યા છતાં જે પક્ષપાતથી બોલે—ભયથી કે લોભથી, દ્વેષથી કે કામનાથી પણ।
Verse 118
यत्पापं तु भवेत्तेषां निर्दयानां दुरात्मनाम् । तन्मे स्याद्यदि नो हन्मि सर्पं दृष्टिवशं गतम्
એ નિર્દય દુષ્ટમનવાળાઓને જે કોઈ પાપ થાય, તે મને લાગો—જો હું દૃષ્ટિવશ થયેલા આ સર્પને ન મારું તો।
Verse 119
कन्याविक्रयकर्तृणां यत्पापं पापसंगिनाम् । तन्मे स्याद्यदि नो हन्मि सर्पं दृष्टिवशं गतम्
કન્યાવિક્રય કરનારાઓ તથા પાપસંગ કરનારાઓનું જે પાપ છે, તે મારે ઉપર આવે—જો હું મારી દૃષ્ટિવશ થયેલા આ સર્પને ન મારું તો.
Verse 120
विद्याविक्रयकर्तॄणां यत्पापं समुदाहृतम् । तन्मे स्याद्यदि नो हन्मि सर्पं दृष्टिवशं गतम्
વિદ્યાનો વિક્રય કરનારાઓ માટે જે પાપ ઉલ્લેખિત છે, તે મારે ઉપર આવે—જો હું મારી દૃષ્ટિવશ થયેલા આ સર્પને ન મારું તો.
Verse 121
एवं मया प्रतिज्ञाय कोपाविष्टेन सूतज । गृहीतो लगुडः स्थूलो वधार्थं पवनाशिनाम्
હે સૂતજ! આ રીતે પ્રતિજ્ઞા કરીને, ક્રોધાવેશમાં હું પવનાશી (વાયુભક્ષી) સર્પોના વધ માટે એક ભારે સ્થૂલ લગુડ (ગદા) હાથમાં લીધો.
Verse 122
ततःप्रभृत्यहं भूमौ भ्रमामि लगुडायुधः । ब्राह्मीं वृत्तिं परित्यज्य मार्गमाणो भुजंग मान्
ત્યારથી હું ધરતી પર લગુડ-આયુધ ધારણ કરીને ભટકતો રહ્યો; બ્રાહ્મણોચિત વૃત્તિ ત્યજી, ભુજંગો (સર્પો)ને શોધતો ફરતો હતો.
Verse 123
मया कोपपरीतेन बहवः पन्नगा हताः । विषोल्बणा महाकायास्तथान्ये मध्यमाधमाः
ક્રોધથી આવૃત્ત થયેલા મેં અનેક પન્નગોને માર્યા—કેટલાક મહાકાય અને પ્રચંડ વિષવાળા, તેમજ બીજા પણ મધ્યમ અને અધમ હતા.
Verse 124
एकदाहं वनं प्राप्तो गहनं लगु डायुधः । शयानं तत्र चापश्यं जलसर्पं वयोऽधिकम्
એકવાર હું હાથમાં લાકડી લઈને ગાઢ જંગલમાં ગયો. ત્યાં મેં એક વૃદ્ધ જળસર્પને આરામ કરતો જોયો.
Verse 125
ततोऽहं दंडमुद्यम्य कालदंडोपमं रुषा । हन्मि तं यावदेवाहं स मां प्रोवाच पन्नगः
ત્યારે મેં ક્રોધમાં આવીને યમદંડ સમાન મારી લાકડી ઉગામી. હું તેને મારવા જ જતો હતો ત્યાં તે સર્પે મને કહ્યું.
Verse 126
नापराध्यामि ते किंचिदहं ब्राह्मणसत्तम । संरंभात्तत्किमर्थं मां जिघांससि वयोऽधिकम्
હે બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠ! મેં તમારો કોઈ અપરાધ કર્યો નથી. તો પછી અચાનક ક્રોધે ભરાઈને તમે મારા જેવા વૃદ્ધને કેમ મારવા ઈચ્છો છો?
Verse 127
ततो मया स संप्रोक्तः कोपात्सलि लपन्नगः । महामन्युपरीतेन स्मृत्वा भार्यां मृगावतीम् । मम भार्या प्रिया पूर्वं सर्पेणासीद्विनाशिता
ત્યારે અત્યંત ક્રોધિત થઈને, મારી પત્ની મૃગાવતીનું સ્મરણ કરતા મેં તે જળસર્પને કહ્યું—મારી પ્રિય પત્નીને પૂર્વે એક સાપે મારી નાખી હતી.
Verse 128
ततोऽहं तेन वैरेण सूदयामि महो रगान् । अद्य त्वामपि नेष्यामि वैवस्वतगृहं प्रति । हत्वा दंडप्रहारेण तस्मादिष्टतमं स्मर
તે વેરને કારણે જ હું મોટા સાપોનો સંહાર કરું છું. આજે હું તને પણ યમરાજના ઘરે મોકલીશ. લાકડીના પ્રહારથી મરતા પહેલા તારા ઈષ્ટદેવનું સ્મરણ કરી લે.
Verse 129
ततः स मां पुनः प्राह भयेन महतावृतः । शृणु तावद्वचोऽस्माकं ततः कुरु यथोचितम्
પછી તે મહાભયથી આવૃત થઈ મને ફરી બોલ્યો— “પ્રથમ અમારી વાત સાંભળ; પછી જે યોગ્ય હોય તે કર।”
Verse 130
अन्ये ते पन्नगा विप्र ये दशंतीह मानवान् । वयं सलिलसंभूता निर्विषाः सर्परूपिणः
“હે વિપ્ર! અહીં બીજા પન્નગો છે જે મનુષ્યોને દંશે છે; પરંતુ અમે જલથી જન્મેલા—સર્પરૂપ હોવા છતાં નિર્વિષ છીએ।”
Verse 131
एवं प्रजल्पमानोऽपि स दंडेन मया हतः । सूत तत्सूदनार्थाय निर्विकल्पेन चेतसा
એ રીતે બોલતો હોવા છતાં મેં તેને દંડથી પ્રહાર કર્યો—હે સૂત! તેને સંહારવા માટે, મારું ચિત્ત નિર્વિકલ્પ સ્થિર હતું।
Verse 132
अथासौ लगुडस्पर्शात्तत्क्षणादेव पन्नगः । द्वादशार्क प्रतीकाशो बभूव पुरुषो महान्
પછી લાકડીના સ્પર્શમાત્રથી તે પન્નગ તે ક્ષણે જ બાર સૂર્ય સમાન તેજસ્વી મહાપુરુષ બની ગયો।
Verse 133
तदाश्चर्यं समालोक्य ततोऽहं विस्मयान्वितः । उक्तवांस्तं प्रणम्योच्चैः क्षम्यतामिति सादरम्
તે અદ્ભુત જોઈ હું વિસ્મિત થયો; તેને પ્રણામ કરીને મેં આદરપૂર્વક ઊંચે સ્વરે કહ્યું— “ક્ષમા કરશો।”
Verse 134
को भवान्किमिदं रूपं कृतं सर्पमयं विभो । किं वा ते ब्रह्मशापोऽयं किं वा क्रीडा सदेदृशी
હે વિભો! તમે કોણ છો? તમે આ સર્પમય રૂપ કેમ ધારણ કર્યું છે? શું આ કોઈ બ્રાહ્મણનો શાપ છે કે તમારી કોઈ અદ્ભુત લીલા છે?
Verse 135
ततः प्रोवाच मां हृष्टः स नरः प्रश्रयान्वितः । शृणुष्वावहितो भूत्वा वृत्तांतं स्वं वदामि ते
પછી તે પુરુષ આનંદિત અને વિનયયુક્ત થઈ મને બોલ્યો—“સાવધાન થઈ સાંભળો; હું મારું સંપૂર્ણ વર્તાંત તમને કહું છું.”
Verse 136
अहमासं पुरा विप्र चमत्कारपुरोत्तमे । युवा परमतेजस्वी धनवान्सुसमृद्धिभाक्
હે વિપ્ર! પૂર્વે હું ચમત્કારપુર નામના ઉત્તમ નગરમાં એક યુવાન હતો—અતિ તેજસ્વી, ધનવાન અને સમૃદ્ધિથી પરિપૂર્ણ.
Verse 138
कस्यचित्त्वथ कालस्य तत्र यात्रा व्यजायत । तत्र वादित्रघोषेण नादितं भुवनत्रयम्
થોડા સમય પછી ત્યાં યાત્રા-મહોત્સવ થયો; અને વાદ્યોના ઘોષથી જાણે ત્રિલોક ગુંજી ઊઠ્યો હોય તેમ નાદ થયો.
Verse 139
अथ तत्र समायाता मुनयः संशितव्रताः । देवस्य दर्शनार्थाय शतशोऽथ सहस्रशः
પછી ત્યાં દૃઢવ્રત મુનિઓ—સૈકડાઓ અને હજારોની સંખ્યામાં—દેવના દર્શન માટે એકત્ર થયા.
Verse 140
शैवाः पाशुपताश्चैव तथा कापालिकाश्च ये । महाव्रतधराश्चान्ये शिवभक्तिपरायणाः
શૈવ, પાશુપત તથા કાપાલિક—અને અન્ય મહાવ્રતધારી—સર્વે શિવભક્તિમાં પરાયણ થઈ ત્યાં આવ્યા।
Verse 141
एकाहारा निराहारा वायुभक्षास्तथापरे । अब्भक्षाः फल भक्षाश्च शीर्णपर्णाशिनस्तथा
કેટલાક એકવાર જ ભોજન કરતા, કેટલાક નિરાહાર રહેતા; કેટલાક વાયુભક્ષક; કેટલાક જલાહારી, કેટલાક ફલાહારી; અને કેટલાક સૂકાં પાન જ ખાતા।
Verse 142
तेऽभिवन्द्य यथान्यायं देवदेवं महेश्वरम् । उपाविष्टाः पुरस्तस्य कथाश्चक्रुः पृथग्विधाः
તેઓએ યથાવિધિ દેવોના દેવ મહેશ્વરને વંદન કર્યું અને તેમના સમક્ષ બેસીને વિવિધ પવિત્ર કથાઓની ચર્ચા કરી।
Verse 143
राजर्षीणां पुराणानां देवेन्द्राणां च हर्षिताः । दयाधर्मसमोपेतास्तथान्येऽपि च भूरिशः
તેઓ હર્ષિત થઈ રાજર્ષિઓ, પુરાણપ્રસંગો અને દેવೇಂದ್ರોની વાતો બોલ્યા; તેમજ દયા અને ધર્મથી યુક્ત અનેક અન્ય લોકો પણ ત્યાં હાજર હતા।
Verse 146
एवं महोत्सवे तत्र वर्तमाने महोदये । आगतो बहुभिः सार्धमहं यौवनगर्वितः
એ મહોત્સવ ત્યાં ચાલી રહ્યો હતો અને મહાશુભોદયનો સમય હતો; ત્યારે હું પણ ઘણાં લોકો સાથે ત્યાં આવ્યો—યૌવનના ગર્વથી ફૂલેલો।
Verse 147
शिवदर्शनविद्वेषी तमसा संवृताशयः । यात्रोत्सव विनाशाय प्रेरितोऽन्यैः सुदुर्जनैः
શિવદર્શનનો દ્વેષ કરનાર, તમસથી આવૃત હૃદયવાળો હું, અન્ય દુર્જનોની પ્રેરણાથી યાત્રોત્સવના વિનાશ માટે પ્રવૃત્ત થયો।
Verse 148
जलसर्पं समादाय सुदीर्घं भीषणाकृतिम् । लेलिहानं मुहुर्जिह्वां जरया परया वृतम्
અતિ દીર્ઘ અને ભયાનક આકારવાળા જલસર્પને ઉઠાવી—જેની જીભ વારંવાર લેલિહાન થતી હતી અને જેનું દેહ ઘોર જરાથી આવૃત હતું—તેને તેણે આગળ ધરી દીધો।
Verse 149
ततश्च क्षिप्तवांस्तत्र महाजनसमागमे । तं दृष्ट्वा विद्रुताः सर्वे जना मृत्युभयार्दिताः
પછી તે મહાજનસમાગમમાં તેણે તેને ત્યાં ફેંકી દીધો. તેને જોઈ મૃત્યુભયથી પીડિત બધા લોકો દોડી ગયા।
Verse 150
तत्रासीत्तापसो नाम्ना सुप्रभः शंसितव्रतः । समाधिस्थः सुशिष्याढ्यस्तपसा दग्धकिल्बिषः
ત્યાં સુપ્રભ નામનો એક તાપસ હતો, જે પોતાના વ્રતો માટે પ્રસિદ્ધ હતો—સમાધિસ્થ, સুশિષ્યોથી સમૃદ્ધ, અને તપસ્યા વડે જેના પાપ દગ્ધ થઈ ગયા હતા।
Verse 151
निष्कंपां सुदृढामृज्वीं नातिस्तब्धां न कुंचिताम् । ग्रीवां दधत्स्थिरां यत्नाद्गात्रयष्टिं च सर्वतः
તેણે પ્રયત્નપૂર્વક પોતાની ગ્રીવા સ્થિર રાખી—અકંપ, અત્યંત દૃઢ, ઋજુ, ન અતિ કઠોર ન કુંચિત—અને સર્વ રીતે ગાત્રયષ્ટિ (દેહ-આસન)ને સ્થિર રાખી।
Verse 152
संपश्यन्नासिकाग्रं स्वं दिशश्चानवलोकयन् । तालुमध्यगतेनैव जिह्वाग्रेणाचलेन च
તે પોતાના નાસિકાગ્રને જ નિહાળતો રહ્યો અને દિશાઓ તરફ નજર ન કરી. તાલુના મધ્યમાં સ્થિત જીભના અગ્રભાગને અચલ રાખીને તે ધ્યાનસ્થ થયો.
Verse 155
पश्यन्पद्मासनस्थं च वैदनाथं महेश्वरम् । यमक्षरं वदंत्येव सर्वगं सर्ववेदिनम्
તેને પદ્માસનમાં વિરાજમાન મહેશ્વર વૈદ્યનાથનું દર્શન થયું—જેનને લોકો ‘અક્ષર’ કહે છે; જે સર્વવ્યાપી અને સર્વજ્ઞ છે.
Verse 156
अनिंद्यं चाप्यभेद्यं च जरामरणवर्जितम् । पुलकांचितसर्वांगो योगनिद्रावशंगतः
તે નિંદારહિત અને અભેદ્ય, જરા-મરણથી રહિત હતો. તેના સર્વ અંગોમાં રોમાંચ થયો; તે યોગનિદ્રાના વશમાં પ્રવેશ્યો.
Verse 158
अंगुष्ठतर्जनीयोगं कृत्वा हृदयसंगतम् । एवं तत्रोपविष्टस्य स सर्पस्तस्य विग्रहम्
અંગૂઠા અને તર્જનીનો યોગ કરીને તેને હૃદય પાસે સ્થિર કર્યો. તે ત્યાં આમ બેઠો હતો ત્યારે તે સર્પ તેના દેહરૂપની નજીક આવ્યો.
Verse 159
वेष्टयामास भोगेन निश्चलस्य महात्मनः । एतस्मिन्नंतरे शिष्यस्तस्यासीत्सुतपोऽन्वितः
તે સર્પે અચલ મહાત્માને પોતાના ભોગથી વળી લીધો. આ વચ્ચે તેનો શિષ્ય, ઉત્તમ તપથી યુક્ત, ત્યાં હાજર હતો.
Verse 160
श्रीवर्धनैतिख्यातो नानाशास्त्रकृतश्रमः । स दृष्ट्वा सर्पभोगेन समंताद्वेष्टितं गुरुम्
શ્રીવર્ધન નામે પ્રસિદ્ધ, અનેક શાસ્ત્રોમાં પરિશ્રમ કરનાર, તેણે પોતાના ગુરુને સર્પના વળાંકથી સર્વ તરફથી ઘેરાયેલા જોયા।
Verse 161
नातिदूरस्थितं मां च ज्ञात्वा तत्कर्मकारिणम् । उवाच परुषं वाक्यं कोपसंरक्तलोचनः
હું બહુ દૂર નથી અને એ કર્મનો કર્તા હું જ છું એમ જાણી, ક્રોધથી લાલ થયેલી આંખોવાળો તે કઠોર વચન બોલ્યો।
Verse 162
स्फुरताधरयुग्मेन बाष्पगद्गदया गिरा । मया चेत्सुतपस्तप्तं गुरुशुश्रूषया सदा
થરથરાતા હોઠો અને આંસુથી ગળું ભરાયેલી વાણીથી તેણે કહ્યું—“જો મેં સદા ગુરુશુશ્રૂષાથી પ્રેરિત થઈ ઉત્તમ તપ કર્યું હોય…”
Verse 163
निर्विकल्पेन चित्तेन यदि ध्यातो महेश्वरः । तेन सत्येन दुष्टोऽयं पापात्मा ब्राह्मणाधमः । ईदृक्कायो भवत्वाशु गुरुर्मे येन धर्षितः
“જો મેં નિર્વિકલ્પ ચિત્તથી મહેશ્વરનું ધ્યાન કર્યું હોય, તો એ સત્યના બળે—મારા ગુરુનું અપમાન કરનાર આ દુષ્ટ પાપાત્મા, બ્રાહ્મણોમાં અધમ—તત્કાળ મારા જેવો દેહ પામે.”
Verse 164
अथाहं सर्पतां प्राप्तस्तत्क्षणादेव दारुणाम् । पश्यतां सर्वलोकानां वदतां साधुसाध्विति
પછી એ જ ક્ષણે હું ભયંકર સર્પ-સ્થિતિને પામ્યો; સર્વ લોકો જોઈ રહ્યા હતા અને ‘સાધુ! સાધુ!’ કહીને પ્રશંસા કરતા રહ્યા।
Verse 165
अथ गत्वा समाधेः स पर्यंतं संयतो मुनिः । ददर्श निज गात्रस्थं द्विजिह्वं दारुणाकृतिम्
ત્યારે સંયમી મુનિ સમાધિના અંત સુધી જઈ પોતાના જ શરીર પર ભયાનક, દ્વિજિહ્વ (બે જીભવાળું) દારુણ સ્વરૂપ જોયું।
Verse 166
अथ सर्पाकृतिं मां च दुःखेन महतान्वितम् । तटस्थं भयसंत्रस्तं तथा सर्वजनं तदा
પછી તેણે મને સર્પ-રૂપમાં, મહાન દુઃખથી દબાયેલો, કાંઠે એક બાજુ ભયથી કંપતો ઊભેલો જોયો; અને તે સમયે સર્વ લોકો પણ ભયગ્રસ્ત હતા।
Verse 168
न मे प्रियं कृतं शिष्य त्वयैतत्कर्म कुर्वता । शपता ब्राह्मणं दीनंनैष धर्मस्तपस्विनाम्
શિષ્ય, આ કર્મ કરીને તું મને પ્રિય એવું કર્યું નથી; દીન બ્રાહ્મણને શાપ આપવો તપસ્વીઓનો ધર્મ નથી।
Verse 169
समो मानेऽपमाने च समलोष्टाश्मकांचनः । तपस्वी सिद्धिमायाति सुहृच्छत्रुसमाकृतिः
માન-અપમાનમાં સમ, માટીના ઢગલા, પથ્થર અને સોનામાં સમદૃષ્ટિ, અને મિત્ર-શત્રુને એકસરખા જોનાર તપસ્વી સિદ્ધિ પામે છે।
Verse 170
तस्मादजानता वत्स शप्तोऽयं ब्राह्मणस्त्वया । बाल्यभावात्प्रसादोऽस्य भूयोयुक्तो ममाज्ञया
અતએવ, વત્સ, અજાણતાં તું આ બ્રાહ્મણને શાપ આપ્યો; તારા બાળ્યભાવને કારણે, મારી આજ્ઞાથી હવે તેને વધુ મહાન પ્રસાદ (અનુગ્રહ) આપ, જેથી દોષનો પરિહાર થાય।
Verse 171
अथ श्रीवर्धनः प्राह प्रणिपत्य निजं गुरुम् । अमर्षवशमापन्नः कृतांजलिपुटः स्थितः
ત્યારે શ્રીવર્ધને પોતાના ગુરુને પ્રણામ કરીને, રોષથી આવેશિત હોવા છતાં, હાથ જોડીને ઊભા રહીને કહ્યું।
Verse 172
अज्ञानाद्यदिवा ज्ञानान्मया यद्व्याहृतं वचः । तत्तथैव न संदेहस्तस्मान्मौनं गुरो कुरु
અજ્ઞાનથી કે જ્ઞાનથી મેં જે વચન ઉચ્ચાર્યાં, તે એમ જ સત્ય છે—એમાં શંકા નથી. તેથી, હે ગુરુદેવ, મૌન ધારણ કરો।
Verse 173
न मृषा वचनं प्रोक्तं स्वैरेणापि गुरो मया । किं पुनर्यत्तवार्थाय तस्मान्मौनं समाचर
હે ગુરુદેવ, બેદરકારીમાં પણ મેં કદી ખોટું વચન કહ્યું નથી; તો તમારા હિત માટે તો કેવી રીતે ખોટું કહું? તેથી મૌન આચરો।
Verse 174
पश्चादुदयते सूर्यः शोषं याति महार्णवः । अपि मेरुश्च शीर्येत न मे स्यादन्यथा वचः
સૂર્ય પશ્ચિમમાં ઉગે, મહાસાગર સૂકી જાય, મેરુ પર્વત પણ ભંગ થઈ જાય—તોય મારા વચન અન્યથા નહીં થાય।
Verse 175
तमुवाच गुरुः शिष्यं स पुनः श्लक्ष्णया गिरा । जानाम्यहं न ते वाणी कथंचिज्जायतेऽन्यथा
પછી ગુરુએ શિષ્યને ફરી મૃદુ વાણીથી કહ્યું—“હું જાણું છું, તારી વાણી ક્યારેય કોઈ રીતે અન્યથા થતી નથી।”
Verse 176
सदा शिष्यो वयःस्थोपि शासनीयः प्रयत्नतः । किं पुनर्बाल एव त्वं तेन त्वां वच्मि भूरिशः
શિષ્ય વયે વૃદ્ધ હોય તોય સદા પ્રયત્નપૂર્વક શાસનીય છે; તો પછી તું તો હજી બાળક છે—એથી હું તને વારંવાર ઉપદેશ આપું છું।
Verse 177
धर्मं न व्ययते कोऽपि मुनीनां पूर्वसंचितम् । तपोधर्मविहीनानां गतिस्तेषां न विद्यते
પૂર્વ મુનિઓએ સંચિત કરેલો ધર્મ કોઈ પણ ઓછો કરી શકતો નથી; પરંતુ તપ અને ધર્મ વિહિન લોકોને શુભ ગતિ મળતી નથી।
Verse 178
तस्मात्क्षमां पुरस्कृत्य वर्तितव्यं तपस्विभिः
અતએવ તપસ્વીઓએ ક્ષમાને અગ્રસ્થાને રાખીને વર્તવું જોઈએ।
Verse 179
न पापं प्रति पापः स्याद्बुद्धिरेषा सनातनी । आत्मनैव हतः पापो यः पापं तु समाचरेत्
પાપના બદલે પાપ ન કરવું—આ સનાતન બુદ્ધિ છે; જે પાપ કરે છે તે પાપી પોતાનાથી જ નાશ પામે છે।
Verse 180
दग्धः स दहते भूयो हतमेवनिहंति च । सम्यग्ज्ञानपरित्यक्तो यः पापे पापमाचरेत्
જે દગ્ધ થયું તે ફરી દહન કરે છે, જે હત થયું તે ફરી હનન કરે છે; સમ્યક જ્ઞાન ત્યજી પાપના બદલે પાપ કરનાર વિનાશ જ વધારે છે।
Verse 181
उपकारिषु यः साधुः साधुत्वे तस्य को गुणः । अपकारिषु यः साधुः कीर्त्यते जनैः
જે ઉપકાર કરનારાઓ પ્રત્યે જ સજ્જન હોય, તેની સજ્જનતામાં વિશેષ ગુણ શું? પરંતુ જે અપકાર કરનારાઓ પ્રત્યે પણ સજ્જન રહે, તે જ લોકોમાં પ્રશંસિત થાય છે।
Verse 182
एवमुक्त्वा स तं शिष्यं ततो मामिदमब्रवीत् । दयया परया युक्तः सुव्रतः शंसितव्रतः
શિષ્યને આમ કહીને, પછી તેણે મને આ વચન કહ્યાં। પરમ દયાથી યુક્ત, વ્રતાચરણમાં પ્રસિદ્ધ સુવ્રતે કહ્યું।
Verse 183
नान्यथा वचनं भावि मम शिष्यस्य पन्नग । कञ्चित्कालं प्रतीक्षस्व तस्मात्सर्पवपुःस्थितः
હે પન્નગ! મારા શિષ્યનું વચન અન્યથા નહીં થાય; તે નિશ્ચયે સિદ્ધ થશે। તેથી થોડો સમય રાહ જો—સર્પદેહમાં જ સ્થિત રહો।
Verse 184
सर्प उवाच । कस्मिन्काले मुनिश्रेष्ठ शापो मेऽस्तमुपैष्यति । प्रसादं कुरु दीनस्य शापस्याज्ञानिनस्तथा
સર્પ બોલ્યો—હે મુનિશ્રેષ્ઠ! મારો શાપ ક્યારે અંત પામશે? હું દીન છું; શાપના સ્વરૂપને ન જાણનાર—મારા પર કૃપા કરો।
Verse 185
सुव्रत उवाच । मुहूर्तमपि गीतादि यः करोति शिवालये । न तस्य शक्यते कर्तुं संख्या धर्मस्य भद्रक
સુવ્રતે કહ્યું—હે ભદ્રક! જે શિવાલયમાં એક મુહૂર્ત પણ ગાન વગેરે કરે છે, તેને પ્રાપ્ત ધર્મફળની સંખ્યા કરી શકાતી નથી।
Verse 186
मुहूर्तमपि यो विघ्नं करोति च महोत्सवे । तस्य पापस्य नो संख्या कर्तुं शक्या हि केनचित्
મહોત્સવમાં જે કોઈ એક મુહૂર્તમાત્ર પણ વિઘ્ન કરે છે, તેના પાપનું પરિમાણ કોઈથી ગણાઈ શકતું નથી।
Verse 188
शैवं षडक्षरं मंत्रं योजपेच्छ्रद्धयान्वितः । अपि ब्रह्मवधा त्पापं जातं तस्य प्रणश्यति
શ્રદ્ધાપૂર્વક જે શૈવ ષડક્ષર મંત્રનો જપ કરે છે, તેના બ્રહ્મહત્યાજન્ય પાપ પણ નાશ પામે છે।
Verse 189
दशभिर्दिनजं पापं विंशत्या वत्सरोद्भवम् । षडक्षरस्य जाप्येन पापं क्षालयते नरः
દસ જપથી એક દિવસનું પાપ, વીસ જપથી એક વર્ષનું પાપ ધોવાઈ જાય છે; ષડક્ષર જપથી મનુષ્ય પાપ ક્ષાલિત કરે છે।
Verse 190
तस्मात्त्वं जलमध्यस्थस्तं मंत्रं जप सादरम् । येन पापं क्षयं याति कृतमप्यन्यजन्मनि
અતએવ તું જળના મધ્યમાં રહી તે મંત્રનો આદરપૂર્વક જપ કર; જેના દ્વારા અન્ય જન્મમાં કરેલું પાપ પણ ક્ષય પામે છે।
Verse 191
यदा त्वां जलमध्यस्थं वत्सोनाम द्विजो रुषा । ताडयिष्यति दण्डेन तदा मोक्षमवाप्स्यसि
જ્યારે તું જળમધ્યમાં હશે, ત્યારે વત્સો નામનો દ્વિજ ક્રોધથી દંડ વડે તને પ્રહાર કરશે—ત્યારે તું મોક્ષ પામશે।
Verse 192
तस्माद्गच्छ द्रुतं सर्प स्थानादस्माज्जलाशये । किञ्चिदिष्टं मया प्रोक्तो विरराम स सन्मुनिः
અતએવ, હે સર્પ! આ સ્થાનથી ત્વરિત જલાશય તરફ જા. મેં હિતકર અને ઇષ્ટ વચન કહીને તે સન્મુનિ મૌન થયો.
Verse 193
ततोऽहं दुःखसंयुक्तः संप्राप्तोऽत्र जलाशये । षडक्षरं जपन्मन्त्रं नित्यमेव व्यवस्थितः
પછી હું દુઃખથી વ્યાપ્ત થઈ આ પવિત્ર જલાશયમાં આવ્યો અને દરરોજ સ્થિરચિત્તે ષડક્ષર મંત્રનો સતત જપ કરતો રહ્યો.
Verse 194
त्वत्प्रसादादहं मुक्तः सर्पत्वाद्ब्राह्मणोत्तम । किं करोमि प्रियं तेऽद्य तस्माच्छीघ्रतरं वद
હે બ્રાહ્મણોત્તમ! તમારા પ્રસાદથી હું સર્પત્વમાંથી મુક્ત થયો છું. આજે હું તમારું કયું પ્રિય કાર્ય કરું? તેથી ત્વરિત કહો.
Verse 195
वत्सोनाम न सन्देहः स त्वं यः कीर्तितो मम । सुव्रतेन विमानं मे पश्यैतदुपसर्पति
તારું નામ ‘વત્સ’ છે—એમાં શંકા નથી; મેં જેનું વર્ણન કર્યું હતું તે તું જ છે. તારા શુભ વ્રતના પ્રભાવથી જો, મારું વિમાન અહીં નજીક આવી રહ્યું છે.
Verse 196
ततः प्रोक्तो मया सम्यक्स सर्पो दिव्यरूपधृक् । भगवन्नुपदेशं मे किञ्चिद्देहि शुभाव हम्
પછી મેં દિવ્યરૂપ ધારણ કરેલા તે સર્પને યોગ્ય રીતે કહ્યું: ‘ભગવન્, મને કલ્યાણકારી થોડો ઉપદેશ આપો.’
Verse 197
येन नो जायते दुःखं प्रियलोपसमुद्भवम् । न दारिद्यं न च व्याधिर्न च शत्रुपराभवः
જેનાથી પ્રિયના વિયોગથી ઉત્પન્ન થતું દુઃખ જન્મતું નથી; ન દરિદ્રતા, ન વ્યાધિ, અને ન શત્રુઓના હાથે પરાજય।
Verse 198
अथोवाच स मां भूयः सोत्सुकः पुरुषोत्तमः । प्रश्नभारः समाख्यातस्त्वया मम द्विजोत्तम
ત્યારે તે પુરુષોત્તમ ફરી ઉત્સુક થઈને મને બોલ્યો— ‘હે દ્વિજોત્તમ! તમે મારા પ્રશ્નોના સમગ્ર ભારને સ્પષ્ટ રીતે કહ્યો છે।’
Verse 199
न चैतच्छक्यते वक्तुं विमाने समुपस्थिते । विस्तरात्तु ततो वच्मि संक्षेपेण तव द्विज
હવે વિમાન ઉપસ્થિત હોવાથી વિગતે કહેવું શક્ય નથી; તેથી હે દ્વિજ, હું તને સંક્ષેપમાં કહું છું।
Verse 200
शैवः षडक्षरो मन्त्रो नृणामशुभहारकः । स त्वया शक्तितो विप्र जपनीयो दिवानिशम्
શૈવ ષડક્ષર મંત્ર મનુષ્યોના અશુભને હરાવે છે; હે વિપ્ર, તમારી શક્તિ મુજબ તેનો દિવસ-રાત જપ કરવો જોઈએ।
Verse 201
ततः प्राप्स्यत्यसंदिग्धं यद्यद्वांछसि चेतसा । स्वर्गं वा यदि वा मोक्षं विमुक्तः सर्वपातकैः
તે સાધનાથી તું નિઃસંદેહ હૃદયમાં જે ઇચ્છે તે પ્રાપ્ત કરશ—સ્વર્ગ હોય કે મોક્ષ—અને સર્વ પાપોથી મુક્ત થશ।
Verse 202
मया हि सुमहत्पापं सर्वदा समनुष्ठितम् । तत्रापि मंत्रमाहात्म्यात्प्राप्ता लोका महोदयाः
મેં સદા અતિમહાન પાપ આચર્યું હતું; છતાં મંત્રના માહાત્મ્યથી મહોદયયુક્ત ઉત્તમ લોકોને પ્રાપ્ત થયો.
Verse 203
एको दानानि सर्वाणि यच्छति श्रद्धयान्वितः । षडक्षरं जपेन्मंत्रमन्यस्ताभ्यां समं फलम्
એક શ્રદ્ધાયુક્ત પુરુષ સર્વ પ્રકારનાં દાન આપે છે; બીજો ષડક્ષર મંત્રનો જપ કરે છે—બન્નેનું ફળ સમાન કહેવાયું છે.
Verse 204
सर्वतीर्थाभिषेकं च कुरुतेऽन्यो नरो द्विज । षडक्षरं जपेन्मंत्रमन्यस्ताभ्यां समं फलम्
હે દ્વિજ! એક પુરુષ સર્વ તીર્થોમાં અભિષેક/સ્નાન કરે છે; બીજો ષડક્ષર મંત્રનો જપ કરે છે—બન્નેનું ફળ સમાન સ્મૃત છે.
Verse 205
चांद्रायणसहस्रं तु कुरुतेऽन्यो यथोचितम् । षडक्षरं जपेदन्यो मंत्रं ताभ्यां समं फलम्
બીજો એક પુરુષ વિધિ મુજબ હજાર ચાંદ્રાયણ વ્રતો કરે છે; બીજો ષડક્ષર મંત્રનો જપ કરે છે—બન્નેનું ફળ સમાન સ્મૃત છે.
Verse 206
वर्षास्वाकाशशायी च हेमंते सलिलाशयः । पञ्चाग्निसाधको ग्रीष्मे यावद्वर्षशतं नरः
મનુષ્ય વર્ષાકાળે આકાશ નીચે શયન કરે છે, હેમંતમાં જળમાં નિવાસ કરે છે, અને ગ્રીષ્મમાં પંચાગ્નિ સાધના કરે છે—આ રીતે પૂરાં સો વર્ષ સુધી.
Verse 207
अन्यः षडक्षरं मन्त्रं शुचिः श्रद्धासमन्वितः । जपेदहर्निशं मर्त्यः फलं ताभ्यां समं स्मृतम्
બીજો મનુષ્ય—શુચિ અને શ્રદ્ધાસહિત—ષડક્ષરી મંત્રનો દિવસ-રાત જપ કરે; તેનું ફળ તે બંને સમાન સ્મૃતમાં કહેવાયું છે।
Verse 208
पितृपक्षे सदा चैको गयायां श्राद्धमाचरेत् । अन्यः षडक्षरं मन्त्रं जपेत्ताभ्यां समं फलम्
પિતૃપક્ષમાં એક વ્યક્તિ સદા ગયામાં શ્રાદ્ધ કરે; બીજી વ્યક્તિ ષડક્ષરી મંત્ર જપે—ફળ બંનેનું સમાન છે।
Verse 209
गोसहस्रं ददात्येकः कार्तिक्यां ज्येष्ठपुष्करे । षडक्षरं जपेन्मंत्रमन्यस्ताभ्यां समं फलम्
એક વ્યક્તિ કાર્તિક માસમાં જ્યેષ્ઠ-પુષ્કરમાં હજાર ગાયોનું દાન કરે; બીજી વ્યક્તિ ષડક્ષરી મંત્ર જપે—ફળ બંનેનું સમાન છે।